AΔΑΜΑΝΤΙΟΣ (ΜΑΚΗΣ)

Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ

 

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ

ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΡΑΦΗΣ

(ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ)

 

 

_Το ελληνικό συστημα γραφής είναι το πιο εύκολο και το πιο τελειο του κόσμου - γράφει καλύτερα και από το μαγνητόφωνο.

_Ο τρόπος, για να το μάθει κάποιος σε 30’!

 

epigrafi

 

Τα βιβλία του συγγραφέα κ Α. Κρασανάκη για τη γλώσσα και γραφή,  σύμφωνα με τις αρ. πρωτ. Γ2/1105/12-2-1992 και Γ1/4/3-2-1992 αποφάσεις του Υπουργού Παιδείας (Ύστερα από πρόταση των Δ/νσεων Σπουδών της Α/βάθμιας και Β/βάθμιας Εκπαίδευσης),  έχουν εγκριθεί για αγορά προς εμπλουτισμό των βιβλιοθηκών όλων των Δημοτικών Σχολείων και όλων των Γυμνασίων και Λυκείων της Ελλάδος.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΑΘΗΝΑ»

ΑΘΗΝΑ Α΄ ΕΚΔΟΣΗ 1977

SBN 960 – 85089 – 2 – 4

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΡΑΦΗΣ

(ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ)

=================

ΤΟΥ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ (ΜΑΚΗ) ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ

(Επίτιμου Δ/ντη Υπ. Πολιτισμού)

 

 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

 

Περιεχόμενα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ.. 2

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο. 4

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ - ΤΕΧΝΙΚΟ.. 4

1.  ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ. 4

2. Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ. 4

3. ΟΙ ΦΘΟΓΓΟΙ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥΣ. 6

4. ΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΛΦΑΒΗΤΟΥ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥΣ. 6

Τα ληκτικά γράμματα Σ(σ), Ν(ν) & το  τελικό –ς. 8

Η αποβολή του ληκτικού –ν. 8

5. ΤΑ ΔΙΠΛΑ ΚΑΙ ΤΑ ΔΙΨΗΦΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΦΘΟΓΓΟΙ 9

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο 10

ΤΑ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ. 10

1. ΤΟ ΤΟΝΙΚΟ ΣΗΜΑΔΙ (' ) 10

2. ΤΑ ΔΙΑΛΥΤΙΚΑ (¨) 10

3. Η  ΑΠΟΣΤΡΟΦΟΣ  (') 11

4. Η  ΥΠΟΔΙΑΣΤΟΛΗ (,) 11

5. ΤΟ ΕΝΩΤΙΚΟ  (-) 12

6. Η ΜΕΣΟΚΑΘΕΤΟΣ (/) 12

7. ΤΑ ΣΗΜΕΙΑ ΣΤΙΞΗΣ. 12

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο 27

ΣΥΛΛΑΒΙΚΟ ΚΑΙ ΤΟΝΙΚΟ.. 27

1. Η ΣΥΛΛΑΒΗ, ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΣΥΛΛΑΒΙΣΜΟΣ ΛΕΞΗΣ. 27

2. Ο ΤΟΝΟΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΤΟΝΙΚΟ ΣΗΜΑΔΙ 29

3. Η ΚΛΙΜΑΚΑ ΤΟΝΟΥ, ΤΟ ΠΟΙΟΝ ΦΩΝΗΣ & ΤΟ ΝΟΗΜΑ. 33

4. ΤΟ ΜΟΝΟΤΟΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΟΝΙΣΜΟΥ. 34

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο 37

ΦΘΟΓΓΙΚΑ ΠΑΘΗ.. 37

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΦΘΟΓΓΙΚΑ ΠΑΘΗ.. 37

2. Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΩΝ ΦΘΟΓΓΙΚΩΝ ΠΑΘΩΝ.. 38

3. ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΦΘΟΓΓΙΚΩΝ ΠΑΘΩΝ.. 39

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο 43

ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΟ.. 43

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ. 43

2. Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ. 43

3. Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ Η ΟΧΙ ΤΗΣ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ. 43

4. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΑΣ. 44

5. ΚΑΝΟΝΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΚΑΙ ΜΙΚΡΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Α & α, Β & β…... 44

6. ΚΑΝΟΝΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΟΜΟΦΩΝΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ: Ο & Ω, Η & Ι…. 45

7. ΚΑΝΟΝΕΣ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ ΞΕΝΩΝ ΛΕΞΕΩΝ.. 50

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο 63

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ - ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟ.. 63

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΟΙΟΣ Ο  ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ. 63

2.  ΤΑ ΜΕΡΗ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ.. 64

3. ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ.. 64

4. ΤΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ.. 65

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο 68

ΙΣΤΟΡΙΚΟ.. 68

1. ΤA ΚΑΤΗΡΓΗΜΕΝΑ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ. 68

Α. H ΥΠΟΓΕΓΡΑΜΜΕΝΗ.. 68

Β. ΤΑ ΠΝΕΥΜΑΤΑ (Η ΨΙΛΗ & Η ΔΑΣΕΙΑ) 69

Γ. ΤΑ ΤΟΝΙΚΑ ΣΗΜΑΔΙΑ: ΟΞΕΙΑ, ΒΑΡΕΙΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΠΩΜΕΝΗ.. 70

2. Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ Η ΓΡΑΦΗ ΤΗΣ. 74

3. ΑΡΧΑΙΕΣ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΑΛΦΑΒΗΤΑ. 81

4. ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ ΜΕ ΑΛΛΕΣ. 90

5. ΨΕΥΔΗ ΠΟΥ ΛΕΓΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΦΗ.. 92

6. ΓΙΑΤΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΔΕΝ ΕΓΙΝΕ ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΔΙΕΘΝΗΣ. 94

7. ΟΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ. 95

8. ΥΠΑΡΧΕΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΛΥΣΗ ΑΠΟ ΤΙΣ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ, Η ΦΥΣΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΦΗ.. 98

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ. 99

ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ: 99

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο  

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ - ΤΕΧΝΙΚΟ

 

1.  ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ

 

Αλφάβητο λέγεται το σύνολο των  ψηφίων (γραμμών, χαρακτήρων) με τα οποία γράφονται στην ελληνική γραφή τα γράμματα με τα οποία παρίστανται οι φθόγγοι των λέξεων. Τα πιο κάτω 24 κεφαλαία και 25 μικρά γράμματα  και με την εξής ονομασία, στοίχιση και τάξη:

 

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ

   A(α)    άλφα

   Β(β)     βήτα

   Γ(γ)     γάμα

   Δ(δ)     δέλτα

   Ε(έ)      έψιλο

   Ζ(ζ)      ζήτα

   Η(η)     ήτα

   Θ(θ)     θήτα

   Ι(ι)       ιώτα

   Κ(κ)     κάπα

   Λ(λ)     λά(μ)βδα

   Μ(μ)    μι

   Ν(ν)    νι

   Ξ(ξ)     ξι

   Ο(ο)    όμικρο

   Π(π)    πι

   Ρ(ρ)     ρο

   Σ(σ)     σίγμα

   Τ(τ)      ταύ

   Υ(υ)     ύψιλο

   Φ(φ)    φι

   Χ(χ)     χι

   Ψ(ψ)    ψι

   Ω(ω)    ωμέγα

 

ΣΗΜΕΙΩΝΕΤΑΙ ΟΤΙ:

1) Τα ως άνω γράμματα του αλφάβητου ονομάζονται και στοιχεία ή ψηφία, επειδή μ’ αυτά δημιουργούμε και άλλα γράμματα, όπως τα δίψηφα ομόηχα γράμματα:  ΑΙ(αι) = Ε(ε) ΟΙ(οι) = ΕΙ(ει)= [ι]..., τα οποία μας χρειάζονται στη γραφή για τεχνικούς λόγους. Στην ελληνική γραφή, όπως θα δούμε πιο κάτω, τα γράμματα είναι πιο πολλά από τους φθόγγους , επειδή για κάποιους φθόγγους δεν έχουμε ένα μόνο γράμμα, αλλά περισσότερα του ενός για διάκριση των ομοήχων λέξεων κλπ, όπως π.χ. τα ομόηχα γραμματα: Ω(ω) = Ο(ο), Ι(ι) = Υ(υ) = Η(η) ….,  καλό & καλώ, καλή & Καλή & καλοί, λύρα και λίρα….

2) Στο ελληνικό αλφάβητο δεν αναφέρεται ούτε το σύνολο των γραμμάτων του ελληνικού συστήματος γραφής ούτε και το σύνολο των φθόγγων της ελληνικής γλώσσας, αφού από τη μια δεν αναφέρεται π.χ. ο φθόγγος u (δεν αναφέρεται, επειδή γράφεται δίψηφα, δηλαδή ΟΥ(ου)) και από την άλλη δεν αναφέρονται π.χ. τα δίψηφα γράμμα: ΑΙ(αι) = [ε],    ΕΙ(ει) = ΥΙ(υι) = [ι],  ΜΜ(μμ) =μ… (δεν αναφέρονται, επειδή αναφέρονται τα στοιχεία τους,  δηλαδή τα: ΑΙ(αι) = Α(α) + Ι(ι)….).   Για τον ίδιο λόγο στο λατινικό αλφάβητο αναφέρονται τα: U(u), D(d), G(g), B(b), Χ(χ) και δεν αναφέρονται τα: ΤΗ(th), PΗ(ph), AE(ae), OE(oe)... 

3) Το γράμμα Υ(υ) είναι και φωνήεν και σύμφωνο, δηλαδή προφέρεται άλλοτε Β(β) ή Φ(φ) (στα αυ, ευ, ηυ) και άλλοτε Ι(ι), όταν είναι μόνο του: ευχή, αυλή, μύτη... Το ίδιο γράμμα στα δίψηφα γράμματα ΥΙ(υι), ΟΥ(ου)  δεν προφέρεται καθόλου: ουρανός, υιός… (Περισσότερα βλέπε πιο κάτω).

4) Οι αλφαβητικές λέξεις:  ά-λφα. β-ήτα...   είναι άκλιτες, όπως και οι αριθμοί: δυο, τρία,.. επειδή οι λέξεις αυτές παλιά ήσαν συνάμα και αριθμοί:  Α(α) = 1, Β(β) = 2,…., Στ(στ) = σ, … Ι(ι) = 10, ΙΑ(ια) = 11…

 

2. Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ

 

Η Ελληνική Γραφή είναι η πιο τέλεια και η πιο εύκολη του κόσμου, αφού είναι η μόνη  στον κόσμο που γράφει-υποδείχνει και την ορθή προφορά  των λέξεων και  την ορθή έννοια των λέξεων και μάλιστα με ένα πανεύκολο στην εκμάθησή του τρόπο.

Ειδικότερα στην ελληνική γραφή οι λέξεις γράφονται όπως ακριβώς ακούγονται φθογγικά και συνάμα ανάλογα με την ετυμολογία τους, δηλαδή ανάλογα  με το μέρος λόγου ή τον τύπο του σημαινόμενου, καθώς και τη ρίζα ή την πρωτότυπη λέξη, αν έχουμε λέξη παράγωγη και χρησιμοποιώντας γι αυτό και με τους κανόνες που θα δούμε πιο κάτω τα κεφαλαία και μικρά γράμματα: Α(α), Β(β)…, καθώς και τα ομόηχα γράμματα: Ο(ο) = Ω(ω), Ι(ι) = Υ(υ) = Η(η)….  του ελληνικού αλφάβητου, π.χ.: «Καλοί» (με -οι, αν έχουμε πληθυντικός επιθέτου) ή καλεί (με –ει αν έχουμε ρήμα) ή «καλή» (αν έχουμε ενικό επιθέτου, θηλυκό ) ή «Καλή» (με κεφαλαίο Κ και με –η, αν έχουμε κύριο όνομα)

Συγκεκριμενα στην ελληνική γραφή υπάρχουν:

1) Τα κεφαλαία και μικρά γράμματα: Α(α), Β(β), Γ(γ)……., καθώς και κάποιες παραλλαγές  ορισμενων γραμματων, δηλαδή τα ομόηχα γραμματα: Ο(ο) = Ω(ω), Ε(ε) = ΑΙ(αι), Ι(ι) = Η(η) = Υ(υ) = ΕΙ(ει) = ΟΙ(οι), με τα οποία, βάσει  κανόνων, γίνεται υπόδειξη και των φθόγγων και της ετυμολογίας των λέξεων, ώστε να έχουμε βοήθεια και στην κατανόηση τους και στη διάκριση των ομόηχων, πρβ π.χ. ότι:

Α) Με τα κεφαλαία γράμματα: Α, Β, Γ… υποδείχνουμε ότι  μιλούμε για κύριο πρόσωπο και με τα μικρά γράμματα: α, β, γ…   για κοινό πρόσωπο ή κοινή λέξη, πρβ π.χ.: καλή & Καλή, αγαθή & Αγαθή….

Β) Με τις παραλλαγες (δηλαδή τα ομόηχα γράμματα): Ο(ο) = Ω(ω),  Ι(ι) = Η(η)…. υποδείχνουμε:

α)   Στην κατάληξη το μέρος λόγου και τον τύπο του σημαινόμενου μιας λέξης, αφού και π.χ. με τα γράμματα –ω,ει  γράφουμε τα ρήματα, ενώ με τα –ο,η,ι,υ τα πτωτικά. Τα θηλυκά με -η, τα ουδέτερα με –ι/υ, τα αρσενικά με –ο,οι: καλώ,είς,εί & καλός,ής,ή,ό.. Αγαθή & αγαθή & αγαθοί, φιλί  & φυλή … 

β) Στο Θέμα τη ρίζα ή την πρωτότυπη λέξη μιας παράγωγης, αφου  και π.χ. με το γράμμα -η-  γράφουμε τις λέξεις Κρήτη > Κρητικός, Κρήτες….., ενώ με –ι- τις λέξεις κρίνω > κριτές, κριτικός…  Ομοίως:  σάμα > σήμα, σημασία… (με η), ενώ πόνος > ποινή, ποινικός… (με οι).

2) Τα ορθογραφικά σημεία:  το τονικό σημάδι ( ΄ ), τα διαλυτικά( ¨ ) και η απόστροφος ( ‘ ), με τα οποία  σημειώνονται  οι τονιζόμενες συλλαβές και τα φθογγικά πάθη ( = η συναίρεση,  η συνίζηση,  η αποβολή αρκτικού ή ληκτικού φθόγγου κλπ) των λέξεων στο λόγο,  π.χ.:  «σούπα» = σούπα & σού ‘πα (= σου είπα),  άγια & αγία, μία & μια , λίγ’ απ’ όλα, θείος  & θεϊκός, σ’ αγαπώ..

Βαζουμε πάνω από το φωνήεν της τονιζόμενης συλλαβής το τονικό σημάδι (‘), π.χ.: μά-να.

Αν το τονιζόμενο γράμμα είναι δίψηφο, τα: οι, αι, υι, ει, ου (βλέπε πιο κάτω), τότε ο τόνος μπαίνει στο δεύτερο ψηφίο, π.χ. σφαίρα, καλεί, καλοί… και αν είναι δίφθογγος, τα: οϊ, εϊ, αϊ.. (βλέπε πιο κάτω) μπαίνει στο πρώτο φωνήεν και στο άλλο μπαίνουν διαλυτικά, π.χ.: Μάϊος, νέϊκος..

 

Σημειώνεται ότι:

1) Οι σύνθετες λέξεις γράφονται όμοια με τις απλές που αποτελούνται π.χ.: εξ-υπ-ακούγεται, εκ-κλησία,  πάν-σοφος, συν-νομος, καλη-μέρα....

2) Οι απλές λέξεις γράφονται ανάλογα με τη ρίζα ή την πρωτότυπό τους λέξη, καθώς και ανάλογα με το τι μέρος λόγου και τύπος είναι το σημαινόμενό τους, χρησιμοποιώντας με ανάλογους κανόνες τα κεφαλαία και μικρά γράμματα: Α(α), Β(β), Γ (γ) … , καθώς και τις παραλλαγές (ομόηχα γράμματα) τους: Ο(ο) & Ω(ω), Ε(ε) & ΑΙ(αι), Η(η) & Ι(ι) & Υ(υ)…..,  πρβ π.χ. ότι τα κυρια ονόματα γράφονται με κεφαλαίο γράμμα και τα κοινά και οι κοινές λέξεις με μικρό, π.χ: Αγαθή & αγαθή, κόκκινος & Κόκκινος, νίκη & Νίκη … Ομοίως οι παράγωγες λέξεις γράφονται:

α)  στο θέμα ίδια με τις πρωτότυπες ή τις ριζικές τους, πρβ π.χ.: Κρήτη > Κρητικός (με -η- και κεφαλαίο Κ ), ενώ κρίση, κριτής > κριτικός (με –ι- και μικρό κ) και

β) στην κατάληξή (ισχύει και για τις σύνθετες) με ένα από τα ομόφωνα γράμματα: ο & ω, ε & αι, ι & η & υ…,  ανάλογα με το τι μέρος λόγου ή  τύπος (= γένος, αριθμό και πτώση ή πρόσωπο) είναι το σημαινόμενο, π.χ. τα ρήματα  με –ω,ει: καλώ,εις,εί…, ενώ τα πτωτικά με –ο,η/ι/οι για διάκριση: καλή, καλοί, Καλή…  Η ονομαστική ενικού των ουδετέρων που λήγει σε φθόγγο ι γράφεται με το  γράμμα –ι: φιλί, τυρί, γένι, ....  , ενώ η ονομαστική των θηλυκών με το γράμμα με –η: φίλη, φυλή, καλή, σοφή, κακή, νίκη, Νίκη.. και η ονομαστική πληθυντικού των αρσενικών με το γράμμα –οι: καλοί, σοφοί, κακοί....

 

Επιπλέον οι λέξεις στην ελληνική γραφή γράφονται και ανάλογα με το τι φθογγικό πάθος έχουν πάθει, αν έχουν πάθει,  στο λόγο. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιούμε με κανόνες τα διπλά γράμματα: ττ, νν, ββ…. , καθώς και τα σημεία: τονικό σημαδι (‘), αποστρόφος (΄), διαλυτικά (¨) κλπ. Ειδικότερα με το τονικό σημάδι υποδείχνεται η τονιζόμενη συλλαβή, π.χ.: έξοχη, εξοχή, άγια, αγία… , καθώς και η προφορά με συνίζηση:  μία & μια ή μιά, δύο & δυο ή δυό…

Με την απόστροφο υποδείχνεται η αποβολή ληκτικού ή αρχικού φθόγγου, π.χ.: σόλα (παπουτσιού) & σε όλα > σ’ όλα (= σε όλα),  σούπα (φαγητό) & σου ‘πα (= σου είπα)…

Με τα διαλυτικά υποδείχνεται η ασυναίρετη προφορά (= οι δίφθογγοι αϊ, εϊ, οϊ, οϋ σε σχέση με τα δίψηφα γράμματα αι, ει, οι, ου,  βλέπε πιο κάτω), π.χ.: νέϊκος & θείος, σφαίρα και Μάϊος, όλοι & ολοϊδιος…

Με  τα διπλά: νν, μμ… υποδείχνεται  η αποβολή ( αφομοίωση) ημιφώνου, π.χ.: συ(ν)-ραπτω > συρράπτω, ε(ν)-νομος , συ(ν)-μαθητής > συμμαθητής… …

 

3. ΟΙ ΦΘΟΓΓΟΙ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥΣ

 

Φθόγγος λέγεται ένας από τους επιμέρους ήχους των συστατικών στοιχείων (= το θέμα, η κατάληξη κ.τ.λ.)  των λέξεων, όπως π.χ. οι εξής, στις πιο κάτω λέξεις, Ελληνική: γ/ρ/α/φ/-ή, γ/ρ/α/φ/-/ι/κ/-ό/ς, Ι/τ/α/λ/ί-α…,

Το σύνολο ων διαφορετικών φθόγγων των λέξεων, ελληνικών και ξένων, είναι ένα συγκεκριμένο σύνολο, είκοσι (20) στον αριθμό, το εξής: α,  ε,  ο, ου(u),  ι,  ν, μ, λ, ρ, σ, ζ, κ, γ, χ, τ, δ, θ, π, β, φ

Οι φθόγγοι αηυτοί διακρίνονται σε 5 φθόγγους φωνήεντα: α,  ε,  ο, ου,  ι  και σε 15 φθόγγους σύμφωνα: ν, μ, λ, ρ, σ, ζ, κ, γ, χ, τ, δ, θ, π, β, φ. Τα σύμφωνα φθόγγοι διακρίνονται σε: 6 ημίφωνα και 9 άφωνα.

Οι φθόγγοι: ρ, λ, μ, ν, σ, ζ λέγονται ημιφωνικοί (ημίφωνα), επειδή είναι δυνατόν να μπουν μεταξύ άλλου συμφώνου και φωνήεντος, π.χ.: έκζεμα, άρση, κρότος, κλάσμα, άλμα, τάκση – τάξη, λάμση > λάμψη, υπάρξω...Οι φθόγγοι μ, ν λέγονται ένρινοι και οι φθόγγοι λ ρ γλωσσικοί, επειδή τα κύρια όργανα προφοράς τους είναι αντίστοιχα η μύτη και η γλώσσα και οι σ, ζ συριστικοί, επειδή δημιουργούνται με συριγμό, κάτι ως το σφυριγμα

Οι φθόγγοι: κ, γ, χ, π, β, φ, τ, δ, θ λέγονται άφωνοι, επειδή δεν είναι εύκολη η συμπροφορά τους - ο λόγος  και που δε βρίσκουμε συχνά συμπλέγματα από αυτούς τους φθόγγους στις συλλαβές των λέξεων. Αν βρεθούν, τότε τείνει να αποβληθεί ή ν’ αλλάξει ο ένας φθόγγος, π.χ.: πέ(μ)πτος, πτύω > φτύνω, κτύπος > χτύπος.. 

Οι φθόγγοι: π, β, φ λέγονται χειλικοί, οι: τ, δ, θ  οδοντικοί και οι: κ, γ, χ ουρανικοί, επειδή κύριο όργανο παραγωγής τους είναι τα χείλη, τα δόντια και ο ουρανίσκος.

Οι φθόγγοι:  κ, π, τ  λέγονται στιγμιαίοι και ψιλοί,   επειδή προφέρονται λεπτά και μόνο μια στιγμή, την ώρα που ανοίγουμε το στόμα μας  (το αισθανόμαστε βάζοντας το δάκτυλό μας κάτω από το λαιμό) και οι υπόλοιποι, δηλαδή τα ημίφωνα: μ, ν, λ, ρ, σ, ζ, τα φωνήεντα: α, ε, ι, ο, ου  και τα μέσα και δασεά:  β, γ, δ, θ, φ, χ,  λέγονται εξακολουθητικοί, επειδή μπορεί   να παραταθεί η προφορά τους: μ....., α.... 

 

4. ΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΛΦΑΒΗΤΟΥ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥΣ

 

Γράμμα λέγεται το σύμβολο, η γραμμή  με την οποίο παριστάνουμε στη γραφή ένα φθόγγο, όπως π.χ. το γράμμα Α(α) για το φθόγγο [α],   το Β(β) για  το φθόγγο [β]...   Τα γράμματα της ελληνικής γραφής διακρίνονται σε:

Κεφαλαία και μικρά γράμματα: Α (α), Β(β), Γ(γ)…

Φωνήεντα: Α(α), Ε(ε)… και σύμφωνα: Β(β), Γ(γ)…

Δίψηφα γράμματα:   ΟΥ(ου), ΑΙ(αι), ΕΙ(ει), ΟΙ(οι), ΥΙ(υι)

Ομοήχα γράμματα: Α(α) = [α],   ΟΥ(ου) = [u],     Ο(ο)  & Ω(ω)  = [o],   Ε(ε)  & ΑΙ(αι)  = [ε],  Ι(ι)  = Η(η)     = Υ(υ)  = ΕΙ(ει) = ΟΙ(οι) = ΥΙ(υι) = [ι]

Τα  γράμματα σύμφωνα, όπως και οι φθόγγοι, διακρίνονται σε ημίφωνα και άφωνα:

Ημίφωνα

Μ(μ)   & ΜΜ(μμ)       = [μ],        Ν(ν)   & ΝΝ(νν)       = [ν],

Λ(λ)   & ΛΛ(λλ)        = [λ],         Ρ(ρ)   & ΡΡ(ρρ)       = [ρ],

Σ(σ,ς) & ΣΣ(σσ)        = [σ, ς],      Ζ(ζ)   = [ζ]

Διπλά: Ξ(ξ)   = κς,  Ψ(ψ) = πς

 

Άφωνα

Κ(κ)  & ΚΚ(κκ)  = [κ],      Π(π)  & ΠΠ(ππ)       = [π],

Τ(τ)  & ΤΤ(ττ)    = [τ],      Β(β)  & ΒΒ(ββ)       = [β],  

Γ(γ), Χ(χ), Δ(δ), Θ(θ), Φ(φ)  = [γ, χ, δ, θ, φ]

Συμπλέγματα: ΓΓ(γγ), ΜΠ(μπ), ΝΤ(ντ)

 

Σημειώνεται, επίσης, ότι:

1) Τα γράμματα B(b), G(g), D(d), του λατινικού αλφάβητου δεν παριστούν φθόγγους, αλλά  συμπλέγματα δυο φθόγγων, τους:  μπ, γκ, ντ, που στην ελληνική γραφή δε συμβαίνει αυτό.

Τα γράμματα b, d, g μπαίνουν αντί  των mp, nt, ng στις απλές λέξεις: bellum, Graecia, demereo, gario....  και τα  n + p,v,f = mp, mv, mf,    n + t = nt, n +c = nc.... στις σύνθετες: in-perio > imperio, con-pania > compania, con-texto, contempora, con-capio...

2) Στην παραγωγή και στην κλίση: π,β,φ + σ = ψ, κ,γ,χ + σ = ξ, πρβ: πίνακ(α)ς > πίναξ, άνοιγση (ανοίγω) > άνοιξη, άραβ(α)ς ή αράπ(η)ς > άραψ, έτρεχσα (τρέχω) > έτρεξα... Το σύμπλεγμα  "κ-σ" διατηρείται μόνο στη σύνθεση: «εκ-στρατεία», από το «εκ- στρατεύω». Το σύμπλεγμα «π-ς» γράφεται πάντα Ψ(ψ): ψυχή, άραψ…, επειδή δεν υπάρχει π-σ σε σύνθεση

3) Το γράμμα Υ(υ) είναι και φωνήεν και σύμφωνο, δηλαδή προφέρεται άλλοτε Β(β) ή Φ(φ) (στα αυ, ευ, ηυ) και άλλοτε Ι(ι), όταν είναι μόνο του: ευχή, αυλή, μύτη... Το ίδιο γράμμα άλλοτε δεν προφέρεται καθόλου, στο ΟΥ(ου): ουρανός…

4) Στο ελληνικό συστημα γραφής δεν έχουμε τον ίδιο αριθμό φθόγγων και  γραμμάτων. Τα γράμματα είναι περισσότερα από τους φθόγγους, σε μερικούς φθόγγους δεν έχουμε ένα μόνο γράμμα, αλλά δυο ή περισσότερα, για να υποδείχνουμε οπτικά και βάσει κανόνων την ετυμολογία ( = τη ρίζα ή την πρωτότυπο λέξη μιας παράγωγης, το μέρος λόγου και τον τύπο κλπ)  των λέξεων και έτσι ο αναγνώστης να έχει βοήθεια και στην κατανόησή τους και  στη διάκριση των ομοήχων λέξεων, πρβ π.χ. ότι: με τα γράμματα -ω,ει υποδείχνουμε ρήμα: καλ-ώ, σήκ-ω..., γράφει, καλεί.., με  τα γραμματα –ο ,ι  υποδείχνουμε ουδέτερο: καλ-ό, σύκ-ο... φιλί, τυρί.., με –η     υποδείχνουμε θηλυκό: καλ-ή, φίλ-η..., με -οι    υποδείχνουμε πληθυντικό αρσενικών: καλοί, φίλοι…

 

Φθογγικά: «καλό,ί,ίς»..= ορθογραφικά: καλ-ώ,είς,εί... (με –ω,ει = ρήμα) &   καλ-ό,ή,οί ( με –ο,η,οι = επίθετο) & Καλή (με κεφαλαίο Κ =  ουσιαστικό, κύριο όνομα)

Φθογγικά: "Τις τιμιμένις νεκρις".   "'Ινε καλός κριτικός". = ορθογραφικά:  Τοις τιμημένοις νεκροίς & Της τιμημένης νεκρής.  Είναι καλός Κρητικός    & Είναι καλός κριτικός. 

Φθογγικά: «διάλιμα, κρίτικι..» = Ορθογραφικά: «διάλειμμα» & διάλυμα, κριτική & κριτική»

Ομοίως:  "ι ιλι"  =  η ύλη, οι ήλοι, η ίλη, η είλη, "αγαθί"   =  αγαθή & αγαθοί  & Αγαθή,  "ιδι"  =   είδη (το είδος) & ήδη, "λίπι"  =  λίπη  & λείπει  & λύπη, "φίλο"    =  φύλο (γένος) & φύλλο (δέντρου) & φίλο(ν),.......

 

Όπως βλέπουμε από τα ως άνω παραδείγματα, αν λείψουν τα  ομόφωνα γράμματα ο & ω, η & υ & οι.. από τη γραφή δε θα ξέρουμε, λόγω των ομοήχων (ομοφώνων) λέξεων, αν μιλούμε για ρήμα ή για ουσιαστικό,  για αρσενικό ή για θηλυκό, για ενικό ή  για πληθυντικό αριθμό...

 

Τα ιδιοπρόφερτα γράμματα

 

Ιδιοπρόφερτα γράμματα λέγονται αυτά που προφέρονται διαφορετικά απ’ ότι μας δείχνει το αλφάβητο, και αυτά είναι τα εξής:

1) Τα δίψηφα γράμματα ΑΙ(αι), ΟΥ(ου), ΕΙ(ει), ΟΙ(οι), τα οποία προφέρονται [ε], [u], [ι], [ι]: ρους  («ρuς»), σφαίρα («σφέρα»), λείπει («λίπι)», καλοί («καλί»).

2) Το δίψηφο γράμμα ΓΓ(γγ), το οποίο προφέρεται γκ/νκ (g): Ουγγαρία = («ugαρία»), συγγραφέας («σιgραφέας»). Ν + κ, γ, χ = γκ, γγ, γχ: συν-γένος > συγγενής & συν-κάτοικος  > συγκάτοικος, συγχαίρω…

3) Το γράμμα Υ(υ) που στα συμπλέγματα ΑΥ(αυ), ΕΥ(ευ), ΗΥ(υ) προφέρεται  άλλοτε[β] ή [φ] και άλλοτε [ι]: Ευαγόρας, ευχή, άυλη

Το γράμμα Υ(υ) προφέρεται [ι], όταν είναι μόνο του ή όταν έχει διαλυτικά στα συμπλέγματα εϋ, αϋ, ηϋ, οϋ: κύπελλο, υπέρ, άυπνος, προϋπόθεση, ξεϋφαίνω..., 

To γράμμα Υ(υ) προφέρεται [φ], όταν ακολουθείται από ψιλό γράμμα: π τ κ, τα συριστικά: σ ζ ξ ψ και τα δασέα: φ χ θ: αυτό (= "αφτό") ευχή (= "ε-φχί"), ευθύς («εφθίς»), ζεύξη (= "ζέφκσι"), εύσωμος («έφσομος»), ευσυνείδητος («εφσινίδιτος»), εύξεινος («έφκσινος»), ευ ζην («έφζιν»),..   αλλά και: εύζωνας («έβζονας»)

To γράμμα Υ(υ) προφέρεται [β], όταν ακολουθείται από φωνήεν:  α ε ο ι ου (στη γραφή και: υ η υι οι αι ω ει) τα ημίφωνα: λ μ ν ρ   και  τα μέσα: γ β δ: ευγένεια (= "εβγένια"), αυλός (= "αβλός"), ευαγγέλιο («εβαγκέλιο»), ευωδιά («εβοδιά»), ευήλιος, ευλογώ, Ευρώτας, εύνοια....

Το γράμμα Υ(υ) δεν προφέρεται καθόλου, όταν βρίσκεται: α) μπροστά από τα: β φ, αφού είναι μ' αυτά ομόηχο: ευφορία (= εφορία), ευβοϊκός (= «εβοϊκός») κ.α.  β) μαζί με το  γράμμα ή στοιχείο  ο και δεν έχει διαλυτικά, αφού μαζί αποτελούν το δίψηφο γράμμα του φωνήεντος ΟΥ(ου) = [u].

Άλλο το ΟΥ(ου) = το φωνήεν [u] και άλλο το ΟΥ (οϋ) = το σύμπλεγμα ο + υ = [οϊ]: ρους &  προΰπαρξη,.. 

 

Με το γράμμα Υ(υ) = [ι]  γράφουμε το φθόγγο [ι] που προέρχεται από ορισμένα φθογγικά πάθη, όπως από τον ιωτακισμό του [ου]: κούπα (cupa) > κύπη, κύπελλο,... και των επιθέτων σε -ις/ος: μακρός & μακρύς, ελαφρός & ελαφρύς..,  

Με το γράμμα Υ(υ) = [β/φ] γράφουμε το ληκτικό φθόγγο [β/φ] στις λέξεις «ταυ, ευ», άρα και στα σύνθετα και παράγωγά τους: Eυ-αγγελία, ευ-φορία, ευ-γένεια, ευ-χή, ταυτίζω,....  και τον προσφυματικό φθόγγο  [β/φ] στις καταλήξεις: -εύς/εας, -ε(υ)ω , -ε(ύ)ομαι, -α(υ)ω, -α(ύ)ομαι: ιππεύω, ιππεύς/ ιππέας, γεύομαι, ερμηνεύω, χωνεύω, γυρεύω, κουρεύω, κουρεύς/ κουρέας....

Στις υπόλοιπες περιπτώσεις χρησιμοποιούμε τα γράμματα Β(β) Φ(φ): βάρος, βαθύς, φάρος, φόρος..  Με δυο ΒΒ(ββ) γράφονται οι εβραϊκές λέξεις:  Σάββατο, Σάββας

 

Τα ληκτικά γράμματα Σ(σ), Ν(ν) & το  τελικό –ς

 

Ο φθόγγος  [σ] μέσα στη λέξη γράφεται Σ(σ) και στο τέλος   των λέξεων Σ(ς): Στάθη-ς, νέο-ς, σοφός.   Στην αρχή και μέσα στη λέξη προφέρεται κανονικά: σκάλα, σπίτι, στάση, Σταμάτης, σθένος, άσωτη... και στο τέλος τη λέξης σβηστά, λιγότερο ηχηρά απ’ ότι όταν βρίσκεται άλλου, σιγιστικά – απ’ όπου και «σίγμα» (σιγώ): σκάλα, καλός.,

Το γράμμα Ν(ν) μέσα στις  λέξεις προφέρεται κανονικά. Στο  τέλος  της λέξης προφέρεται πιο αδύναμα στην ένταση φωνής (σβηστά), όπως συμβαίνει και με το –ς. O φθόγγος σ,ς όταν ακολουθούν οι φθόγγοι: β γ δ μ ν ρ λ καμιά φορά προφέρεται και ως ζ: σμήνος («σμίνος»), ασβέστης («αζβέστις»)  κόσμος («κόζμος»), Σλήμαν («ζλίμαν»), πλάσμα («πλάζμα»), σγουρός («ζγουρός») ..

Ο φθόγγος ν, όταν ακολουθεί χειλικός φθόγγος π β φ ψ έχει την τάση να τρέπεται σε μ και όταν ακολουθεί ουρανικός κ γ χ τρέπεται σε γ, πρβ π.χ.:

Στη σύνθεση και παραγωγή: συν-γένος > συγγενής, συν-καιρός > σύγκαιρος, συν-χαίρω > συγχαίρω...συν-πάσχω > συμπάσχω, συν-βαίνω > συμβαίνω, συν-φέρω > συμφέρει, συν-ψηφίζω > συμψηφισμός... Στο λόγο:  Την καρέκλα & τηγκαρέρα, την πάω & τημπάω,..

 

Η αποβολή του ληκτικού –ν

 

Το ληκτικό –ν στα άρθρα «τον, την», στο αριθμητικό και αόριστο άρθρο «έναν», στην προσωπική αντωνυμία «αυτήν, την» και στα άκλιτα «δεν, σαν, μην» άλλοτε φυλάγεται και άλλοτε αποβάλλεται.

Αποβάλλεται, όταν ακολουθεί σύμφωνο εξακολουθητικό (τα ημίφωνα λ μ ν ρ σ ζ, τα μέσα  β γ δ και τα δασέα  φ θ χ):  δεν έχω, μην ακούτε, τον άνθρωπο, τον > δίκαιο > το δίκαιο, τη μάνα > τη μάνα....... 

Δεν αποβάλλεται, όταν ακολουθεί λέξη που αρχίζει από φωνήεν: α, ε, ο, υ, ω, ι, η, από στιγμιαίο φθόγγο : κ, π, τ,  από τα συμπλέγματα: μπ, γκ, τσ, τζ, ξ, ψ: τον αέρα, μην ακούτε, δεν είδα, έναν καιρό, δεν μπορώ, μην περάσεις, την πρόφτασα, ένα ξένον, τον τόπο, τη ντροπή, αυτήν ήθελα…

Δεν αποβάλλεται επίσης το ληκτικό -ν του άρθρου «των», της αντωνυμίας γ’ προσώπου  «αυτόν, τον» καθώς και στο τροπικό επίρρημα «σαν»: Αυτόν θέλω. Τον βλέπω. Φώναξέ τον. Σαν θάλασσα, των φίλων, σα βαρύ είναι..

 

Σημειώνεται ότι:

1) Κανονικά η αποβολή του ληκτικού –ν στα άρθρα, αντωνυμίες και επιρρήματα δεν επιτρέπεται, γιατί έτσι δε διακρίνεται  το μέρος λόγου και ο τύπος των ουσιαστικών που χαρακτηρίζουν. Στη γραφή, λόγω των ομόφωνων γραμμάτων: η & ι, ο & ω..., αυτό είναι δυνατόν να γίνει, πρβ π.χ.:  τη(ν) Δράμα & τι δράμα… όμως στον προφορικό λόγο είναι αδύνατο, πρβ π.χ.:  «τιχίο & τινχίο»   = τη χίο & τοιχίο,  « το(ν) φίλο τις»   =  το(ν) φίλο της & το φύλο της,  «το(ν) φοτινό»    = τον  (κύριο) Φωτεινό & το φωτεινό (τζάμι)...

Στη νέα ελληνική γλώσσα έχει αποβληθεί το ληκτικό –ν από την αιτιατική ενικού των ουσιαστικών και επιθέτων, επειδή η πτώση αυτή διακρίνεται από το ληκτικό –ν του άρθρου: το νέο(ν), τη νέα(ν).. & το νέο, τι νέα, η νέα... Συνεπώς, αν αποβληθεί το ληκτικό –ν  και από τα άρθρα,  δε θα διακρίνεται το γένος και η πτώση ορισμένων πτωτικών, πρβ π.χ. ότι άλλο <<το    δραματικό, το ζυγό (νούμερο,  το σοφό    = ονομ. ουδέτερου>> και άλλο το << τον  δραματικό, τον ζυγό (αριθμό),  τον σοφό  = αιτιατ. Αρσενικού>>.

2) Οι αρχαίοι Έλληνες σημείωναν  ορθογραφικά την αποβολή του ληκτικού -ν με τους κανόνες της αφομοίωσης: ν + κ γ χ = γκ γγ γχ, ν + ν μ λ ρ = νν μμ λλ ρρ, ν + π β φ = μπ μβ μφ..:  «ΕΝ ΧΕΡΟΝΗΣΩ > ΕΓΧΕΡΟΝΗΣΩ, ΕΝ ΒΥΖΑΝΤΙΟΙ > ΕΜΒΥΖΑΝΤΙΟΙ, TOΝ LΟΛΙΣΤΟΝ (των λογιστών) > ΤΟLLΟΛΙΣΤΟΝ» (Αττικές επιγραφές 5 π.Χ. αι.)

 

5. ΤΑ ΔΙΠΛΑ ΚΑΙ ΤΑ ΔΙΨΗΦΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΦΘΟΓΓΟΙ

 

Ψηφία (ή χαρακτήρες ή στοιχεία) λέγονται τα γράμματα του αλφάβητου: A(α), Β(β), Γ(γ).., επειδή στη γραφή  υπάρχουν και γράμματα, όπως π.χ. το γράμμα OY(ου) για το φθόγγο [u], που αποτελούνται  από δυο ψηφία (γράμματα, χαρακτήρες), π.χ.  Ο(ο) + Υ(υ) = ΟΥ(ου).

Δίψηφα γράμματα είναι τα εξής:  ΑΙ(αι) = ε,  ΟΥ(ου) = u,  ΕΙ (ει) =   ΥΙ(υι) = ΟΙ(οι) = ι

 

Διπλά γράμματα λέγονται τα δυο όμοια γράμματα: ΜΜ(μμ), ΝΝ(νν), ΡΡ(ρρ), ΛΛ(λλ), ΣΣ(σσ)…. Μπαίνουν αφενός στη σύνθεση (απ’ όπου προέκυψαν), π.χ.: σύν-νομος,  εκ-κλησία.... και αφετέρου στο φθογγικό πάθος της αφομοίωσης π.χ.: γράφμα > γράμμα, συνράπω > συρράπτω, πανλαϊκός > παλλαϊκός..

Τα διπλά όμοια σύμφωνα: νν, σσ, ττ, ββ.... προφέρονται και τα δυο , αν προφέρουμε το ένα με το φωνηεν που υπάρχει πριν από αυτά και το άλλο με το φωνηεν που υπάρχει μετά από αυτάί, π.χ. σύν-νομος, έν-νομος, συν-μαθητής > συμ-μαθητής, γράφ-μα > γράμ-μα… Διαφορετικά προφέρεται μόνο το ένα.

 

Δίφθογγοι λέγονται τα: ΑΙ, ΕΙ, ΟΙ, ΥΙ, ΟΥ , όταν παριστούν δυο φθόγγους, δυο φωνήεντα, όπως π.χ. στις λέξεις: ΜΑ-Ι-ΟΣ,  ΘΕ-Ι-ΚΟΣ, ΕΥΝΟ-Ϊ-ΚΟΣ, ΔΥ-Ι-ΚΟΣ, ΠΡΟ-Υ-ΠΟΘΕΣΗ, Α-Υ-ΛΟΣ, Ε-Υ-ΠΝΟΙΟΝ, ΞΕ-Υ-ΦΑΙΝΩ....  Όταν αυτά παριστούν ένα φθόγγο φωνήεν, λέγονται δίψηφα γράμματα,  όπως π.χ. στις λέξεις: ΣΦΑΙ-ΡΑ, ΘΕΙ-ΟΣ, ΠΛΟΙ-Ο, ΥΙ-ΟΣ, ΝΟΥΣ…

 

Οι δίφθογγοι διακρίνονται από τα δίψηφα γράμματα με τα διαλυτικά και το τονικό σημάδι.  Οι δίφθογγοι παίρνουν τονικό σημάδι, αν τονίζονται στο πρώτο γράμμα ή διαλυτικά στο δεύτερο, δηλαδή γράφονται: άι ή αϊ, έι ή εϊ, όι ή οϊ, ύι ή υϊ, όυ ή οϋ. Τα δίψηφα γράμματα παίρνουν μόνο τονικό σημάδι, αν τονίζονται, στο δεύτερο γράμμα, δηλαδή γράφονται: αι ή αί, ει ή εί, οι ή οί, υι ή υί, ου ή ού

 

Καταχρηστικοί δίφθογγοι ονομάζονται στην αρχαία γραφή τα υπογεγραμμένα α, η, ω, επειδή είναι στην ουσία οι δίφθογγοι αϊ, ηϊ, ωϊ, που τους έχει αποβληθεί το ι = ορθογραφικά ι, οι, ει... Το ι = οι = υι = ει που αποβάλλεται (αποσιωπάται) προ άλλου φωνήεντος στην αρχαία γραφή μπαίνει κάτω από τα α η ω  σαν υπογεγραμμένη για υπενθύμιση – υπόδειξη αυτού του φθογγικού πάθους (άρα της ορθής προφοράς και ετυμολογίας της λέξης), π.χ.:  ðñïéêþúïò - ðñïéê?~ùïò, èñáúêßïò > èñÜ?î,  Þ èñáúêç > Èñ?Üêç, ôéìÜïéìé > ôéì?~áìé, åãþ (ïß)äá > åã?þäá......

Σήμερα έχει καταργηθεί η υπογεγραμμένη και έτσι δε συζητούμε πια για καταχρηστικούς διφθόγγους.

 

Σημειώνεται ότι:

1) Οι δίφθογγοι, αφού παριστούν - δηλώνουν δυο φθόγγους φωνήεντα, αποτελούν δυο συλλαβές: μά-ϊ-ος, θε-ϊ-κός, ευ-νο-ϊ-κός, δυ-ϊ-κός, προ-ϋ-πόθεση, ά-ϋ-λος, ξε-ϋ-φαίνω,...   Τα δίψηφα γράμματα και τα συμπλέγματα του Υ(υ) = β/φ, αφού παριστούν – δηλώνουν ένα μόνο φθόγγο φωνήεν, άρα αποτελούν μια μόνο συλλαβή: Μαί-ρη, θεί-ος, μοί-ρα, υι-ός, πρού-χοντας, αυ-τά, ευ-χή, ηύ-ρα...

2) Οι δίφθογγοι αϊ, εϊ, οϊ, υϊ, ωϊ, ιϊ, αϋ.... δημιουργούνται κυρίως στην κλίση, παραγωγή και σύνθεση, όταν το θέμα λήγει σε φωνήεν και η κατάληξη αρχίζει πάλι από φωνήεν, π.χ.: θε(ός) + ικός = θεϊκός,  λα(ός) + ικός =  λαϊκός, δύο > δυ-ϊκός, ευνοώ > ευνο-ϊκός,  άυλος, προϋπάρχω, ινδου-ισμός,...

3) Τα συμπλέγματα: αυ, ευ, ηυ προκύπτουν, όταν το  γράμμα Υ(υ) = [β/φ] μπει αντί του Β(β)/ Φ(φ) ως ληκτικό (εδώ είναι κάτι ως το –ς) στις μονοσύλλαβες λέξεις: ευ (= καλώς) ταυ.. ή ως πρόσφυμα σε κατάληξη -εω, -αω..: οδός > οδε(ύ)ω,  αναπά(υ)ω - αναπα(ύ)ομαι.... Κάτι που διατηρείται και στα σύνθετα  και παράγωγά με αυτά: ευγένεια, ευ-τυχία,  ταυ-τίζω...  

4) Στη συναίρεση βγάζουμε τα διαλυτικά από τις διφθόγγους: αϊ, εϊ, οϊ, υϊ και αντί της οξείας που  βάζουμε  περισπωμένη στο δεύτερο ψηφίο, αν τονίζονται,  για να δείξουμε έτσι την αλλαγή της προφοράς, πρβ π.χ.:  ευ-βόϊος  > ευβοίος, θεός, θέϊος, > θείος,  γάϊα > γαία, λελυκύϊα > λελυκυία (αρχαία μετοχή), .... Αυτός είναι και ο λόγος  που πολλοί νομίζουν ότι τα δίψηφα γράμματα πριν προφέρονταν ως δείχνουν τα στοιχεία τους, ενώ δεν είναι έτσι, αφού τα: ΑΙ(αι), ΕΙ(ει), ΟΙ(οι), ΥΙ(υι) μπαίνουν και αντί των  ομόφωνων Ε(ε), Ι(ι) στην κατάληξη  ορισμένων λέξεων (τότε βάζουμε οξεία στο δεύτερο ψηφίο, αν τονίζονται), για να υποδείχνουμε σε συνάρτησε με τα η, υ.. αν μιλούμε π.χ. για ενικό ή πληθυντικό ή για διάκριση ορισμένων ομοιόγραφων και ομοήχων τύπων που προκαλεί η κλίση. Παρέβαλε π.χ. ότι:  καλός > καλ-οί  (με –οι και οξεία = ονομαστική πληθ. αρσενικού ) &  καλ-ή  (με η = ενικός θηλυκού) & καλεί ( με ει και περισπωμένη = συνηρημένο ρήμα, καλέει > καλεί)… Σήμερα μπαίνει τονικό σημάδι σε όλες τις περιπτώσεις.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο

ΤΑ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ

 

 

Ορθογραφικά σημεία λέγονται τα σημάδια με τα οποία σημειώνονται στη γραφή  οι τονισμένες συλλαβές, καθώς και τα φθογγικά πάθη της συναίρεσης, συνίζησης και αποκοπής των λέξεων, τα οποία είναι τα εξής:

1. ΤΟ ΤΟΝΙΚΟ ΣΗΜΑΔΙ (' )

 

Τονικό σημάδι λέγεται το σημάδι (') με το οποίο υποδείχνουμε στη γραφή:

α) τις τονισμένες συλλαβές. Συλλαβή με τονικό σημάδι σημαίνει προφορά με τόνο , πιο δυνατά και συλλαβή χωρίς τόνο σημαίνει άτονη, π.χ.: ά-τυχο, ατυ-χώ...

β) την προφορά με συνίζηση και χωρίς συνίζηση.

 Λέξη χωρίς τονικό σημάδι σημαίνει προφορά με συνίζηση, δηλαδή προφορά των δυο τονιζόμενων φθόγγων φωνηέντων της λέξης σε μια συλλαβή, π.χ.: μια, δυο, ποια, ποιος, ποιους, ποιων, ποιον...  Λέξη με τονικό σημάδι σημαίνει προφορά χωρίς συνίζηση, προφορά κανονική, ως δυο συλλαβές, π.χ.: μία, δύο, ποία, ποίος, ποίους, ποίων, ποίον...

μί-α, δύ-ο, ... = 2 συλλαβές &  μια, δυο …    = 1 συλλαβή

ποιόν = ποι-όν (χωρίς συνίζηση) φωνής  & ποιον (ερωτηματικό)

(Το γιατί τονίζουμε μια συλλαβή σε κάθε δισύλλαβη και άνω λέξη, βλέπε σε ειδικό Κεφάλαιο για τον τόνο)

 

2. ΤΑ ΔΙΑΛΥΤΙΚΑ (¨)

 

Διαλυτικά λέγονται τα σημάδια (¨) με τα οποία σημειώνεται η ασυναίρετη προφορά,  οι δίφθογγοι: αϊ, εϊ, οϊ, υϊ, οϋ,  αϋ, εϋ, ηϋ.. Μπαίνουν πάνω από τα γράμματα Υ(υ), Ι(ι), όταν πριν από αυτά είναι τα γράμματα α, ε, ο, υ, για να δείξουμε με τον τρόπο αυτό ότι το ι ή το υ προφέρεται κανονικά, ως [ι], και  δεν αποτελούν μαζί δίψηφο γράμμα ή σύμπλεγμα του Υ(υ) = β ή φ.

θεϊκός , δυϊκός, ευνοϊκός, προϋπάρχω.. = προφορά ασυναίρετα

θείος,  υιός,  εύνοια, προύχοντας,…       = προφορά συνηρημένα

 

Παράληψη διαλυτικών

1) Τα διαλυτικά μπορεί να παραλείπονται,  όταν τα: α  ε  ο  η  των: αϊ εϊ οϊ οϋ υϊ, εϋ αϋ, ηϋ τονίζονται. Δηλ. βάζοντας τονικό σημάδι στο γράμμα φωνήεν  πριν  από τα ι υ  είναι σαν να έχουμε βάλει  διαλυτικά σ' αυτά ή σαν να λέμε ότι όλα τα στοιχεία  τους προφέρονται, π.χ.: Μάιος  =  Μάϊος, ευνόιος = ευνόϊος, βόιος =  βόϊος, θέιος = θέϊος, άυπνος =  άϋπνος, άυλος =  άϋλος,..

2) Στις άλλες περιπτώσεις  η παράλειψη σημείωσης των  διαλυτικών φέρνει παρανόηση, πρβ π.χ. ότι άλλο το  παϊδάκι  και άλλο το παιδάκι («πεδάκι»).

 

Τα: ΑΙ, ΕΙ, ΟΙ, ΥΙ, ΟΥ, ΑY, ΕY, HΥ:

1) Με διαλυτικά ή τονικό σημάδι στο πρώτο γράμμα = προφορά ασυναίρετη, δυο φθόγγοι φωνήεντα = δυο συλλαβές, οι δίφθογγοι αϊ, εϊ, οϊ, ιϊ, οϊ, αϋ, εϋ, ηϋ: Μαΐος, θεϊκός, ευνοϊκός, δυϊκός, προϋπόθεση, άϋλος, ξεϋφαίνω..

2) Χωρίς διαλυτικά ή τονικό σημάδι στο δεύτερο ψηφίο = προφορά συνηρημένη, ένας φθόγγος φωνήεν = μια συλλαβή, τα δίψηφα γράμματα αι = [ε], ου = [u], υι = οι = ει = [ι]: σφαίρα, θείος, ομοίως, υιοθεσία, ρους.... ή τα  συμπλέγματα του Υ(υ) = β/φ ( αυ = αβ/φ, ευ = εβ/φ, ηυ = ιβ/φ): αυτά, ευχή, αυλή, ευχαριστώ...

 

3. Η  ΑΠΟΣΤΡΟΦΟΣ  (')

 

Απόστροφος λέγεται το σημάδι (‘) με το οποίο σημειώνεται η αποβολή (μη εκφώνηση) αρκτικού ή ληκτικού φθόγγου φωνήεντος κατά την εκφορά του λόγου.  Το φθογγικό αυτό πάθος λέγεται και προφορά με έκθλιψη, κράση και αποκοπή.

Προφορά με αποκοπή: φέρ(ε) τα   > φέρ' τα, άσ’ τ…

(Εδώ έχουμε αποσιώπηση φωνήεντος προ του τ- των άρθρων)

Προφορά με έκθλιψη: μήδ’ ένας, είν’ ανάγκη, ούτ΄ αυτός,…

(Εδώ έχουμε αποσιώπηση αρκτικού ή ληκτικού φωνήεντος, όμως η προφορά των λέξεων γίνεται όχι σύνθετα, αλλά ξέχωρα.  Έχουμε δυο λέξεις και 2 τόνους λέξεων.)

Προφορά με κράση: σ’ αγαπώ, πού ‘ναι, σου ‘χω,  μου 'φεραν,…

(Εδώ έχουμε αποσιώπηση αρκτικού ή ληκτικού φωνήεντος, όμως η προφορά των λέξεων γίνεται σύνθετα. Έχουμε δυο λέξεις που προφέρονται με μια μόνο τονισμένη συλλαβή.)

 

Βάζουμε απόστροφο στις αποβολές, για να δείξουμε ότι έχουμε τα ως άνω φθογγικά πάθη και όχι μια, πρβ π.χ.:  σού ΄πα (2 λέξεις)  &  σούπα (φαγητού, 1 λέξη). Ομοίως: σ' όλα &  σόλα, Απόλλων & απ' όλων...,...  

 

4. Η  ΥΠΟΔΙΑΣΤΟΛΗ (,)

 

Υποδιαστολή λέγεται το σημάδι (,) που μπαίνει:

1) Στην αναφορική αντωνυμία «ό,τι» (= κάθε τι, εκείνο που, αυτό που),  για διάκρισή της από τον ειδικό σύνδεσμο «ότι = πως»: Έλα ό,τι ώρα θες. = Έλα όποια ώρα θες, εκείνη που θες. Έλεγε ό,τι αισθανόταν. = Έλεγε κάθε τι που αισθανόταν.Δε σε δικαιολογώ ό,τι και να μου πεις.  'Ο,τι και να πεις έχεις δίκιο.

ενώ: Είπε ότι (= πως) θα γυρίσει. = Είπε αυτό: "Θα γυρίσει".

2) Στους  δεκαδικούς αριθμούς, για να ξεχωρίσει τις ακέραιες μονάδες από τις δεκαδικές: 1,145  13,45   7213, 213

 

Στα μαθηματικά η υποδιαστολή = κόμμα = αντί του "και":   1,2 = ένα κόμμα δύο = μια (μονάδα)  κ α ι  δυο (δεκάδες).

   

5. ΤΟ ΕΝΩΤΙΚΟ  (-)

 

Ενωτικό λέγεται το σημάδι (-) που μπαίνει ανάμεσα:

1) στις συλλαβές των λέξεων, π.χ.: ά-δεια & ά-δει-α..

2) σε δυο πόλεις ή χρόνους  (το ενωτικό εδώ = αντί της λέξης "έως"): Η εθνική οδός Αθηνών - Θεσσαλονίκης είναι 510 χιλιόμετρα.Το δρομολόγιο Ύδρα - Πόρος είναι μιας ώρας. Αυτό πρέπει να έγινε το 201 - 198 π.Χ. Έλα  από τις 09.ΟΟ - 10.ΟΟ π.μ.

3) σε δυο επώνυμα ή ιδιότητες (το ενωτικό εδώ = αντί της λέξης "και"): Μαρία Σπανάκη - Παπαδοπούλου. Εισαγωγές - εξαγωγές «Μ. Δανασής & υιός ΑΕ» Μ. Πλεύρης, Γυναικολόγος - Μαιευτήρας

4) σε δυο ομάδες (το ενωτικό εδώ = αντί της λέξης "εναντίον = κατά"): Παναθηναϊκός - Ολυμπιακός, ΟΦΗ - ΠΑΟΚ

Βάζουμε ενωτικό και μεταξύ ενός ονόματος και του άτονου προταχτικού του: Άτονα προτακτικά είναι τα εξής: Αϊ-, Αγια- γρια- , θεια-, κυρα-, γερο-, μπαρμπα-, μαστρο-, παπα

 _Είναι του Αϊ-Γιώργη, ο μαστρο-Βαγγέλης.

Τα τονισμένα προτακτικά, τα οποία δεν παίρνουν ενωτικό, είναι τα εξής:  καπετάν, πάτερ/πατήρ: Ο καπετάν Αδάμης.  Πάτερ ημών, ο  πατήρ Χρύσανθος

Επίσης (χωρίς ενωτικό) το «κυρ»:  Ήλθε ο κυρ Βαγγέλης.

 

6. Η ΜΕΣΟΚΑΘΕΤΟΣ (/)

 

Με το σημάδι αυτό σημειώνεται η συντομογραφία, π.χ.: Θεσ/νίκη = Θεσσαλονίκη, γυμν/ρχης = γυμνασιάρχης

 

7. ΤΑ ΣΗΜΕΙΑ ΣΤΙΞΗΣ

 

Στίξη λέγεται η σημείωση στη γραφή με μικρά σημάδια,  στίγματα ( απ' όπου στίξη και σημεία στίξης ) των τμημάτων ενός λόγου, των χρωμάτων φωνής και των λοιπών εκφραστικών  στοιχείων του λόγου,  ώστε να εξασφαλίζεται το ποιόν, η σαφήνεια και το νόημα της  έκφρασής.  Τα σημεία στίξης είναι, τα εξής:

 

1) Η  τελεία  ( . )

 

Με το σημάδι αυτό σημειώνουμε:

α) το τέλος μιας  πρότασης, όταν δεν είναι ερωτηματική ή   θαυμαστική, π.χ.: Ο Γιάννης είναι εδώ. Ο Κώστας απουσιάζει και θα έρθει αύριο.Θα πάω αύριο. Μην το πεις σε κανένα.

β) τις χιλιάδες και τα εκατομμύρια στους αριθμούς: 1.050 δρχ.  = χίλιες πενήντα δραχμές.

β) τη συντομογραφία:  κ. = κύριος, π. = περίμετρος,  μ.Χ. = μετά Χριστό

 

Σημειώνεται ότι:

α) Στην τελεία γίνεται σταμάτημα προφοράς, για να ξεχωρίσουν  οι προτάσεις και για να αναπνεύσουμε. Το σταμάτημα είναι τόσου χρόνου όσο απαιτεί ο ρυθμός ή όσο καταλαβαίνουμε ότι  απαιτεί η νοημοσύνη του ακροατή, για να κατανοήσει (συλλάβει) αυτά που του λέμε.. 

β) Μετά  από την τελεία αρχίζουμε με κεφαλαίο γράμμα, ώστε  να ξεχωρίζουν οι προτάσεις μεταξύ τους: «Σήμερα πήγα εκδρομή. Αύριο Θα πάω θέατρο»...

 

2) Το ερωτηματικό (;)

 

Με το σημάδι αυτό σημειώνουμε το τέλος μιας ερωτηματικής πρότασης, π.χ.:

_Ο Γιάννης είναι εδώ;                   _Πότε (θέλεις);  

_Γιάννη, πού είναι ο Κώστας;       _Ώστε (συμφιλιωνόμαστε);     

_Λοιπόν, τι θα κάνουμε αύριο;      _Αύριο (είπες);

_Ξέρεις πώς πέρασα χθες;

_Συνειδητοποίησες ποια είναι η κατάστασή σου τώρα;

 

Σημειώνεται ότι:

α) Το ερωτηματικό δηλώνει συνάμα και τέλος πρότασης, άρα εκεί γίνεται ότι και στην τελεία, δηλ. σταμάτημα προφοράς, αναπνοή και αρχίζουμε την επόμενη πρόταση με  κεφαλαίο γράμμα: Πήγες σχολείο; Αν πήγες, πες μου...

β) Δεν παίρνει ερωτηματικό η  ερωτηματική πρόταση που επαναλαμβάνουμε (η καλούμενη «πλάγια ερωτηματική πρόταση»), π.χ.: Απαντήστε μόνο στο ερώτημα πού πήγατε χθες και τίποτα άλλο. Ο Γιάννης ρώτησε πότε πήγε ο Νίκος..

ενώ (με ερωτηματικό = κύρια ή ευθεία ερώτηση):  Κώστα, που πάμε τώρα; «Παιδιά, να σας πω ένα αίνιγμα;» είπε η Νίκη. «Αν είναι από σίδερο;» ρώτησε η Νίκη. «Και που θα αφήσω το παιδί;» λέει ο πατέρας..

γ) Το ερωτηματικό μέσα σε παρένθεση σημαίνει έκφραση αμφιβολίας για το περιεχόμενο της πρότασης:  Λένε ότι είναι ο καλύτερος(;) γιατρός. Τρέχει με εκατό (;) χιλιόμετρα.

 

3) Το θαυμαστικό (!)

 

Με το σημάδι αυτό σημειώνουμε το τέλος μιας πρότασης που εκφράζει:

α) έκπληξη ή απορία από απρόσμενο γεγονός, π.χ.:

Τι ωραίο αμάξι! Είναι φοβερός!

Τι σύμπτωση! Την ίδια ώρα έφτανα κι εγώ στο νησί.

Τι κρίμα! Μόνο εμείς δεν πήγαμε.

 Θαύμα θαυμάτων! Γυμνάζεται και ο Πέτρος.

Δόξα να 'χει ο Θεός! Έχω τα πάντα.

Τι λαμπρός άνθρωπος!  Τι ωραίο θέαμα!  Θεέ μου τι τύχη! 

β) έντονη έκφραση (εξωτερίκευση εσωτερικού κόσμου), δηλαδή:

Ευχή ή κατάρα: Αμήν! Παναγία μου. Μακάρι να γίνει καλά! Τα συγχαρητήριά μας!  Να ζήσετε! Βίος ανθόσπαρτος!  Χρόνια πολλά! Τα συλλυπητήριά μου! Να μη δεις άσπρη μέρα!.

Προσβολή:  Ντροπή σου! Είσαι ανάγωγος!

Προσταγή ή διαταγή:   Πρόσεχε! Θα κτυπήσεις. 'Αλτ!  Στάσου!  Χάσου από 'μπρος μου!   Να φύγεις!  Έλα εδώ!  Άνοιξε αυτό το κουτί!

Χαιρετισμό: Γεια σου! Τι κάνεις εδώ;

Επιφώνημα θαυμασμού (= τις άκλιτες λέξεις που βγάζουμε ύστερα από έντονη χαρά ή ενθουσιασμό, λύπη ή αποτροπιασμό):  ζήτω!, μακάρι! πω-πω!, μπράβο!  Αλίμονο!

 

Σημειώνεται ότι:

1.        Το θαυμαστικό δηλώνει συνάμα και τέλος πρότασης, άρα εκεί  γίνεται  ότι και στην τελεία, δηλ. αναπνοή, σταμάτημα  προφοράς και αρχίζουμε την επόμενη πρόταση με  κεφαλαίο γράμμα:

Τι ωραίος άνθρωπος! Ποτέ του δεν πείραξε κανένα.

2.        Τα επιφωνήματα που δεν εκφράζουν θαυμασμό δεν παίρνουν θαυμαστικό, όπως τα: χα-χα, ε, ουστ…

3.        Το θαυμαστικό μέσα σε παρένθεση σημαίνει έκφραση  ειρωνείας για το περιεχόμενο της πρότασης: 

_Ο Γιάννης είπε ότι θα με κερδίσει(!)

_Καμάρωνε ότι ήταν ο καλύτερος(!) ποδοσφαιριστής.

 

4) Η άνω τελεία (΄)

 

Η άνω τελεία μπαίνει όπου έχουμε αποβολή συνδέσμου πλην των διαζευκτικών (ή, είτε), των συμπλεκτικών (και, μήτε, ούτε, μηδέ, ουδέ) και του επεξηγηματικού «δηλαδή»  (σ’ αυτούς βάζουμε κόμμα), πρβ π.χ.:

1) Στην αποβολή αντιθετικού συνδέσμου: αλλά, όμως, μα, ωστόσο, ενώ

_Ποτέ δε ζήλεψα την τέχνη του σφουγγαρά΄ (μα) ποτέ  στη  ζωή  μου.  (Καρκαβίτσας)

_Αυτός δεν ήταν άνθρωπος΄ (αλλά) ήτανε θεριό, δράκος του  βουνού, στοιχειό. (Βλαχογιάννης)

_Δεν είναι ένα’ (αλλά)  είναι δυο.

_Η Μαρία δε χρησιμοποιείται μόνο ως εργάτης’  (αλλά) χρησιμοποιείται και ως δακτυλογράφος. 

_Οι γενναίοι δε χάνουν εύκολα το θάρρος τους’  (αλλά/ μα) μένουν   ακλόνητοι στις θέσεις τους και αγωνίζονται. 

_ Ήταν λίγοι’ (αλλά) όμως (ήταν) γενναίοι.

2) Στην αποβολή αιτιολογικού συνδέσμου: γιατί, επειδή, διότι, αλλιώς/ ειδεμή/ διαφορετικά θα =  γιατί θα:

_Στο σταθμό ψόφησαν πολλά άλογα’  (επειδή) δεν υπήρχε χορτάρι" (και επειδή) δεν υπήρχε νερό για τη διατροφή τους. 

Ομοίως: Δεν μπορώ να σε συνοδεύσω στον περίπατό σου" είμαι κουρασμένος και θέλω να ξαπλώσω νωρίς.  Πάρ' το΄ (αλλιώς /γιατί) θα το μετανιώσεις. 

3) Στην αποβολή συμπερασματικού συνδέσμου: άρα, λοιπόν, συνεπώς, επομένως

_Το νερό είναι λίγο’ (άρα) ας το προσέξουμε.

_Δίκιο έχεις" ας γειτονέψουμε, λοιπόν.= Δίκιο έχεις" (άρα) λοιπόν ας γειτονέψουμε.

4) Στον (προ)υποθετικό σύνδεσμο (εδώ η άνω τελεία εισάγει την προϋπόθεση που απαιτείται για να γίνει ή ισχύει… η συζητούμενη ενέργεια ή πάθηση): και αν

_Αν το άλφα ίσον με το βήτα" (και αν) το βήτα ίσον με το γάμα,  τότε το άλφα ίσον με το γάμα. 

 

Σημειώνεται ότι:

1.   Στην άνω τελεία κάνουμε ό,τι και στους συνδέσμους, δηλ.  αναπνοή και μικρό σταμάτημα προφοράς (μικρότερου χρόνου απ' ό,τι στην  τελεία), για να δοθεί χρόνος κατανόησης στο ακροατή.

2.   Το συντακτικό σύνολο που ακολουθεί μετά από άνω  τελεία ονομάζεται ημιπερίοδος.

3.   Μετά την άνω τελεία δεν αρχίζουμε με κεφαλαίο γράμμα.

4. Άνω τελεία μπαίνει και όταν ακολουθεί  αντίθεση (= συντακτικό σύνολο που αρχίζει με  αντιθετικό σύνδεσμο: αλλά, όμως, μα, ωστόσο... ) μετά από  επιβεβαιωτικό επίρρημα: ναι, όχι, καλά, ωραία, μάλιστα...., για διάκριση της αντίθεσης από την επεξήγηση.  Αν ακολουθεί παράθεση ή επεξήγηση μπαίνει κόμμα, πρβ π.χ.:

_Ναι’  αλλά (= μα) να μην είναι ακριβό.

ενώ: Ναι, (δηλαδή) να πας εκεί που είπαμε. 

_Καλά’  μα θα πάμε και στο σπίτι μου. 

ενώ: Καλά, (δηλαδή) θα πάμε και στο σπίτι μου.

Ομοίως: Ναι΄ αλλά τώρα αντιπαλεύει κάθε τέκνο σου με ορμή  και ακατάπαυστα γυρεύει ή τη νίκη ή τη θανή (Σολωμός).  Ναι’  παρά το ότι δεν είναι σωστό. Είπε όχι’  αν και δεν το πίστευε.

 

5) Τα επεξηγηματικά = η διπλή ή άνω κάτω τελεία (:)

 

Τα σημάδια αυτά χρησιμοποιούνται πριν από μια:

1) Επεξήγηση ή απαρίθμηση (προσώπων ή πραγμάτων, γεγονότων, παραδειγμάτων κ.τλ.) - τότε αρχίζουμε με μικρό γράμμα και   χωρίς εισαγωγικά, π.χ.:

_Το κάρβουνο που καίμε είναι δυο λογιών: το ξυλοκάρβουνο,  που γίνεται, όταν σιγοκαίγεται το ξύλο στα καμίνια, και το πετροκάρβουνο που βγαίνει από τη γη.

_Ο τρόπος που φυτεύουμε τα φυτά είναι ο εξής:

α) παίρνουμε μια τσάπα και σκάβουμε ένα λάκκο,

β) βάζουμε μέσα στο λάκκο το φυτό με τις ρίζες προς τα κάτω,

γ) σκεπάζουμε με χώμα τις ρίζες του φυτού.

_Τα ρήματα γράφονται με -ω: σήκω, φοιτώ, γελώ...  και τα ουδέτερα  με -ο: σύκο, φυτό, γέλιο... για διάκριση των ομοφώνων. 

_Στο κουτί μέσα βρήκα: ένα μολύβι, δυο…

_Συνελήφθησαν οι εξής: ο Α. Καράς, οικοδόμος,  ο….

2) Τα λόγια (την πρόταση ή προτάσεις) που επαναλαμβάνουμε ή μεταφέρουμε.. αυτολεξεί  - τότε αρχίζουμε με κεφαλαίο γράμμα και εισαγωγικά, π.χ.:

_Ο Γιάννης είπε (αυτολεξεί) χθες: "Ο φίλος σου να πάει στη  Αθήνα, να δει το Γιάννη"

_Θα τους πω αύριο: "Κύριοι, ο Γιάννης είναι αθώος. Η Αθηνά έκανε το παράπτωμα".

 

Στους διάλογους:

_Κώστας: Με συγχωρείτε, κύριε, μα είστε τόση ώρα μέσα στο θάλαμο και περιμένουν  και  άλλοι να τηλεφωνήσουν. Παρακαλώ τελειώνετε. 

_Γιάννης: Καλά με συγχωρείτε, αλλά πρόκειται για θέμα πολύ σοβαρό και επείγον. 

 

6) Τα εισαγωγικά ( «»)

 

Με τα σημάδια αυτά περικλείουμε:

1) Τα ονόματα των πραγμάτων, ζώων, πλοίων, συλλόγων,  σωματείων, βιβλίων, εφημερίδων,  περιοδικών... (= τα μη ανθρώπινα ονόματα) για διάκρισή τους από τα ανθρώπινα, π.χ.:

_ «Ο Πατούχας» του  Ι. Κονδυλάκη.

_Ο «Αζόρ» (σκύλος), «Βουκεφάλας» (= άλογο Μ. Αλέξανδρου)

_Το πλοίο «Σάμαινα». η βάρκα «'Αννα».

_Η εφημερίδα «ΑΥΡΙΑΝΗ»,  «ΕΛEΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ»

_Ο Σύλλογος Λασιθιωτών «Ο Δικταίος».

2) Τις λέξεις ή φράσεις που λέγονται όχι με τη συνηθισμένη ή την πραγματική τους έννοια, αλλά:

α) μεταφορικά, π.χ.:

_"Βόμβα" στον τηλεοπτικό χώρο.   

_Θεωρείται από τους αστυνομικούς "λαβράκι".

_Οι ληστές "κτύπησαν" δυο αυτοκίνητα.

(Δεν μπαίνουν εισαγωγικά, αν μπει το «σαν»: Έσκασε σα βόμβα στον τηλεοπτικό χώρο.

β) ειρωνικά, π.χ.:

_Για «παραθερισμό» στα ξερονήσια έστελνε η δικτατορία τους δημοκρατικούς. αντί: Για ...παραθερισμό  στα ξερονήσια... = Για εξορία στα ξερονήσια.....

_Είναι μεγάλος «φιλέλληνας»  αντί:  Είναι ...μεγάλος φιλέλληνας..  = ανθέλληνας

γ) με κατευφημισμό  (= με αντίθετη ακριβώς έννοια), π.χ.:

Είναι «καλός» = κακός.      Είναι  «γλύκα» = ξύδι.

δ) ακατάλληλα (όταν νομιμοποιούμε μια λέξη), π.χ.: Η "εισαγωγικομανία" του είναι...

ε)  με έννοια που δεν αποδεχόμαστε (όταν δε νομιμοποιούμε κάτι), π.χ.:

_To  έξι μέλη από τα επτά του «Διοικητικού συμβουλίου» (δηλ. του συμβουλίου που συστάθηκε παράνομα) ζητούν την επανάληψη των εκλογών, για τους εξής λόγους.....

_Οι «νέοι Υπουργοί» θα  ορκιστούν αύριο.

3) Τις λέξεις ή φράσεις που δεν ανήκουν στην καθημερινή  και τη συνηθισμένη γλώσσα: Κι έβλεπα τότε ξέχωρα από το δικό μου κόσμο ένα πελώριο  και άδειο κτίριο, σωστό "νησί των νεκρών", αποκλεισμένο με ψηλά, πυκνά και μαύρα κυπαρίσσια απ' την ζωή. (Α. Δελμούζος)

4) Τις ξένες λέξεις, όταν λέγονται με την ξενική τους προφορά:

_Οι κηφήνες του "τζετ σετ" θεωρούν την εργασία βλαβερή για την υγεία.

_ Πήγε στην Κρήτη με το "φέρι μποτ" "Αριάδνη".

_Είδα τον "Τζακ Κουν" από τον Καναδά.

ενώ: Είδα τον Κάρολο και τη Φρίντα.

5) Τα ρητά, τις παροιμίες και τις αρχαιοπρεπείς εκφράσεις:

_"Αγαπάτε Αλλήλους" να ένα ηθικό δίδαγμα.

 _Άμα ξέρεις γράμματα "είσαι ο πωλών τοις μετρητοίς".

6) Τη λέξη ή πρόταση, δική μας ή άλλου, που επαναλαμβάνουμε ή μεταφέρουμε αυτούσια (αυτολεξεί), π.χ.:

_Ο Νίκος είπε χθες (αυτολεξεί): "Θα πας σχολείο, Γιάννη".

ενώ: Θα πας σχολείο Γιάννη, είπε ο Νίκος χθες. (μόνο με κόμμα).

 _Στην πρόταση << Για χάρη του βασιλικού ποτίζεται και η γλάστρα.>> ο συντακτικός όρος ρήμα είναι η λέξη "ποτίζεται" και υποκείμενο    η λέξη "γλάστρα".  

_Τι σημαίνει η φράση: <<Τελεία και παύλα.>>;

 

7) Η παρένθεση ( )

 

Με τα σημάδια αυτά περικλείεται:

1) Η παραπομπή ( = το όνομα εκείνου που μας είπε την πληροφορία ή το στίχο ή το ρητό κ.τ.λ. που αναφέρουμε),  όμως μόνο όταν  λέγεται στο τέλος της πρότασης ή του λόγου ως πρόσθετη πληροφορία, π.χ.:

_Κι εσύ αθάνατη, εσύ η Θεία, που ό,τι θέλεις ημπορείς,

εις τον κάμπο, Ελευθερία, ματωμένη περιπατείς.  (Σολωμός)

_Αγαπάτε αλλήλους" (Ιησούς)

2) Η διευκρίνιση, δηλαδή:

α) οι συλλαβές ή οι φθόγγοι που συμπληρώνουν μια λέξη, π.χ.: στάρι = σ(ι)τάρι, σ' αγαπώ = σ(ε) αγαπώ Λάκης = (Μανω)λάκης   

β) η ερμηνεία ή επεξήγηση (εννοιολογική, ετυμολογική, γραμματική):

_Τα είπε αυτολεξεί (= με τα ίδια λόγια) στο Γιάννη.

_Οι λέξεις φοιτώ (ρήμα) και φυτό (ουσιαστικό) είναι ομόηχες.

_Είπε (αυτολεξεί): <<Ποιος κυβερνά επιτέλους την Ελλάδα;>>.

γ) οι λέξεις που συμπληρώνουν επεξηγηματικά την πρόταση, π.χ.: 

_Ο Γιώργος Βασιλείου, (που είναι) μόνιμος υπάλληλος, θα .. 

 

Σημειώνεται ότι:

1) Το θαυμαστικό και το ερωτηματικό μέσα σε παρένθεση σημαίνει έκφραση  ειρωνείας ή αμφιβολίας για το περιεχόμενο της πρότασης, όπως είδαμε πιο πριν στα σημεία αυτά.

_Ο Γιάννης Τσακοπιάκος ήταν ο πιο καλός(!) ποδοσφαιριστής του αγώνα.

_Ο Στράτος Κοκόσης είναι ο πιο καλός(;) μαθητής.

2) Αντί για παρένθεση, αν έχουμε  επιπρόσθετη πληροφορία, μπορούν να  μπουν κόμματα, π.χ.:

_Ο Γιάννης, ένα εξάχρονο αγόρι, αγαπά...

αντί: Ο Γιάννης (ένα εξάχρονο αγόρι) αγαπά...

_Στους βαλκανικούς πολέμους (1912-1913) λευτερώθηκε η Μακεδονία. 

 

8) Η διπλή παύλα (- -)

 

Η διπλή παύλα μπαίνει αντί για την παρένθεση ή τα κόμματα, όταν:

α) διακόπτουμε μια πρόταση και παραθέτουμε μια  πληροφορία εξόχως σημαντική, έτσι τονίζουμε αυτή την πληροφορία, π.χ.:

_Ο πατέρας μου - καλή του ώρα όπου βρίσκεται τώρα - μου είπε...

αντί: Ο πατέρας μου, καλή του ώρα όπου βρίσκεται τώρα, μου..

_Η βάρκα - ακόμη τρέμω που το θυμούμαι - χτύπησε στα βράχια...

αντί: Η βάρκα, ακόμη τρέμω που το θυμούμαι, χτύπησε..

_Και - το σημαντικότερο για μένα - δεν κυβερνούν σωστά.

_Ήταν ο τρίτος ανασχηματισμός - από το Γενάρη - της κυβέρνησης. 

_Ήταν πρόσφυγας Mικρασιάτης - όχι απ' τους  παλιούς, από  τους καινούργιους της Κωνσταντινούπολης - χρόνια πολλά μαραγκός εκεί, φημισμένος, μέχρι και τα σεράγια. (Δ. Χατζής)

_Από τη θεσσαλονίκη που κατέβηκε με το τρένο - τίποτα δε στάθηκε να δει - γραμμή  λεωφορείο και στην Κοζάνη,  γραμμή κι από 'κεί για την Κόνιτσα. (Δ. Χατζής)

β) έχουμε πολλά κόμματα:

_Στίξη λέγεται η σημείωση στη γραφή με μικρά σημάδια,  στίγματα - απ' όπου και στίξη και σημεία στίξης -    των χρωμάτων φωνής,   των τμημάτων...  του λόγου.

 

9) Η παύλα  (-)

 

Η παύλα μπαίνει αντί για το κόμμα, όταν:

1) θέλουμε να τονίσουμε το ακολουθούμενο συντακτικό σύνολο της πρότασης, έτσι είναι σαν να το υπογραμμίζουμε, π.χ.:

_Θέλουν - μα δε βολεί να λησμονήσουν (Λ. Μαβίλης)

αντί: Θέλουν, μα δε βολεί να λησμονήσουν.

_Και δεν άφηναν δέντρο για δέντρο, μονάχα τη γη σακατεμένη - και τη νύχτα να τη δέρνει αλύπητα η βροχή. 

αντί: Και δεν άφηναν δέντρο για δέντρο, μονάχα τη γη σακατεμένη, και τη νύχτα να τη δέρνει αλύπητα η βροχή. 

_Αλλά εσύ προτιμούσες μποτίτσες  φοδραρισμένες με μάλλινο,  πουκάμισα κλειστά στο λαιμό - γιατί φυσάει πολύ στο Καλέτσι.  (Ι. Παναγιωτόπουλος)

2) το ακολουθούμενο συντακτικό σύνολο είναι μια σημαντική διευκρίνιση ή συμπλήρωση στα λεγόμενα, π.χ.:

_Τα φωνήεντα φθόγγοι είναι 5, οι: α ε ο ου ι    και τα γράμματα που παρίστανται στη γραφή 12, τα: α, ου, ε = αι, υ = η = υι = οι = ει = ι, ω = ο, που αποτελούνται από 7 στοιχεία (ψηφία), τα: α  ο ε ι υ η ω -  ο λόγος που λέγεται ότι τα φωνήεντα είναι 7. 

_Τα σημάδια της διπλής ή άνω και κάτω τελείας μπαίνουν πριν από:

α) μια απαρίθμηση ή μια παραδειγματική επεξήγηση - τότε  αρχίζουμε με μικρό γράμμα και χωρίς εισαγωγικά.

β) την πρόταση ή προτάσεις (λόγο) δικές μας ή άλλου  που  επαναλαμβάνουμε ή μεταφέρουμε αυτολεξεί μετά από λεκτικό ρήμα -  τότε  αρχίζουμε με κεφαλαίο γράμμα και  εισαγωγικά.

 

Σημειώνεται ότι:

1)   Με κάτω παύλα σημειώνονται οι εναλλαγές των ομιλητών στους διάλογους: 

_Με συγχωρείτε, κύριε,  μα είστε τόση ώρα μέσα στο θάλαμο  και περιμένουν και άλλοι να τηλεφωνήσουν.

_Καλά με συγχωρείτε, αλλά πρόκειται για θέμα πολύ σοβαρό και επείγον.  (Ν. Βρεττάκος.)

2)   Τελεία και παύλα (.-) σημαίνει τέλος κειμένου.

 

 

10) Τα αποσιωπητικά  (...)

 

Τα σημάδια αυτά χρησιμοποιούνται, όταν διακόπτεται η συνέχεια μιας λέξης ή του λόγου, λόγω:

α) κακής έννοιας:

_ΟΓιάννης με είπε β... (βλάκα) και γι’ αυτό τον κτύπησα. 

β) χρόνου ή γραφική ύλης:

_Σήμερα πήγα...

γ) εννοούμενων:

_Δε σε αναγνώρισα! Πόσα χρόνια... Θα πάω σχολείο και μετά θα…

δ) ντροπής:

_Θέλω να σου ζητήσω να..., μα καλύτερα άλλη φορά.

μιλούμε με ειρωνεία:

_Για να αδυνατίσετε τρώτε... ένα καρβέλι μόνο ψωμί την ημέρα.

_Ο... ευγενέστατος αυτός κύριος ήταν ξένος.

αντί: Ο "ευγενέστατος" αυτός κύριος ήταν ξένος.

 

 

11)  Το κόμμα  (,)

 

Με κόμμα ή κόμματα χωρίζεται - περικλείεται:

 

1) Η κλητική προσφώνηση

Κλητική προσφώνηση λέγεται το συντακτικό σύνολο της πρότασης που   φανερώνει το πρόσωπο λόγου στο οποίο απευθύνεται η πρόταση. Απαντά στο  ερώτημα "που, σε ποιον μιλάς ή απευθύνεσαι",  π.χ.:

_[Κύριε Γ. Αλβανέ, Γενικέ Γραμματέα της Ομοσπονδίας Υπαλλήλων του Υπουργείου Πολιτισμού], παρακαλώ ... 

_ Λαέ  της  Αθήνας, θα σας μιλήσει.. 

 

Σημειώνεται ότι:

1) Η κλητική προσφώνηση λέγεται είτε στην αρχή είτε στο τέλος είτε  μεταξύ δυο άλλων όρων (τότε περικλείεται με δυο κόμματα) της πρότασης, π.χ.:

_Π έ τ ρ ο, δώσε μου το βιβλίο σου.

 = Δώσε μου το βιβλίο σου, Π έ τ ρ ο.

 = Δώσε μου, Π έ τ ρ ο, το βιβλίο σου.

_Έλα, Γιάννη, να φάμε,

=  Γιάννη, έλα να φάμε

= Έλα να φάμε, Γιάννη.

_Μέριασε, β ρ ά χ ε, να διαβώ..    

_Ναι, κ.  Διευθυντά, ήμουν εκεί.

_Άνοιξε, μ ά ν α  μ ο υ  γ λ υ κ ι ά, την άφθαρτη αγκαλιά σου. 

_Σου είπα, α γ ά π η, να μου τηλεφωνήσεις. 

2) Κανονικά κλητική προσφώνηση έχουν όλες οι προτάσεις, όμως πολλές φορές εννοείται και παραλείπεται, πρβ π.χ.: 

_Είδες το Νίκο; =  (Γιάννη,) είδες το Νίκο;

3) Αν επαναλαμβάνουμε προτάσεις και έχουν κλητική προσφώνηση, τότε χωρίζεται με κόμμα και εκεί η κλητική προσφώνηση, π.χ.:

_Του λέω: "Βρε παιδί μου, τι κουβέντες είναι αυτές;" 

_Ο Γιάννης είπε: "Πέτρο, πότε θα πάμε σπίτι σου;".

 

2) Η ποιητική επανάληψη λέξης ή φράσης

Στη γραφή με κόμμα διαχωρίζεται κάθε επανάληψη λέξης ή συντακτικού συνόλου για ρυθμικούς ή σημασιολογικούς λόγους, π.χ.:

_Φεύγει, φεύγει ο προδότης.

_Γρήγορα, γρήγορα, γρήγορα φώναζε συνέχεια ο Λοχίας.

_Απρίλη, Απρίλη δροσερέ και Μάη μυρωδάτε.

_Ένας  αϊτός περήφανος, ένας αϊτός λεβέντης.

_Κλαίνε τα δέντρα, κλαίνε, κλαίνε τα βουνά. 

_Πήραν την πόλη, πήραν την, πήραν τη σαλονίκη.

_Τρανή λαλιά, τρόμου λαλιά.

 

3) Οι ασύνδετοι όροι στο σχήμα ασύνδετο

Στη γραφή με κόμμα σημειώνεται η αποβολή κάθε συμπλεκτικού ή διαζευκτικού συνδέσμου(= οι σύνδεσμοι: και, μήτε, ουδέ, μηδέ, είτε, ή) για λόγους βραχυλογίας ή ποιητικούς, πρβ π.χ.:

_Θέλεις τσάι (ή) γάλα ή καφέ;      = Θέλεις τσάι, γάλα ή καφέ;

_Μαρία αγόρασε μήλα (και) πορτοκάλια (και) αχλάδια.  

= Η Μαρία αγόρασε μήλα, πορτοκάλια, αχλάδια. 

_Ακούω κούφια τα τουφέκια (και) ακούω σμίξιμο σπαθιών (και) ακούω ξύλα (και) ακούω πελέκια (και) ακούω τρίξιμο δοντιών.

= Ακούω κούφια τα τουφέκια, ακούω σμίξιμο σπαθιών, ακούω ξύλα, ακούω πελέκια, ακούω τρίξιμο δοντιών  (Σολωμός)

 

Ομοίως: Μέρα και νύχτα περιπατεί, (και) νύχτα και μέρα λέει. Όταν σε βλέπω χαίρομαι, (και) λυπούμαι όταν σε χάσω. Μαύρος ήταν, (και) μαύρα φορεί, (και) μαύρο τ' άλογό του. Χτενίστηκε, (και) λούστηκε και στο σεργιάνι βγήκε. Ξεντύθη ο νιος, (και) ξεζώστηκε και στο πηγάδι μπήκε.

 

Σημειώνεται ότι:

1)   Τα συντακτικά σύνολα που συνδέονται με κόμμα λέγονται ασύνδετοι όμοιοι όροι, επειδή είναι  δυο ή περισσότερα υποκείμενα, αντικείμενα, χρόνοι, τόποι.... που  δε συνδέονται (συμπλεκτικά ή διαζευκτικά) πλέον μεταξύ τους με τους συνδέσμους "και, ή". 

2)   Οι ασύνδετοι όμοιοι όροι μπορεί να είναι ή με λέξεις διαφορετικού μέρους λόγου, π.χ. αντωνυμία + ουσιαστικό, ουσιαστικό + επίθετο ή μετοχή, κ.τ.λ., π.χ.:  Εγώ, (και) η Κατερίνα και ο καθηγητής θα πάμε.  Σου μιλώ για άντρα, (και) ωραίο και παντρεμένο. ή με λέξεις όμοιου μέρους λόγου, π.χ.: ρήμα + ρήμα,  επίθετο + επίθετο .... αλλά και εμπρόθετος + εμπρόθετος προσδιορισμός, π.χ.:  Είναι καλός, (και) σωστός, (και) τίμιος άνθρωπος. Η Άννα έλεγε, (και) φώναζε, (και) έβριζε. Φώναξε τον Αντώνη, (και) τη Μαρία, (και) το Χρήστο και..  Εκατό μείον τρία, (και) μείον τέσσερα, (και) μείον πέντε .. Πήγα μία, (και) δύο, (και) τρις, (και) ..  φορές. Με κτύπησε με ξύλο, (και) με μαχαίρι και με πέτρες. Ο Γιώργος τώρα τρέχει, (ή) παίζει ή γελά. Χθες (ή) προχθές έφυγε. = Χθες, προχθές έφυγε.

( Περισσότερα βλέπε: Συντακτικό Ελληνικής γλώσσας, Α. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ. )

3)   Στα κόμματα του ασύνδετου σχήματος  γίνεται αναπνοή, αν η πρόταση είναι μεγάλη, και διακριτική απλή παύση προφοράς, αν έχουμε απλό πεζό λόγο, ή

 μετρική (τόση όση απαιτεί ο στίχος), αν έχουμε έμμετρο λόγο.

4)   Με κόμμα χωρίζονται και οι λέξεις μιας επεξηγηματικής σειράς, π.χ.

_Τα ρήματα γράφονται με –ω, π.χ.: γράφω, λέγω, θέλω…

_Συντάσσεται με ρήματα που σημαίνουν: θέλω, μπορώ, προτρέπω κ.τ.λ.

 

4) Η αναφορά

Αναφορά λέγεται το συντακτικό σύνολο της πρότασης που μας αναφέρει την εποχή ή το μύθο ή τον τόπο ή τον τίτλο  του βιβλίου κ.τ.λ. που τελείται ή αναφέρεται κ.τ.λ. το γεγονός που γίνεται λόγος. Χωρίζεται με κόμμα, όταν ειπωθεί στην αρχή της πρότασης και με κόμματα, αν ειπωθεί με παρεμβολή (στο μέσον της πρότασης) για έμφαση, π.χ.:

_Την πανάρχαια εποχή, οι άνθρωποι ζούσαν σε καλύβες,  

= Οι άνθρωποι, την πανάρχαια εποχή,  ζούσαν σε καλύβες,  

αντί: Οι άνθρωποι ζούσαν σε καλύβες την πανάρχαια εποχή.

 

Ομοίως:   Στην Ιλιάδα, η Αθηνά με τη σοφία της νίκησε σε μάχη τον Άρη.  Χθες, (ο Γιάννης) πήγε εκδρομή. Σε μερικά άγονα νησιά, η συγκοινωνία είναι ελάχιστη. Σύμφωνα με ένα αρχαίο μύθο, ο αγώνας δρόμου στην    αρχαία  Ολυμπία καθιερώθηκε από τον Ηρακλή.  Σε πρόσφατη δήλωσή του, ο νέος πρόεδρος κατήγγειλε.. Στους Ολυμπιακούς αγώνες, το πλήθος στεφάνωνε το νικητή με  κλαδί αγριελιάς.  Στην αρχαιότητα, ένα από τα πιο γνωστά ελληνικά ιερά ήταν   το Μαντείο των Δελφών. Για την εξόντωση της Λερναίας  Ύδρας, ο Ηρακλής βοηθήθηκε  από τον Ιόλαο. ......

5) Τα πιο κάτω αρκτικά επιρρήματα και αριθμητικά

Στη γραφή με κόμμα χωρίζονται:

1) Τα επιβεβαιωτικά επιρρήματα: ναι, όχι, μάλιστα, βεβαίως, πιθανόν,  μάλλον, καλά, ωραία, σίγουρα, αλήθεια,   αληθινά, πράγματι κ.α.

 Ναι, ο Γιώργος είναι αυτός που με κτύπησε. Όχι, εγώ θα πάω και όχι εσύ.   Αληθινά, η ευσέβεια είναι μεγάλη αρετή.  Ωραία, θα σε ειδοποιήσω. Βεβαίως, ο Γιώργος είναι αυτός που με κτύπησε. 

_Καλά, πάμε. = Ναι, (συμφωνώ να) πάμε.

 ενώ: Καλά πάμε. = Πάμε με καλό τρόπο.

2) Τα επεξηγηματικά επιρρήματα: συγκεκριμένα, ειδικότερα κ.α.

Συγκεκριμένα, ο Γιάννης θα φυλάξει σκοπός σήμερα και.. 

Ειδικότερα, ο νέος Υπουργός είπε τα εξής..

3) Τα αντιθετικά επιρρήματα: ωστόσο, άλλωστε, εξάλλου, πάντως.

 Άλλωστε, οι Υπουργοί αλλάζουν, αλλά οι Κυβερνήσεις μένουν.

 Εξάλλου, ο Νίκος ήταν εκείνος που μου το πρότεινε.

Πάντως, η κ. Ρασιά δεν πήγε στη συνάντηση.

4) Τα συμπερασματικά επιρρήματα: λοιπόν, συνεπώς, επομένως, τότε, έτσι.

 Συνεπώς, αύριο πάμε εκδρομή και μεθαύριο διαβάζουμε. Λοιπόν, σήμερα θα κάνω τα εξής... Τότε (λοιπόν), συμφωνούμε.  Τελικά (λοιπόν), τι απεφάσισες; Έτσι, κανένας δε θα συμφωνήσει.

_Έτσι θα πας εκεί.         = με τον τρόπο αυτό θα πας εκεί.

ενώ: Έτσι, θα πας εκεί. = κατόπιν αυτών/ άρα, θα πας.

5) Τα τροπικά & χρονικά επιρρήματα: παράλληλα, συνάμα, αντιστοίχως, στο μεταξύ, ξαφνικά.., π.χ.: 

Παράλληλα, η γραμματέας της οργάνωσης δήλωσε ότι ... 

Αντιστοίχως, ο εκπρόσωπός μας να πάει.. 

Ξαφνικά, ο Γιάννης είδε το Μανώλη να αγριεύει και να  φωνάζει.

6) Τα αριθμητικά: πρώτον, δεύτερον...., π.χ.: 

     Σήμερα θα κάνω τα εξής:

Πρώτον, θα πάω να αγοράσω βιβλία.

Δεύτερον, θα πάω στην Αθήνα να δω το δικηγόρο μου.,............

 

Σημειώνεται ότι:

1.   Αν μετά από κάποιο από τα ως άνω επιρρήματα ακολουθεί αντίθεση, μπαίνει άνω τελεία, ενώ αν ακολουθεί επεξήγηση, μπαίνει κόμμα για διάκριση, π.χ.:  Καλά΄  μα να μην το πείτε.   ("μα να μην το πείτε" = αντίθεση στο "καλά = ναι")  ενώ: Καλά, να πάμε. = Ναι, (δηλ. συμφωνώ) να πάμε. ("να πάμε" = επεξήγηση = στο "καλά") &    Καλά πάμε = πάμε καλώς (με καλό τρόπο).

2.   Τα ως άνω επιρρήματα πολλές φορές αντιμετατίθενται  (παρεμβάλλονται αλλού) οπότε εκεί μπαίνουν μέσα σε κόμματα, π.χ.:  Λοιπόν, ας υπογράψουμε το συμβόλαιο. = Ας υπογράψουμε, λοιπόν, το συμβόλαιο. Τέλος πάντων, σταματήστε αυτήν την ανιαρή συζήτηση. = Σταματήστε, τέλος πάντων, αυτήν την ανιαρή συζήτηση. Περάσαμε, πράγματι, πολύ καλά.    = Πράγματι, περάσαμε πολύ καλά. _Όλα καλά, λοιπόν, με την υπόθεση.

 

6) Η παράθεση ή επεξήγηση

Παράθεση λέγεται η σύνταξη που γίνεται παραθέτοντας - απ'  όπου και παράθεση – μετά από το όνομα κάποιου την  ιδιότητά ή το γνώρισμα του (ασχολία, επάγγελμα, φήμη κ.τ.λ.), είτε για έμφαση είτε για να διευκρινιστεί έτσι για ποιον ακριβώς μιλούμε. Η σύνταξη που γίνεται, όταν λέμε πρώτα το όνομα και μετά την ιδιότητα ή ποιότητα κ.τ.λ. κάποιου για έμφαση ή για να διευκρινιστεί έτσι για ποιόν ακριβώς μιλούμε, π.χ.: 

π.χ.:

_Ο Ν. Γεωργιάδης, ο καθηγητής, σε θέλει.

αντί: Ο καθηγητής Ν. Γεωργιάδης σε θέλει.

 

_Φώναξε τον κ. Νίκο Νικολάου, το νέο μηχανικό,

αντί: Φώναξε το νέο μηχανικό Νίκο Νικολάου.

 

Ομοίως: Ο Ν. Γεωργίου, ο φίλος/ χωριανός/ καθηγητής.. μου, ήρθε.  Είδε την Άννα, τη μεγαλύτερη αδελφή μου. Ο Γ. Πάριος, ο ξακουστός λαϊκός τραγουδιστής, τραγουδάει εδώ.  Η κυρία Κ. Μπαλάνη, η καθηγήτρια του Ε' Γυμνασίου, λέει ότι..

 

Επεξήγηση λέγεται το συντακτικό σύνολο που ακολουθεί μετά από ένα άλλο και το διευκρινίζει. Η σύνταξη που γίνεται, όταν λέμε πρώτα την ιδιότητα ή ποιότητα κ.τ.λ. κάποιου και μετά το όνομα (δηλ. το αντίθετο της παράθεσης), για έμφαση ή για να διευκρινιστεί έτσι για ποιόν ακριβώς μιλούμε, π.χ.: 

_Ο καθηγητής, ο Ν. Γεωργιάδης, σε θέλει.

αντί: Ο καθηγητής Ν. Γεωργιάδης σε θέλει.

 Ο Ν. Γεωργιάδης, ο καθηγητής, σε θέλει.

 

Ομοίως: Η καθηγήτρια του Ε' Γυμνασίου, η κυρία Κ. Μπαλάνη, λέει... Ο γιατρός σου, ο Σ. Φωτίου, μας μίλησε για σένα. Ο φίλος/ χωριανός/ μαθητής.. μου, ο Ν. Γεωργίου, σ' αγαπά.  Είδε τη μεγαλύτερη/ μικρότερη.. αδελφή μου, την Άννα. Φώναξε το νέο μηχανικό, τον κ. Νίκο Νικολάου.

 

Σημειώνεται ότι:

1) Η επεξήγηση ερμηνεύεται με το «δηλαδή», π.χ.:  Ο καθηγητής, (δηλαδή) ο Ν. Γεωργιάδης, σε θέλει.

2) Η παράθεση είναι κανονικά αναφορική πρόταση και ερμηνεύεται με το "που είμαι, είσαι, είναι = ο οποίος, η οποία, το οποίο είμαι, είσαι, είναι…", π.χ.:  

_Ο Ν. Γεωργιάδης, ο καθηγητής, σε θέλει.

= Ο Ν. Γεωργιάδης, (που είναι) καθηγητής, σε θέλει.

_Η οδός Δάφνης, (που είναι) μονόδρομος τώρα, βρίσκεται..

αντί: Η οδός Δάφνης είναι μονόδρομος τώρα (και) βρίσκεται

_Νέα τροπή, (που είναι) ευτυχής αυτή τη φορά, πήρε η εξέλιξη της υπόθεσης.

αντί:  Η εξέλιξη της υπόθεσης πήρε νέα τροπή και είναι ευτυχής αυτή τη φορά.

_Ο Γιάννης, (που είναι) ένα εξάχρονο αγόρι, περνά τις διακοπές του στην..

αντί: Ο Γιάννης (είναι) ένα εξάχρονο αγόρι (και) περνά...

3) Παράθεση ή επεξήγηση παίρνει κάθε λέξη (όνομα, αντωνυμία, επίρρημα, επίθετο κ.τ.λ.) που δε διευκρινίζει από μόνη της επακριβώς το σημαινόμενό της, π.χ.:

_Ο Νίκος, ένα εξάχρονο αγόρι, ήτα…           = παράθεση

_Δώσε κάτι και σε μένα, (δηλ.) στον οδηγό σου.           = επεξήγηση

_Εγώ, (δηλ. = που είμαι) ο Μ. Καράς, δηλώνω ότι..    = παράθεση

_Εγώ, ο φίλος σου, σου λέω να πας..                             = παράθεση

_Εκείνη, (που είναι) μια γυναίκα, τα 'βαλε με τους δυνατούς. = παράθεση

_Πήγαινε επάνω, στον πρώτο όροφο = επεξήγηση

 Ήλθε προχθές, τη Δευτέρα.

4) Η παράθεση και επεξήγηση μπορεί να είναι γνωστή ή άγνωστη πληροφορία και πολλές φορές γίνεται με σκοπό να δώσει έμφαση, να τονίσει  αυτό που λέμε,  πρβ π.χ.:

_ Ο Γ. Πάριος, ο φημισμένος τραγουδιστής, μου είπε ότι... = Ο φημισμένος τραγουδιστής Γ. Πάριος μου είπε ότι... = γνωστή πληροφορία

ενώ:  Ο Γ. Πάριος, ένας Έλληνας τραγουδιστής, μου είπε ότι..= Ο Γ. Πάριος είναι ένας Έλληνας τραγουδιστής και μου.. = πρόσθετη πληροφορία

 

_Η Πάρνηθα, το όρος, κάηκε.  = Το όρος, η Πάρνηθα, κάηκε.

αντί: Το όρος Πάρνηθα κάηκε.

_Ο Όλυμπος, το όρος, κάηκε. = Το όρος, ο Όλυμπος, κάηκε.

αντί: Το όρος Πάρνηθα κάηκε. Το όρος Όλυμπος κάηκε.

5) Δεν είναι παράθεση η ανάπτυξη απλώς και μόνο του άρθρου (κάτι που γίνεται και αυτό για έμφαση) μεταξύ ονόματος και επιθέτου, π.χ.:

_Μίλησα εκεί για το Ρήγα (τον) Βελεστινλή.

_Φώναξε τον Αδάμη (τον) Κρασανάκη.

 

Η τελική ή μετεξαγγελτική παράθεση

Τελική παράθεση λέγεται το σύνολο των λέξεων  που μπαίνει στο τέλος της πρότασης και αξιολογεί το γεγονός ή όσα είπαμε πριν,  π.χ.: 

_Διαβάζει αρχαίους συγγραφείς στο πρωτότυπο, (κάτι/ γεγονός..) που το βρίσκω πάρα πολύ θετικό για μικρό παιδί. 

_Πήρε τις λιγότερες ψήφους, (περίπτωση/ γεγονός/ πράγμα...) που κανείς δεν το περίμενε

 

 

Η προεξαγγελτική παράθεση

Προεξαγγελτική παράθεση λέγεται το σύνολο των λέξεων  που μπαίνει αρχικά της πρότασης και αξιολογεί τα όσα λέμε μετά,  π.χ.: 

_Και το δυστύχημα είναι, που δεν το καταγράψαμε. 

_Και το σπουδαιότερο, κανένας δεν αντιλήφθηκε την αλλαγή.

 

7) Η παρένθεση  και η παρεμβολή

Διαχωρίζεται με κόμματα κάθε λέξη ή φράση που επεξηγεί ή διευκρινίζει τα λεγόμενα, π.χ:

_Μπορείς, είπε η δασκάλα, αν προσπαθήσεις.

 

Παρεμβολή λέγεται το σύνολο λέξεων που φεύγει από άλλο μέρος της πρότασης και μπαίνει (στη γραφή περικλείεται με δυο κόμματα ή με την παρένθεση) για λόγους έμφασης μεταξύ:

α) Του υποκειμένου και του ρήματός του, π.χ.:

_Οι εργαζόμενοι, εφόσον συμπληρώσουν 35 έτη υπηρεσία, μπορούν να πάρουν σύνταξη.

αντί: Οι εργαζόμενοι  μπορούν να πάρουν σύνταξη εφόσον συμπληρώσουν 35 έτη υπηρεσία

Ομοίως: Ο καφές, σύμφωνα με τον καθηγητή μας, βλάπτει την υγεία. Τα χρήματα, όποιου κι αν είναι, θα του επιστραφούν. Ο Σωκράτης, στον πλατωνικό διάλογο "Κρατύλος", λέει.... Αυτά, όπως είδαμε και πιο πριν, δεν ισχύουν. Η συμπεριφορά σου, πρέπει να το παραδεχτείς, ήταν... Ο Νίκος, ενώ είναι έξυπνος, δεν κατάφερε να αποδράσει, Το Δ.Σ. του συλλόγου μας (= υποκείμενο),   ύστερα από τα τελευταία γεγονότα (= παρεμβολή), απεφάσισε (= ρήμα) να προβεί στις εξής κινητοποιήσεις...

β) Του ρήματος και του αντικειμένου ή ποιητικού αιτίου του, π.χ.:

_Ο Γ. Ψαράς  κτυπήθηκε,  πιθανόν εχθές,  από το Νίκο.. 

αντί: Ο Γ. Ψαράς κτυπήθηκε από το Νίκο πιθανόν εχθές.

 

_Ο στρατιώτης κτύπησε, με ξύλο, το Νίκο.

αντί: Ο στρατιώτης κτύπησε   το Νίκο με ξύλο.

 

Ομοίως:  Εφαρμόζεται, ως προς τη βαθμολογική εξέταση των αρχαιολόγων, από την   Υπηρεσία ό,τι και για τους διοικητικούς. Ειπώθηκε, ίσως άκαιρα, από το Γιάννη ότι...  Οι μαθητές να λύσουν, τώρα, την άσκηση. Σκέφτομαι, έπ' ευκαιρία, να δω το Γιάννη.....................

γ) Του συνδέσμου και του συντακτικού συνόλου που συνδέει ή εισάγει ο σύνδεσμος αυτός:

_ Μην το αγοράσεις, γιατί, όπως είπε και ο Νίκος, δεν είναι καλό.

αντί: Μην το αγοράσεις, γιατί δεν είναι καλό, όπως είπε και ο Νίκος.

_Πήγα σχολείο και, επειδή δεν είχαμε μάθημα, γύρισα αμέσως.

Αντί: Πήγα σχολείο και, γύρισα αμέσως, επειδή δεν είχαμε μάθημα

Ομοίως: Αν, όμως, λάβουμε υπόψη τις δημοσκοπήσεις, θα χάσει το κόμμα. Δε συμφωνώ, αν, όμως, επιμένεις, πήγαινε.   = Δε συμφωνώ, όμως, αν επιμένεις, πήγαινε. (Πήγαινε εκεί) και, αν τον βρεις, τηλεφώνησέ μου.  = (Πήγαινε εκεί) και τηλεφώνησέ μου, αν τον βρεις. Αν, παρ' όλα αυτά, τους χάσεις, μη τρομάξεις.   = Παρ' όλα αυτά, αν τους χάσεις, μη τρομάξεις...

 

Σημειώνεται ότι:

Α) Η παρεμβολή μπορεί να είναι μια πρόσθετη πληροφορία για αυτό που γίνεται λόγος (βλέπε «Παράθεση ή επεξήγηση.) ή κάθε άλλος συντακτικός όρος  της πρότασης: κλητική προσφώνηση, τόπος, χρόνος, αντίθεση, αιτία.. που μετατέθηκε και  ειπώθηκε με παρεμβολή για  λόγους έμφασης, πρβ π.χ.:

_Πήγαινε, Γιάννη, να φέρεις το αυτοκίνητό μου.

αντί: Γιάννη, πήγαινε να φέρεις το αυτοκίνητό μου.

_Ο Ν. Πετράκης, ο καθηγητής, σε θέλει.  

αντί: Ο καθηγητής Ν. Πετράκης σε θέλει.

_Ο Νίκος είναι αξιέπαινος, γιατί, παρά τις προκλήσεις της ζωής, κοπιάζει για να σπουδάσει.

αντί: Ο Νίκος είναι αξιέπαινος, γιατί κοπιάζει για να σπουδάσει   παρά τις προκλήσεις της ζωής. 

_Η Αθήνα, τρεις μήνες πριν από τις εκλογές, γέμισε από αφίσες.

αντί: Η Αθήνα γέμισε από αφίσες τρεις μήνες πριν από τις εκλογές.

Β) Παρεμβολή μπορεί να είναι και αναφορική πρόταση:

_Ο κλέφτης, όποιος κι αν είναι, θα τιμωρηθεί. 

αντί: Όποιος κι αν είναι ο κλέφτης θα τιμωρηθεί.

 

8) Η προσθετική αναφορική πρόταση

Προσθετική αναφορική πρόταση λέγεται το συντακτικό σύνολο  που ακολουθεί μετά από ένα ουσιαστικό ή ισοδύναμη φράση, εισάγεται με την αντωνυμία "ο η το οποίος,α,ο > που"  (στη γραφή περικλείεται με κόμματα ή παρένθεση) και μας δίδει κάποια πληροφορία  για κάτι που έχει ή έκανε  κ.τ.λ.  γι αυτό για το οποίο μιλούμε, π.χ.: 

ι Έλληνες, που έχουν μεγάλη παράδοση στον πολιτισμό,   είναι οι πρώτοι που ανακάλυψαν τη Δημοκρατία.

 = Οι Έλληνες έχουν μεγάλη παράδοση στον πολιτισμό και   είναι οι πρώτοι που ανακάλυψαν τη Δημοκρατία.

_Ο Μηνάς, κάτοχος δυο διπλωμάτων, δεν πέτυχε στο διαγωνισμό.

Αντί: Ο Μηνάς (αν και ) που είναι κάτοχος δυο διπλωμάτων (και όμως) δεν πέτυχε στο διαγωνισμό.

 

_Ο Γιάννης, έξυπνος και δραστήριος, κατάφερε να αποδράσει.

Αντί: Ο Γιάννης κατάφερε να αποδράσει, επειδή είναι έξυπνος και δραστήριος

 

Σημειώνεται ότι:

α) Στη γραφή δεν παίρνει κόμμα ο προσθετικός αναφορικός προσδιορισμός.

β) Προσθετικός αναφορικός προσδιορισμός λέγεται το συντακτικό σύνολο  που ακολουθεί μετά από ένα ουσιαστικό, εισάγεται με την αντωνυμία "ο η το οποίος,α,ο > που"    και προσδιορίζει (δίδει πρόσθετα στοιχεία, για να καθοριστεί) μ’ αυτό εκείνο  για το οποίο μιλούμε. Μεταφράζεται με επίθετο ή μετοχή ή ερμηνεύεται με το «εκείνος,η,ο/ αυτός,ή,ό ο οποίος….), π.χ.:

_Ο στρατιώτης που είναι έμπειρος να πάει.

αντί: Ο έμπειρος στρατιώτης να πάει.

(= Να πάει όχι ο οποιοσδήποτε στρατιώτης, αλλά  (αυτός/ εκείνος που είναι) ο έμπειρος)

_Η πολυκατοικία η οποία/ που έπεσε ήταν δική μου.

αντί: Η πεσμένη πολυκατοικία ήταν δική μου.

Ομοίως: Ο μαθητής που γυμνάζεται έξω είναι κρητικός. Ο στρατιώτης που είδαμε έξω είναι από την Κρήτη.

 

Πότε παίρνει και πότε δεν παίρνει κόμμα η λέξη «που»

1. Η λέξη "που" παίρνει κόμμα, όταν:

α) εισάγει πρόσθετη πληροφορία (όταν ερμηνεύεται με το «ο,η,το οποίος,α,ο») , π.χ.: 

_Ο πατέρας, που τηλεφώνησε από το χωριό, είπε να μην πας.

= Ο πατέρας τηλεφώνησε από το χωριό και είπε να μην πας.

β) εισάγει επιρρηματική αναφορική πρόταση που σημαίνει: αιτιολογία, σκοπό, αποτέλεσμα, αντίθεση στα λεγόμενα, δηλ. όταν το «που» χρησιμοποιείται ως σύνδεσμος:

α) αιτιολογικός (ερμηνεύεται με το: επειδή, γιατί, = για το ότι):

_Ευτυχώς, που δε με κάλεσε.

= Ευτυχώς, για το ότι/ επειδή δε με κάλεσε.

_Απελπίστηκε, που δεν πέρασε στις εξετάσεις.

= Απελπίστηκε, για το ότι/ επειδή δεν πέρασε στις εξετάσεις.

_Μίλησε για την πατρίδα του, που/ για το ότι μας ήταν άγνωστη.

β) σκοπού (ερμηνεύεται με το: για να):

_Θέλω μια δακτυλογράφο, που να γράψει αυτό το κείμενο

γ) αποτελέσματος (ερμηνεύεται με το: ώστε):

_Υπάρχει πατέρας, που να μην θέλει το καλό του παιδιού του;

= Υπάρχει (τέτοιος) πατέρας, ώστε να μην θέλει το καλό.. 

_Κάνει κάτι σουβλάκια, που να/ ώστε να τρως και να..

γ) αντιθετικός (ερμηνεύεται με το: και να/ ας/ αν)

_Δεν τη θέλω, που να (= και αν/ ας) μου τη χαρίσουν.

_Θα πάω, που να (= και αν/ ας) χαλάσει ο Κόσμος.

Τελικό (σκοπό:

2. Η λέξη "που" δεν παίρνει κόμμα, όταν εισάγει:

α) πλάγια ερωτηματική πρόταση (= ερωτηματική πρόταση που επαναλαμβάνουμε ή μεταφέρουμε σε άλλον).

ώστας: Πού θα πάμε αύριο;

_Γιάννης (μετά): Ο Κώστας ρώτησε που θα πάμε αύριο.

β) αναφορικό προσδιορισμό ( όταν ερμηνεύεται  με το "εκείνος/ αυτός,ή,ό > που...." ), δηλαδή όταν εισάγει απαραίτητο   συμπλήρωμα, για να προσδιοριστεί εκείνο για το οποίο μιλούμε, π.χ.: 

_Οι Έλληνες που είδαμε πριν είναι από την Αθήνα.

=  Οι Έλληνες (εκείνοι) που είδαμε πριν είναι από την Αθήνα. = Όποιους Έλληνες είδαμε πριν είναι από την Αθήνα.

 

Προσοχή στα:

_Η νόσος που είναι ανίατος έχει άλλα χαρακτηριστικά.

= Η νόσος (εκείνη) που είναι ανίατος έχει άλλα χαρακτηριστικά.

= Η ανίατος νόσος  έχει άλλα χαρακτηριστικά.

_Οι φωτογραφίες που είναι έγχρωμες είναι του Γιάννη

= Οι φωτογραφίες (εκείνες) που είναι έγχρωμες είναι του..

= Οι έγχρωμες φωτογραφίες είναι του..

( εδώ έχουμε αναφορικό προσδιορισμό)

ενώ: 

_Η νόσος, που είναι ανίατος, εξαπλώθηκε παντού. 

= Η νόσος είναι ανίατος και (η νόσος αυτή) εξαπλώθηκε παντού. 

_Οι φωτογραφίες, που είναι έγχρωμες, είναι του Γιάννη.

= Οι φωτογραφίες είναι (όλες) έγχρωμες (και) είναι του Γιάννη.

( εδώ έχουμε αναφορική προσθετική πρόταση)

 

9) Τα λόγια του συγγραφέα από αυτά του ομιλητή (των άλλων προσώπων του κειμένου)

 

Χωρίζονται με κόμμα τα λόγια του συγγραφέα, άρα τα ξένα ως προς την πρόταση, από τα λόγια του ομιλητή, π.χ.:  

_Ο καφές, σύμφωνα με τον καθηγητή μας, βλάπτει την υγεία.

_ Σύμφωνα με τον καθηγητή μας, ο καφές βλάπτει την υγεία.

_Μπορείς, είπε η δασκάλα, αν προσπαθήσεις.

 

Κόμμα, εισαγωγικά και επεξηγηματικά

Αν ο λόγος (= η πρόταση ή οι προτάσεις), δικός μας ή άλλου, που επαναλαμβάνουμε  ή μεταφέρουμε σε άλλον  ειπωθεί:

α) αυτούσια και μετά από ένα λεκτικό ρήμα, τότε βάζουμε άνω κάτω τελεία (επεξηγηματικά), εισαγωγικά και αρχίζουμε με κεφαλαίο γράμμα, π.χ.: Είπε ο Γιάννης  στο Νίκο: «Ο φίλος σου να πάει στην  Αθήνα να δει το δικηγόρο του».

β) αυτούσια πριν από ένα  λεκτικό ρήμα, τότε βάζουμε εισαγωγικά και  χωρίζουμε με κόμμα, π.χ.: «Ο φίλος σου να πάει στην Αθήνα να δει το δικηγόρο του», είπε  ο Γιάννης στο Νίκο. 

γ) αυτούσια και με παρεμβολή του λεκτικού ρήματος  ανάμεσα στα λόγια της επαναλαμβανόμενης πρότασης,  τότε βάζουμε  εισαγωγικά   και τα ξένα λόγια με το λεκτικό ρήμα  χωρίζεται με κόμματα, π.χ.: "Ο φίλος σου", είπε ο Γιάννης χθες στο Νίκο, "να πάει  στην  Αθήνα, να δει το δικηγόρο του". 

 

Σχήμα πρόταξης (λέμε πρώτα τα μεταφερόμενα λόγια):

_"Εγώ δεν ήρθα εδώ να μετρήσω πόσος είναι ο στρατός του Ιμπραήμ, τους είπε ο Παπαφλέσσας. 

_"Το τραίνο θα καθυστερήσει μισή ώρα", θα πει ο σταθμάρχης. 

_"Η ψυχή πρέπει να είναι έτοιμη ν' αποχωριστεί το σώμα", λέει ο  Μ.  Αυρήλιος. 

= "Η ψυχή πρέπει να είναι έτοιμη ν' αποχωριστεί το σώμα".  (Μ. Αυρήλιος)

Σχήμα υπόταξης (λέμε κατόπιν τα μεταφερόμενα λόγια):

_ Ο Παπαφλέσσας τους είπε: "Εγώ δεν ήρθα εδώ να μετρήσω  πόσος είναι ο στρατός του Ιμπραήμ". 

_Είπε/ θα πει ο σταθμάρχης:   "Το τοπικό τραίνο θα καθυστερήσει μισή ώρα". 

_Ο Μ. Αυρήλιος λέει: "Η ψυχή πρέπει να είναι έτοιμη ν' αποχωριστεί το σώμα". 

_Το κείμενο/ το γράμμα λέει/ γράφει: "Ο Γιάννης είναι....

_Το κουδούνι γράφει/ λέει: "Μ. Προβιδάκη, Δημ. Υπάλληλος".

_Λέει (η πινακίδα): <<Απαγορεύεται η είσοδος>>.

_Ο Χριστός είπε: "Aγαπάτε αλλήλους".

_Σύμφωνα με τον καθηγητή μας κ. Ι. Πετράκη: "Ο καφές βλάπτει σοβαρά την υγεία". 

Σχήμα παρεμβολής (λέμε διακεκομμένα):

_"Εγώ", τους είπε ο Παπαφλέσσας, "δεν ήρθα εδώ να μετρήσω πόσος είναι ο στρατός του Ιμπραήμ". 

_"Το τοπικό τραίνο", είπε/ θα πει ο σταθμάρχης, "θα καθυστερήσει μισή ώρα". 

_"Η ψυχή", λέει ο Μ. Αυρήλιος, "πρέπει να είναι έτοιμη ν' αποχωριστεί το σώμα". 

Σχήμα  λόγου με απαρίθμηση (δεν μπαίνουν εισαγωγικά):

Σύμφωνα με τον καθηγητή οικονομίας κ. Νικολάου:

α) Θα έχουμε αύξηση εξαγωγών.

β) Θα έχουμε μείωση πληθωρισμού,

γ) Θα έχουμε μείωση δημοσίων επενδύσεων,

αν .....

 

Σημειώνεται  ότι:

1)   Εντός εισαγωγικών μπαίνουν και τα σημεία στίξης: τελεία, ερωτηματικό, θαυμαστικό.. της πρότασης που επαναλαμβάνουμε ή μεταφέρουμε αυτούσια, π.χ.: Πέτου/ ρώτησε/ είπα/ θα του πεις: "Πού είναι τα κλειδιά;"  Κάθε φορά που τον βλέπω μου λέει: "Πόσο λαχταρώ τη Μαρία!" <<Είδες ποτέ σου τόσο ωραίο τοπίο;>>, με ρωτούσε συνέχεια.

2)   Εκτός εισαγωγικών μπαίνει το κ.τ.λ.: Ο φίλος μου είπε: <<Λόγω εκτάκτου ανάγκης δεν πάω>> κ.τ.λ. <<Να κλείσεις καλά τις πόρτες>> κ.λπ, είπε η μητέρα.

3)   Δεν μπαίνουν εισαγωγικά και άνω κάτω τελεία, αν ο  λόγος που επαναλαμβάνουμε δεν είναι αυτούσιος - τότε  τα μεταφερόμενα ή επαναλαμβανόμενα λόγια εισάγονται:

α) με το σύνδεσμο  "ότι = πως", π.χ.:  Ο Γιάννης είπε (ότι) ο Κώστας να πάει έξω. Ο Κώστας είπε του Μανώλη ότι όταν πάει στην Αθήνα να..

β) με το "αν" , π.χ.: Ρώτησέ τον αν πήγε σχολείο σήμερα..

ενώ: Ρώτησέ τον: "Πήγε σχολείο σήμερα;"

Τι κάνεις, ρώτησε ο Κώστας.

& «Τι κάνεις» ρώτησε (επακριβώς) ο Κώστας.

 

10) Οι καλούμενες δευτερεύουσες προτάσεις

Χωρίζεται με κόμμα κάθε συντακτικό σύνολο της πρότασης που εισάγεται με όλους τους συνδέσμους, πλην των συμπλεκτικών, διαζευκτικών, ειδικών, συγκριτικών και διστακτικών.

 

ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΟΥΝ ΚΟΜΜΑ:

επεξηγηματικός:   δηλαδή

συμπερασματικοί: άρα λοιπόν  = συνεπώς, επομένως

αποτελεσματικός: ... (τόσο/ τέτοιος).., ώστε/ που …

υποθετικοί:         αν, σαν, άμα

αντιθετικοί:       μα, αλλά, όμως, ωστόσο, ενώ, αν και, μολονότι,  παρά το ότι > παρότι,  παρά, μόνο (που), μόλο που

αιτιολογικοί:       γιατί, επειδή, διότι, αφού

σκοπού:             για να, (για) να, (επειδή θέλω) να

απειλής ή προειδοποίησης: αλλιώς/ γιατί θα

χρονικοί, στιγμής:         όταν, μόλις, σαν, όποτε, αφού, προτού/ πριν να, ενώ/ καθώς θα

χρονικής, διάρκειας:        αφότου, έως που > ώσπου να, έως ότου > ωσότου να

 

Τα συντακτικά σύνολα που εισάγουν οι ως άνω σύνδεσμοι λέγονται δευτερεύουσες ή επιρρηματικές προτάσεις και είναι οι εξής:

Α) Η υπόθεση και η απόδοση, πρβ¨Αν πάτε εκδρομή (= υπόθεση), θα περάσετε ωραία (απόδοση). Εγώ, αν ήμουν στη θέση του, θα πήγαινα. Τηλεφώνησέ μου, άμα τον δεις. (Σ)αν θέλει η νύφη κι ο γαμπρός, τύφλα νά 'χει ο πεθερός.   ('Οτ)αν έχεις τέτοιους φίλους, τι τους θέλεις τους εχθρούς.

Β) Η επεξήγηση: Τώρα παίρνω το φαγητό μου, δηλαδή τρώγω.

Γ) Το συμπέρασμα: Αφού δεν έκανε αυτός το φόνο, άρα (λοιπόν) είναι αθώος.

Δ) Το αποτέλεσμα: Είναι (τόσο) πολύ δυνατός, που/ ώστε νικά ελέφαντα. Μιλά (τόσο πολύ) σιγά, ώστε μόλις ακούγεται. Είναι τέτοιος (τόσο καλός) άνθρωπος, που/ ώστε τον αγαπούν όλοι. Πλησιάσαμε τόσο κοντά στην ξηρά, που βλέπαμε τα χωριά. Πιο κάτω είναι ένα ζαχαροπλαστείο που φτιάχνει κάτι γλυκά,   που να τρως και να μη δίνεις στο παιδί σου.

Ε) Ο χρόνος: Θα σου το αγοράσω, όταν επιστρέψω από την Αμερική.  Θα πάω στην Αμερική, μόλις τελειώσω κάτι δουλειές.  Πάρ’ το από εκεί, καθώς θα γυρνάς.  Πήγαινε εκεί, όποτε θες. Πήγα, τότε που μου είπες. Φρόντιζε ο θείος, αφότου χάθηκε πατέρας. Μέτρα, ώσπου/ έως ότου να φθάσεις στο χίλια.     

ΣΤ) Η αιτία ή ο σκοπός: Τον χτύπησα, για να μην το ξανακάνει. θα πάω σήμερα, γιατί αύριο θα είναι αργά.

Ζ) Η εναντίωση ή αντίθεση:  Το σπίτι είναι φτωχό, μα νοικοκυρεμένο. Μας δέχτηκε, αν και ήταν απασχολημένος.   Δε με μαρτύρησε, ενώ είμαστε εχθροί. Αν και πήγαμε, εντούτοις δε μας δέχθηκε.

Η) Η απειλή: Πήγαινε, αλλιώς θα/γιατί θα/για να μη σε τιμωρήσω. Μην πας έξω, γιατί/ ειδεμή/ αλλιώς θα σε τιμωρήσω.

 

Σημειώνεται  ότι:

1) Ο  αντιθετικός σύνδεσμος που μετατίθεται, μπαίνει ανάμεσα σε δυο κόμματα:  Το μέρος που γεννήθηκα δεν είχε ζούγκλες και θεόρατα δέντρα,  είχε, όμως, ωραίες θάλασσες και πανέμορφα σπίτια.   = Το μέρος που γεννήθηκα δεν είχε ζούγκλες και θεόρατα δέντρα,  όμως είχε ωραίες θάλασσες και πανέμορφα σπίτια.

2) Αν ο αντιθετικός σύνδέσμος αποβληθεί, στη θέση του μπαίνει άνω τελεία: Δεν παρακολουθεί’  (αλλά) χαζεύει.

3) Αν δεν ειπωθεί ο σύνδεσμος «δηλαδή», στη θέση του μπαίνει το κόμμα, π.χ.: Πήγα σπίτι του όταν γύρισα, (δηλαδή) χθες. Ομοίως: Δε θα καταφέρει τίποτα έτσι, με εκβιασμούς και απειλές. Πήγα χθες, τη Δευτέρα 2/5/1990. Πήγα εκεί που είπαμε, στην Κρήτη. 'Ένα μόνο ξέρει να κάνει, να λέει ψέματα. Αυτό του το ελάττωμα, να πηγαίνει στο Ιππόδρομο, το έκοψε.  Στο τέλος έκανε ό,τι ήθελε, να διατάσσει αυτός. Η άσκηση λύνεται με την απλή μέθοδο των τριών, (δηλαδή) ως  εξής...

4) Αν αντιμετατεθεί το συντακτικό σύνολο που εισάγει ένας από όλους τους ως άνω συνδέσμους, μπαίνει ανάμεσα σε κόμματα ή χωρίζεται με κόμμα, αν ειπωθεί αρχικά της πρότασης π.χ.:

_Θα το πουλήσω, αν μου δώσουν εκατό δραχμές ο κιλό.= Αν μου δώσουν 100 το κιλό, θα το δώσω.

_Το πρωί πήγα στο σχολείο και, επειδή δεν είχα μάθημα, γύρισα σπίτι και έπαιξα. = Το πρωί πήγα στο σχολείο και (αμέσως) γύρισα σπίτι και έπαιξα, επειδή δεν είχα μάθημα. 

_Ο Μηνάς, παρά τις αντίξοες συνθήκες, κατάφερε να σπουδάσει.  = Ο Μηνάς κατάφερε να σπουδάσει, παρά τις αντίξοες συνθήκες.

 

ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΠΑΙΡΝΟΥΝ ΚΟΜΜΑ:

συμπλεκτικοί: και (κι), ούτε, μήτε, μηδέ, ουδέ.

διαζευκτικοί:  ή, είτε

ειδικοί:          ότι, πως, που, αν

συγκριτικός:   παρά = απ' ό,τι

διστακτικοί:   μην, μήπως:

 

Παραδείγματα: Ο Γιάννης και ο Βασίλης έφυγαν; Φώναξε το Γιάννη ή το Βασίλη.. Να μην πάει ούτε ο Γιάννης ούτε η Μαρία.     Καλύτερα πλούσιος παρά φτωχός. Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά  και φυλακή.  Νομίζω ότι έχει δίκιο. 'Εχω τη γνώμη ότι έφυγε. Είπε ότι/ πως θα έρθει.   Φοβούμαι μήπως δεν έλθει. Είναι μήπως ο Γιάννης;       Έμαθα ότι /που ήσουν άρρωστος.

 

Σημειώνεται  ότι:

1. Δεν παίρνει κόμμα ο σύνδεσμος "αν" του πλάγιου λόγου: Κώστας: Γιώργο, θα φύγουμε; Μανώλης (μετά): (Γιώργο, ο Κώστας) ρώτησε αν θα φύγουμε. = Ρώτησε/ Είπε αν θα φύγουμε.

2.   Παίρνουν κόμμα:

α. Ο ειδικός σύνδεσμος «ότι = πως», αν πριν από αυτόν έχουμε αποβολή του «και»: Είπε ότι είσαι άσχετος, (και) ότι θα σε μαρτυρήσει και ότι.. 

β. Ο διαζευκτικός σύνδεσμος «ή», αν έχουμε λήξη παράθεσης ή επεξήγησης πριν από αυτόν: Να πας εσύ, η Βάσω Σιμάκου, ή ο Αντώνης Γιουρούσης. 

γ.  Οι σύνδεσμοι "ούτε = μήτε, μήπως" , αν εισάγουν επεξήγηση, π.χ.:  Δεν είχα πια καμιά φροντίδα, (δηλ.) ούτε να διαβάσω ούτε να ασχοληθώ με το μικρό μου αδελφό. Το βασάνιζε πάντα ο ίδιος φόβος, μήπως το μάθει ο πατέρας του. ‘Εχω την ίδια αγωνία, μήπως Δε περάσω στις εξετάσεις.

δ. Ο σύνδεσμος "και", αν:

α) εισάγει παρεμβολή: Είπε, και μάλιστα με έμφαση, να πάμε έξω.

β) έχουμε πριν από αυτόν άλλο σύνδεσμο ή επίρρημα  για έμφαση: Πήγαμε στο Ζωολογικό Κήπο, καθώς και στο Μουσείο.   Πήγαν όλοι, άρα/ συνεπώς/ επομένως και εγώ.  Πήγα χθες, αλλά και σήμερα.

γ) έχουμε λήξη παράθεσης ή επεξήγησης πριν από αυτόν: Να έλθει ο Αντωνίου, ο μαθητής της γ' τάξης, και ο...

 

Οι μετοχές & το κόμμα

Οι μετοχές δεν παίρνουν κόμμα ( π.χ.: Είναι χαρούμενος από το αποτέλεσμα. Πήγαμε στο νησάκι κολυμπώντας. Δέκα χρόνια ασφαλισμένος και δεν πήρε σύνταξη.), εκτός εάν εισάγουν συντακτικό σύνολο που:

α) είναι παράθεση ή επεξήγηση, π.χ.: Δεν είναι δυνατόν να περάσω έτσι τη ζωή μου, (δηλ.)  κλεισμένος  μέσα στους τέσσερις τοίχους ενός γραφείου. 

β) παρεμβάλλεται μεταξύ υποκειμένου & ρήματος, π.χ.: Η Νίκη, κρατώντας ανθισμένα κλαδιά μυγδαλιάς και πλήθος  πολύχρωμα λουλούδια του βουνού στην αγκαλιά της, μπήκε γελαστή.  Οι Στωικοί, αντιδρώντες στον αισθησιακό υλισμό, διδάξαν τη διανοητική ευδαιμονία ή ηδονή.    Η Τουρκία, κλιμακώνοντας τις προκλήσεις τις σε βάρος της  Ελλάδας, προκάλεσε νέο επεισόδιο στο Αιγαίο. 

γ) δηλώνει χρόνο, αιτιολογία, προϋπόθεση, αντίθεση, π.χ.:  Πηγαίνοντας στην Κρήτη, θα περάσετε ωραία. = Αν θα πάτε στην Κρήτη, θα περάσετε ωραία. Δίνοντας μου 100 δρχ., θα στο δώσω. = Αν μου δώσεις 100 δρχ., θα στο δώσω.  Πήγα σπίτι του, θέλοντας να του συμπαρασταθώ. = Πήγα σπίτι του, επειδή ήθελα να του συμπαρασταθώ. Φτάσαμε στην Κρήτη ξημερώνοντας τ' Αϊ Γιαννιού. = Φτάσαμε στην Κρήτη, όταν ξημέρωνε τ' Αϊ Γιαννιού. 

( Περισ. "Συντακτικό Ελληνικής γλώσσας", Α. Κρασανάκη. )

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο

ΣΥΛΛΑΒΙΚΟ ΚΑΙ ΤΟΝΙΚΟ

 

1. Η ΣΥΛΛΑΒΗ, ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΣΥΛΛΑΒΙΣΜΟΣ ΛΕΞΗΣ

 

Συλλαβή λέγεται το ελάχιστο κομμάτι μιας. Κάθε λέξη έχει τόσες συλλαβές όσοι και οι φθόγγοι φωνήεντά της, αφού τα σύμφωνα δεν προφέρονται ποτέ μόνα τους, αλλά πάντα μαζί με ένα φθόγγο φωνήεν πριν ή  μετά από αυτά, π.χ.: α-ό-ρα-τος, εκ.

Μια λέξη ονομάζεται:

μονοσύλλαβη, αν αποτελείται από μια συλλαβή:  ο, που, πως…

δισύλλαβη = από δυο συλλαβές: οί-κος, σφαί-ρα….

τρισύλλαβη = από τρεις συλλαβές: ά-σφαι-ρος….

πολυσύλλαβη = 3 συλλαβές και άνω: σφαι-ρι-κό-τη-τα

Συλλαβισμός λέγεται ο χωρισμός (τεμάχισμα) των λέξεων σε συλλαβές είτε για άνετη προφορά και ακουστική σύλληψη είτε για άλλους λόγους (στο τέλος της σειράς, στην ωδική ανάλυση κ.α.).  Ο συλλαβισμός σημειώνεται με το ενωτικό, δηλ. το σήμα (-), που  μπαίνει μεταξύ των συλλαβών, π.χ.: την ά-νοι-ξη, υ-πέρ 

Στη γραφή  συνιθίζονται οι εξής κανόνες συλλαβισμού για το χώρισμα των λέξεων στο τέλος της γραμμής:

1.      Ένα σύμφωνο ανάμεσα σε δυο φωνήεντα συλλαβίζετε με το δεύτερο φωνήεν: έ-χω, κα-λος

2.      Δυο σύμφωνα ανάμεσα σε δυο φωνήεντα συλλαβίζονται με το δεύτερο φωνήεν, όταν αρχίζει από αυτά ελληνική λέξη: λά-σπη (σπίθα), έ-θνος (θνητός), ύπο-πτος (πτώμα), ά-φθονος (φθόγγος), έ-βγαλα (βγαίνω), έ-τσι (τσαρούχι), Αι-σχύλος (σχολείο), κο-φτερός (φτωχός), τζί-τζικας (τζάμι), α-τμός (τμήμα)..... Αλλιώς, χωρίζονται και το πρώτο σύμφωνο πάει με το προηγούμενο φωνήεν, το δεύτερο με το ακόλουθο: θάρ-ρος, άλ-λος, θάλασ-σα, περ-πατώ, έρ-χομαι, δάφ-νη, βαθ-μός, τάγ-μα..

3.      Τρία ή περισσότερα σύμφωνα ανάμεσα σε δυο φωνήεντα συλλαβίζονται με το ακόλουθο φωνήεν, όταν αρχίζει ελληνική λέξη τουλάχιστον από τα δυο πρώτα από αυτά: ά-στρο (στρώνω), ε-χθρός (χθεσινός), σφυρί-χτρα (χτένι), αι-σχρός (σχέδιο).... Αλλιώς, χωρίζονται και το πρώτο σύμφωνο πάει με το προηγούμενο φωνήεν, τα άλλα με το ακόλουθο: άν-θρωπος, νεραν-τζιά, εκ-στρατεία, παν-στρατιά

4.      Τα συμπλέγματα ντ μπ γκ γγ γχ χωρίζονται μόνο αν προέρχονται  από σύνθεση (το βρίσκουμε, αν από το δεύτερο σύμφωνο αρχίζει ελληνική λέξη) ή από παραγωγή (το βρίσκουμε, αν από το δεύτερο σύμφωνο αρχίζει κατάληξη): στη σύνθεση: σύν-τεκνος  (συν, τέκνο), συμ-πέθερος (συν, πεθερός), εμ-παθής ( εν-πάθος),  εκ-δύ-ω > γδύ-νω, εν-βολιάζω > εμ-βολιάζω - μπο-λιά-ζω, εν-τροπή > ντροπή, συν-κάτοικος > συγ-κάτοικος,  συν-χαίρω... ενώ: Χαράλα-μπος, Μπά-μπης, πα-ντόφλα, ντα-ντά, τσι-μπούκι, α-μπέλι, πέ-μπτη........  ξέ-μπαρκος (ξε-μπαρκάρω), ξε-ντύνω… στην παραγωγή: ψάλ-της, ράφ-της.... εν-τός, εκ-τός, ραφ-τός, σκαστός, σκισ-τός... (κατάληξη -τος)

5.      Οι σύνθετες λέξεις ακολουθούν κατά το συλλαβισμό τους ίδιους κανόνες: προ-σέ-χω, υ-πεύθυνος, εί-σοδος, πα-ρακούω 

6.      Τα δίψηφα φωνήεντα αι ει οι υι, οι συνδυασμοί αυ και ευ, καθώς και οι δίφθογγοι αϊ, εϊ, οί, υϊ που έπαθαν συνίζηση κατά το συλλαβισμό λογαριάζονται σαν ένα φωνήεν:   αί-μα, νε-ράι-δα, ά-πια-στος, ναύ-της, ομό-ϊ-ων > ομοί-ων..

7.      Τα διπλά όμοια γράμματα: νν μμ λλ ρρ σσ ττ κκ ππ ββ χωρίζονται: εν-νομος, συμ-μαθητής …

 

Στην ανάγνωση:

1) Αν σε μια λέξη έχουμε συνεχόμενα σύμφωνα που   δε συνταιριάζουν  ευστομιακά (= δεν είναι άνετη η συμπροφορά τους), τα διαχωρίζουμε και το πρώτο σύμφωνο πάει με  προ αυτού φωνήεν και το άλλο ή τ' άλλα με το φωνήεν της επόμενης συλλαβής, π.χ.: βάρ-βαρος ή βά-ρβαρος, κα-βου-ρντί-ζω ή καβουρ-ντίζω.

2) Αν έχουμε σύνθετη λέξη με πρόθεση, χωρίζεται σε α' + β' συνθετικό: εισ-φέρω, εκ-λέγω, προσ-παθώ, συμ-πορεύομαι, εν-τείνω, εγκαλώ, εκ-δρομή, εκ-στρατεία, έκ-θλιψη, σύν-θεση, σύ(ν)-ζυγος,    εν-πόρος > εμ-πόριο, εν-βόλιο > εμ-βόλιο, εν-προς > εμ-πρός,  συν-γένος > συγ-γενής («σιν-κενίς»), εν-κρίνω > εγ-κρίνω («εν-κρίνο»), εν-γόνος > έγ-γονας («έν-κονας»), εν-νομος, συν-γνώμη ή συγ-γνώμη, εκ/εξ-χωρίζω > ξεχωρίζω, κ.τ.λ. Ομοίως και: ευ-χαριστώ, ευ-καιρία, προ-υπάρχω, προ-ορίζω...

3) Αν έχουμε απλή λέξη, χωρίζεται σε θέμα + κατάληξη:   ψάλω > ψάλ-σιμο, ψαλ-μός, ψάλ-μα... κρά-μα, τάγ-μα, πράγ-μα,..πέμπ-τος, έκ-τος,..

4) Αν έχουμε δυο όμοια γράμματα που πρέρχονται από παραγωγή (και όχι από σύνθεση συν-νομος..), προφερεται μόνο το ένα: γράφ-μα > γρά(μ)-μα, κόβ-μα > κό(μ)-μα,  βλέπ-μα >  βλέ(μ)-μα…

 

Σημειώνεται ότι:

1) Όταν κάνουμε συλλαβισμό δε λαμβάνουμε υπόψη την ορθογραφία, αφού τα ομόφωνα γράμματα ο & ω, ε & αι, η & η & ι… είναι για ετυμολογικούς λόγους, δηλαδή για να έχουμε βοήθεια και στην κατανόηση των γραπτών λέξεων και στη διάκριση των ομοήχων,  πρβ π.χ.: λί-πη & λύ-πη & λεί-πει,...

2) Λέξη που έχασε φωνήεν χάνει συλλαβή, ενώ λέξη που έχασε σύμφωνο δε χάνει συλλαβή, πρβ π.χ. στη συγκοπή: κο-ρ(υ)-φή > κο-ρφή, σ(ι)-ταρι > στά-ρι,..., στην αποκοπή: φέ-ρ(ε) το > φέρ' -το, πιά-σ(ε) το > πιάσ' – το.. στη συναίρεση: α-κού-(ου)ν  > α-κούν, τι-μά-ουν > τι-μούν.. στην έκθλιψη: τ(α) ά-κου-σες & τ' ά-κου-σες, με α-γα-πά & μ’α-γα-πά..

3) Λέξη που απέκτησε φωνήεν αποκτά και συλλαβή, ενώ λέξη που αποκτά σύμφωνο δεν αποκτά συλλαβή: τσε-κούρ  >  τσε-κού-ρι,   οι-κο-κυ-ρά > (ν)οι-κο-κυ-ρά,.. 

γ) Λέξη που έπαθε συνίζηση εσωτερική και εξωτερική, μειώνει τις   συλλαβές.

μί-α, δύ-ο, ποία, ποίον, ποίοι, βία, θεία… = δισύλλαβες λέξεις

μια,  δυο,  ποια, ποιον, ποιοι, βια, θεια... = μονοσύλλαβες λέξεις

παχέα, παλαιά, Μαΐου, βι-ά-ζω.... = τρισύλλαβες λέξεις

πα-χιά, πα-λιά, Μαγιού, βιά-ζω... = δισύλλαβες λέξεις

και ε-γώ = 3 συλλαβές  & κιε-γώ – και ‘γώ    = 2 συλλαβές

4) Τα συμπλέγματα: εϊ υϊ οϊ οϋ εϋ αϋ ηϋ είναι δυο φθόγγοι φωνήεντα (και γι αυτό παίρνουν τα διαλυτικά), άρα κάνουν δυο συλλαβές: θε-ϊ-κός, δυ-ί-κός,  προ-ϋ-πό-θε-ση,   ά-υ-λος, νε-ρά-ϊ-δα, ευ-βο-ϊ-κός..  Αντίθετα τα δίψηφα γράμματα: υι = οι = ει = [ι], ου = [u],  αι = [ε] είναι ένας φθόγγος φωνήεν, άρα κάνουν μια συλλαβή: ποί-οι, ό-μοι-ος, ο-μοί-ων....

5) Στα συμπλέγματα ευ αυ ηυ το γράμμα Υ(υ) = [β/φ] είναι σύμφωνο, άρα συλλαβίζεται όπως τα σύμφωνα: ταυ, ευ,  ευ-σταθής, ευ-γενής, Εύ-α, ταυ-τίζω, ηύ-ρα...

 

 

Τα είδη των συλλαβών

 

Μια συλλαβή ονομάζεται:

Α) τονιζόμενη, αν προφέρεται πιο δυνατά: μά - (να),  νέ - (ος) και άτονη αν δεν τονίζεται: (κύ)- μα, (νέ) – ος,

Β) φωνηεντική, αν δεν περιέχει σύμφωνο: ο α-ε-(τός)… και συμφωνική, αν περιέχει σύμφωνο, π.χ.: εκ, κε-νός, ναι..

Γ) αρκτική, αν είναι  η 1η  από την αρχή: κα-λημέρα , λήγουσα ή ληκτική, αν είναι  η τελευταία: καλημέ-ρα, παραλήγουσα, αν είναι η 2η από το τέλος: καλη-μέ-ρα, προπαραλήγουσα, αν είναι η 3η  από το τέλος: κα-λη-μέρα

Δ) συνηρημένη, αν το φωνήεν μιας συλλαβής αποβλήθηκε, π.χ.:  θ(έ)-ι-α > θεία, ασυναίρετη, αν το φωνήεν μιας συλλαβής διατηρείται και αν ακολουθεί άλλο, π.χ.: Μά-ι-ος, θε-ι-κή

Ε) Μακρά, αν προφέρεται με έκταση, διάρκεια των εξακολουθητικών φθόγγων της και κυρίως του φωνήεντός της. Σημειώνεται με το σύμβολο (-)    που μπαίνει πάνω από τη συλλαβή, π.χ. λ~α = [λα...] = μακρά συλλαβή

Βραχεία, αν προφέρεται χωρίς έκταση, σύντομα.   Σημειώνεται με το σύμβολο (υ) που μπαίνει πάνω από τη συλλαβή ή δε βάζουμε τίποτα, π.χ.: λα = [λα]    = βραχεία συλλαβή

 

Στον πεζό λόγο οι συλλαβές κανονικά  προφέρονται πάντα  ισότιμα σε χρόνο και ένταση, πλην σε μερικές περιπτώσεις ψυχικού   πάθους, πρβ π.χ.: Φυσιολογικά: Φύγε και έλα αύριο.Σε εξαλότητα: Φύ..γε...     Σε θαυμασμό: Πώ... Πώ...! 

Στην ωδική οι συλλαβές δεν προφέρονται πάντα ισότιμα  σε  χρόνο και ένταση, όπως συμβαίνει στον προφορικό  πεζό λόγο, αλλά με συνδυασμούς μακρών και βραχέων συλλαβών, που  για όλα   αυτά (συνδυασμούς, χρόνο, διάρκεια..) κανονίζει το μέτρο ή ο ρυθμός   του   ποιήματος.

 

-        υ   -      υ       -     υ    -    υ

Σέε....γνωρίί....ζωα'πόό...τηνκόό..ψη

τούού..σπαθιούου.τηντρόό...μερήή.. /

σέέ....γνωρίί....ζωα'πόό...τηνόό.. ψη/

πούού..μεβιάά....μετράςς...τηνγήή.. { Δ. Σολωμός)   

Μακρές συλλαβές   οι μονές: 1, 3, 5, 7.

βραχείες συλλαβές οι ζυγές: 2, 4, 6, 8

 

υ     -        υ        -        υ    -    υ

Αν πάςς...στην κάαα..λαμάα..τα../

και'ρθείς..με τόο....καλόο../

κράτααα...μου νάαα.. μαντή....λι./

να δέέέ...νω στόοο...λαιμόο..  (Kαλαματιανός)

Μακρές συλλαβές   οι ζυγές: 2, 4, 6,

βραχείες συλλαβές οι μονές: 1, 3, 5...

 

2. Ο ΤΟΝΟΣ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΤΟΝΙΚΟ ΣΗΜΑΔΙ

 

1) Τι είναι ο τόνος και το τονικό σημάδι

 

Τόνος λέγεται η ανύψωση της φωνής σε μια συλλαβή της λέξης, όπως π.χ.:  κα-λός, κά-λος, έ-ξοχη, εξο-χή..

Τονικό σημάδι λέγεται το σήμα (') με το οποίο σημειώνεται στη γραφή η τονιζόμενη συλλαβή. Στο γραπτό λόγο μπαίνει πάνω από το φωνήεν της συλλαβής της λέξης που τονίζεται, όπως π.χ.: εξο-χή, έ-ξοχη

Ανάλογα με τη θέση που έχει τον τόνο μια λέξη ονομάζεται: oξύτονη, αν τονίζεται στη λήγουσα: καλός, δροσερή, παροξύτονη, αν τονίζεται στην παραλήγουσα: κάλος, καλημέρα, προπαροξύτονη, αν τονίζεται στην προπαραλήγουσα: άτιμος, μονοήμερη

 

2) Τα είδη τόνου

 

α. Ο πεζός τόνος ( Γιατί τονίζουμε μια συλλαβή στις δισύλλαβες και άνω λέξεις)

 

Παρατηρώντας τις λέξεις στον προφορικό λόγο βλέπουμε ότι εκεί τόνο έχουν όλες οι δισύλλαβες και άνω λέξεις, ελληνικές και ξένες, και αυτό για εκτόνωση - συγκεκριμενοποίηση της προφοράς τους, επειδή είναι  φοβερά δύσκολο να προφέρουμε ίδια ή ισότιμα στην ένταση όλες τις συλλαβές  των λέξεων. Στην αγγλική π.χ. ο τονισμός γίνεται συνήθως  στο θέμα ή στην προπαραλήγουσα, αν η λέξη είναι πολυσύλλαβη, πρβ: morning (μόρνινκ), melody (μέλοντι), Georgia (τζόρτζια)… και στη γαλλική συνήθως στη λήγουσα, πρβ: pieta (πιετά), virtu (βιρτού)…..

Στην ελληνική έχει κανονιστεί να τονίζεται όχι μια τυχαία συλλαβή από το τέλος των λέξεων, όπως συνήθως συμβαίνει στις άλλες γλώσσες, αλλά αυτή που συνηθίζεται για κάθε μέρος  λόγου ή τύπο, ώστε σε συνεργασία με την κατάληξη να μας βοηθά να καταλάβουμε το σημαινόμενο, πρβ π.χ.: ΕΞΟΧΗ = έξοχη (επίθετο) & εξοχή (ουσιαστικό), ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ = παραγωγός (ουσιαστικό) & παράγωγος (επίθετο), ΚΙΝΑ = κίνα (προστακτική) & κινά (οριστική)…  Παρέβαλε ομοίως ότι:

1) Τα ρήματα της α' συζυγίας έχουν τόνο στην παραλήγουσα και τα ουσιαστικά τους στη λήγουσα:

ρήματα: άρχω,εις,ει, συν-γράφει, συν-τρίβει, αλείφει, αμείβει, ακούει, βάφει...

ουσιασ.: αρχή,ής,    συν-γραφή,  συν-τριβή,  αλοιφή,  αμοιβή,  ακοή,...

2) Τα ρήματα της β' συζυγίας έχουν τόνο στη λήγουσα και τα oυσιαστικά  στην παραλήγουσα (σπάνια προ παραλήγουσα):

ρήματα: τρυπώ,άς,ά, διψά, αγωνιά, λαχταρά, πεινά, λυπείς, γεννά, τρυπά, ερευνά... 

ουσιασ.: τρύπα,ας,  δίψα, αγωνία, λαχτάρα, πείνα, λύπη, γέννα, τρύπα, έρευνα 

3) Τα ρήματα β' συζυγίας έχουν τόνο στη λήγουσα  και τα επίθετα στην προπαραλήγουσα:

ρήματα: αδιαφορώ,είς,εί, αδικώ, αδυνατώ, αξιώ, ατιμώ, παρανομώ, αδιαφορώ,.. 

επίθετα: αδιάφορος,η,ο,  άδικο, αδύνατο, άξιο, άτιμο, παράνομο, αδιάφορο... 

ρήματα: αδικεί,είς, αδιαφορεί,είς, αδυνατεί,είς, αστοχεί,..

επίθετα: άδικη,ης,   αδιάφορη,ης,   αδύνατη,ης,  άστοχη,ης....

ρήματα: απαντά, αδικεί, ατιμά, παρανομά/εί..

επίθετα: άπαντα, άδικα, άτιμα, παράνομα...

4) Τα επίθετα σε –ος που έχουν τόνο στην προπαραλήγουσα τα επιρρήματά τους έχουν τόνο στην παραλήγουσα:

επίθετα: άγριος, άξιος, τίμιος, πλούσιος, άδικος, βόρειος,..

επιρρήματα: αγρίως, αξίως,...

5) Τα επίθετα σε –ος,η έχουν τόνο στη λήγουσα και τα ουσιαστικά τους στην προπαραλήγουσα ή παραλήγουσα, αν είναι δισύλλαβα. Αντίθετα τα επίθετα έχουν τόνο στην προπαραλήγουσα και τα ουσιαστικά  στη λήγουσα :

επίθετα: διαλεκτός, λευκός,  λαμπρός, γερός…. ζεστή, θερμή, ξανθή,  κρυπτή,. 

ουσιασ.: η διάλεκτος, λεύκος,α, Λάμπρος, γέρος...ζέστη, θέρμη, Ξάνθη, κρύπτη, ...

επίθετα: συμμέτοχη, παράγωγη, υπέροχη, ένοχη, έμμονη,  έξοχη..

& ουσιασ.: συμμετοχή, παραγωγή, υπεροχή, ενοχή, εμμονή, ......

Ομοίως: παράγωγος > παραγωγός,...

6) Τα θηλυκά επίθετα σε -ια έχουν τόνο στην προπαραλήγουσα και τα θηλυκά ουσιαστικά  παράγωγά τους στην παραλήγουσα:

επίθετα: άξια, άγια, τέλεια, ουράνια, ..

& ουσιαστ.: αξία, Αγία, τελεία, Ουρανία…

7) Τα β’ και γ’ πρόσωπα αορίστου της ενεργητικής φωνής έχουν τον τόνο στην παραλήγουσα και τα θηλυκά ουσιαστικά παράγωγά τους στην προπαραλήγουσα (στα δισύλλαβα ρήματα ο τόνος δε  μετακινείται στην περίπτωση αυτή):   

ρήματα: οργανώσεις,ει, ασκήσεις,ει, πράξεις, τάξεις…  

θηλυκά: οργάνωση,ης άσκηση, πράξη,.…

( αρχαία: άσκησις, λύσις, πράξις..)

8) Τα προπαροξύτονα επίθετα και μετοχές τρέπονται σε επιρρήματα (κυρίως στην αρχαία ελληνική) με την αφαίρεση του άρθρου και μετακίνηση του τόνου κατά μια συλλαβή στην ονομαστική ενικού  του αρσενικού ή με αφαίρεση   μόνο του άρθρου  στην ονομαστική πληθυντικού του ουδετέρου:  ο,η,το νόμιμος,η,ο = επίθετο & νομίμως ή νόμιμα = επίρρημα. Ομοίως:

επίθετα: κύριος, νότιος, κόσμιος, πλούσιος, όμοιος, δίκαιος, τέλειος, βόρειος....

επιρρήμ.: κυρίως, νοτίως, κοσμίως, πλουσίως, ομοίως, δικαίως, τελείως,..... 

μετοχές: προηγούμενος, ομολογούμενος.. 

επιρρήμ.: προηγουμένως/α ομολογουμένως…

Τα προπαροξύτονα ουδέτερα των επιθέτων με μετακίνηση   του τόνου στη λήγουσα τρέπονται σε ρήματα β' συζυγίας:   

ουδέτερα: αδιάφορο, αδύνατο, άδικο, άστοχο, δύστυχο, άπιστο, άτιμο,...

ρήματα: αδιαφορώ, αδυνατώ, αδικώ, αστοχώ, δυστυχώ, απιστώ,,...

9) Τα παροξύτονα ουδέτερα ουσιαστικά ύλης με μετακίνηση του τόνου   στη λήγουσα τρέπονται σε επίθετα που φανερώνουν χρώμα:

υλικό: ασήμι, κεράσι, λουλάκι, μέλι, χρυσάφι, φιστίκι, λεμόνι, ..

χρώμα: ασημί, κερασί, λουλακί, μελί, χρυσαφί, φιστικί, λεμονί, ..

 

Σημειώνεται ότι:

1) Στην αγγλική και γαλλική δεν υπάρχει τονικό σημάδι, κάτι ως γίνεται και στην ελληνική όταν γράφουμε με κεφαλαία γράμματα.  

2) Άτονες λέξεις λέγονται όσες λέξεις δεν παίρνουν τονικό σημάδι στη γραφή, όπως:

α) στη νέα ελληνική οι μονοσύλλαβες: με σε το...  Δεν παίρνουν τονικό σημάδι οι λέξεις αυτές, επειδή  εννοείται.

β) στην αρχαία ελληνική τα άρθρα ονομαστικής: ]ï ]ç ï]é á]é, οι μονοσύλλαβες προθέσεις å[éò [åí [åê [åî, οι σύνδεσμοι  ]ùò å[é και το μόριο ï[õ, επειδή με δυνατότερη φωνή   αλλάζουν σημασία, οπότε εκεί μόνο έβαζαν τονικό σημάδι., πρβ: ]ç, ï]é (Üñèñá)  &  å[é (õðïèåôéêü) &  (äéáæåõêôéêü) & å@é (ñÞìá, åéìß)),  \ïò, \\ç, ï\é.. (áíáöïñéêÞ áíôùíõìßá), & ]ùò (óýíäåóìïò), å[éò, [åí ( ðñïèÝóåéò) & å#éò, \åí (áñéèìçôéêÜ)....

3) Μερικές λέξεις ομόηχες λέξεις δεν έχουν την αυτή ένταση (τόνο) προφοράς, για να διακρίνονται. Στο  διαζευκτικό "ή"  και στα θαυμαστικά "ώ/έ", ο τόνος είναι πιο μεγάλος  παρά στα άρθρα "ο, η, οι",  λόγος που σήμερα στα πρώτα βάζουμε τονικό σημάδι και στα δεύτερα όχι. Ομοίως στα: πώς (ερωτηματικό) & πως (=ότι), πού (= ερωτηματικό) & που (= σύνδεσμος, αναφορική αντωνυμία). Φθογγικά: "ι/μαρία/ί/ι/γιάνα. ό/ο/θοδορίς!"= ορθογραφικά: Η Μαρία ή η Γιάννα. Ω ο Θοδωρής!

4) Κάθε λέξη, απλή ή σύνθετη, έχει ένα μόνο τόνο. Τόσες λέξεις έχει η πρόταση όσοι και οι τόνοι της (  άσχετα αν δε σημειώνονται όλοι καμιά φορά στη γραφή), πρβ π.χ., φθογγικά: άστακίίφίγε = 4 τόνοι = 4 λέξεις  = ορθογραφικά: Άστα 'κεί ή φύγε, φθογγικά: αστακίίλιθρίνια = 3 τόνοι 3 λέξεις = ορθογραφικά: Αστακοί ή λυθρίνια.Τη θέλω, για μένα. (εδώ, ενώ σημειώνονται 2 τόνοι, κανονικά όμως υπάρχουν 4) = Τήν θέλω γιά μένα.

5) Οι σύνθετες λέξεις έχουν και αυτές έναν και μόνο τόνο, στο α’ ή στο β’ συνθετικό: συν κάτοικος > συγκάτοικος, εκ-κλησία, δια-κατέχω, διά-δικος…

6) Ο τόνος δεν μπαίνει ποτέ πριν από την προπαραλήγουσα, επειδή κατόπιν δεν είναι εύκολη η όλη προφορά της λέξης, εκτός αν έχουμε το δίφθογγο "αϊ" (γάιδαρος) ή η λέξη αποκτήσει δυο ή τρεις τόνους: αδιάφιλονίκητός μου.  Έγγραφό-μου…

7) Η συνίζηση μεταφέρει τον τόνο στο έξω φωνήεν: δύο > δυό, μία > μιά, εννέα > εννιά, ελαία - ελιά... και πολλές φορές δημιουργεί εννοιολογική διαφορά: χωρίο & χωριό,  γωνία & γωνιά.. 

8) Μια λέξη, απλή ή σύνθετη, μπορεί  να προφερθεί με δυο τόνους, μόνο αν τη  χωρίσουμε (κόψουμε) στα δυο και παρατείνοντας κάποιον φθόγγο, π.χ.: κένν...τροφόρος, άλ...-φάβητο, πίκρα-μένος,  σύν-κάτοικος… κάτι που δε συνηθίζεται, πλην σε ιδιωματισμούς, όπως π.χ. οι ιταλικοί ιδιωματισμοί:   sette = "σέ-τέ", practico- prattico  = "πράτ-τίκο", phonetic = "φόνε-τίκ"....

9) Κατά την κλίση, επειδή κάποιοι τύποι (πτώσεις & πρόσωπα) σχηματίζονται ομόηχα, σε πολλές λέξεις  αλλάζουμε την τονιζόμενη συλλαβή, για να διακρίνονται, όπως π.χ.:

α) στα αρσενικά σε -ος, που στην αιτιατική ενικού ο τόνος πάει στην  προπαραλήγουσα και στη   γενική πληθυντικού στην παραλήγουσα:

αιτ. ενικού: άτιμο(ν), άνθρωπο(ν), ένδοξο(ν)..

γεν. πληθ.: άτιμων, ανθρώπων, ενδόξων..

β) στα θηλυκά σε -ις > -η, που στη γενική ενικού ο τόνος πάει στην προπαραλήγουσα και στην ονομαστική πληθυντικού στην παραλήγουσα:

γεν. ενικού: παρατήρησης, αίτησης, άσκησης...

( αρχαία ονομασ.: παρατήρησις, αίτησις, άσκησις..)

ονομ. πληθ.: παρατηρήσεις, αιτήσεις, ασκήσεις.......

Το αυτό γίνεται και στα πρόσωπα των ρημάτων. Παρέβαλε π.χ.: αιτ. ενικού: άτιμο(ν), άνθρωπο(ν), ένδοξο(ν).. & γεν. πληθ.: ατίμων, ανθρώπων, ενδόξων..

10) Στην αρχαία ελληνική γλώσσα   η μετακίνηση του τόνου από το θέμα στην κατάληξη ή το αντίθετο δημιουργούσε σε πολλές λέξεις και αρνητική έννοια (τονικά παρώνυμα), πρβ π.χ.:  πότε & ποτέ, πόσος, πόσο  > ποσώς..   

"γέρος" = ο αδύναμος, ο ανήμπορος, αυτός που γέρασε (γερνάω-ώ = μεγαλώνω, κλίνω γέρνω.. )  & "γερός  = αυτός που δε γέρασε ακόμη, ο μη αδύναμος, ο μη ανήμπορος...

"λάας - λας  ή  λάος" = το  ανόργανο σώμα = το χώμα, οι πέτρες,  οι λίθοι, ο πηλός κ.τ.λ. &     "λαός" =  το μη ανόργανο σήμα, το ενόργανο,  το έμψυχο = ο στρατός (στον 'Ομηρο, ως ενόργανο σώμα) & οι άνθρωποι, το κράτος (  ως ενόργανο σώμα ) κ.α.

«δέος ή θέος» = ο φόβος, ο τρόμος, η έκπληξη.. & θεός ή  δεός > "Deus  ή (Σ)δευς > Ζεύς = όχι ο φόβος,    ο τρόμος κ.α., αλλά  αντίθετα ο προστάτης,  το θάρρος, η γαλήνη, η εμψύχωση….. Πρβ και: δέηση = η «θέηση», η παράκληση προς το θεό, θέα > θέατρο = όχι η απλή εικόνα, αλλά αυτή που προσφέρει δέος.

 

β. Ο ποιητικός ή ρυθμικός τόνος

 

Ποιητικός (ή ρυθμικός) τόνος λέγεται η   ανύψωση φωνής (προφοράς) σε προκαθορισμένες αρμονικά  θέσεις της στροφής (= αυτές που καθορίζει ο σκοπός, ο ρυθμός της), για ευφωνικούς λόγους. 

Αν παρατηρήσουμε κάθε στροφή, όταν άδεται, θα δούμε ότι   είναι μια φωνητική ενότητα που σε ορισμένες θέσεις (συλλαβές) είναι  με περισσότερη επιμήκυνση και σε άλλες με μεγαλύτερη ένταση (όπως οι τονιζόμενες  συλλαβές των πεζών λέξεων) και αυτό δε γίνεται τυχαία, αλλά με μέτρο, με  αρμονία, π.χ. με τόνο σε κάθε μονή θέση: 1,3,5.. ή σε κάθε διπλή: 2,4,6..  ή   ανά τρία: 1,4,7.. ή ανά τέσσερα..

Αν παρατηρήσουμε επίσης τους ποιητές στη σύνταξη (συναρμολόγηση) της ποιητικής πρότασης (στροφής) θα δούμε ότι διαλέγουν τι λέξεις θα βάλουν, ώστε να γίνει ταύτιση του τόνου των λέξεων και  του τόνου της στροφής, δηλ. να συμπέσουν στις τονιζόμενες   θέσεις του ρυθμού    τονιζόμενες συλλαβές λέξεων και  στις  άτονες θέσεις άτονες συλλαβές. Έτσι οι πεζοί τόνοι έρχονται σε ευρυθμία, πρβ:

 

1     2    3      4   5   6  7     8     9  10  11 12 13 14 15

Μες  τού μα-γιού τις μύ-ρω-διές τα  κό-κκι-νά κε-ρά-σια

για   δέ-στε πώς χο-ρε-ύου-νέ  της Κρή-της τά κο-ρά-σια...

Πεντοζάλης.  Τόνος σε όλες τις διπλές θέσεις: 2, 4, 6, 8.. 

 

1      2     3       4   5  6      7   8      9   10

Στων ψα-ρών....την ο-λό.....μα-υρη ρά...χη

πε-ρπα-τώ...  .ντας η δό.....ξα μο-νά......χη

με-λε-τά .....τα λα-μπρά..πα-λι-κά...ρια.. (Σολωμός)

Τόνος στις ανά τρία θέσεις 3, 6,.. 

 

Αν δε συμβεί η ως άνω ταύτιση, του πεζού και ποιητικού τόνου, τότε κατά την εκφώνηση (τραγούδισμα)   του ποιήματος κάνουμε χασοτόνισμα ( δηλ. προφέρουμε άτονα τονιζόμενη συλλαβή ) ή  παρατόνισμα ( δηλ.   προφέρουμε τονισμένα άτονη συλλαβή),   όπως π.χ. το παρατόνισμα στη λέξη "τρό..μερή" στην πιο κάτω στροφή του Σολωμού. 

 

1   2   3     4    5        6   7    8

Σέ..γνωρί....ζω'από....τηνκό..ψη

τού..σπαθιού..τηντρό....μερή..,

σέ..γνωρί....ζω'από....τηνό..ψη

πού.μεβιά....μετράς...τη γή...  (Δ. Σολωμός).

Τόνος σε όλες τις μονές θέσεις: 1, 3, 5, 7

 

Σημειώνεται ότι:

1) Στην ωδική συνάμα με τους συνδυασμούς τονιζόμενων και άτονων θέσεων γίνονται και συνδυασμοί μακρών και βραχέων συλλαβών. Μακρά συλλαβή λέγεται αυτή που εκφωνείται με παράταση των  εξακολουθητικών φθόγγων της και κυρίως του φωνήεντός της. Βραχεία συλλαβή λέγεται αυτή που δεν εκφωνείται με παράταση των εξακολουθητικών φθόγγων της ή  του φωνήεντός της.

πεζά: Κύριε ελέησον (Ψαλμός)

ωδικά: κύ..-ύ..ύ.. ρι-ίί..ίί..-ε.. έ..έ...-λέ.. έ...

 

Οι εν λόγω προφορές σημειώνονται στην ωδική με τις καλούμενες νότες.

2) Οι μονοσύλλαβες λέξεις στην ωδική,  αφού είναι μια  συλλαβή, λαμβάνονται άλλοτε σαν τονιζόμενες συλλαβές και άλλοτε σαν άτονες, ανάλογα με το τι απαιτείται από το μέτρο, πλην του διαζευκτικού "ή" και του θαυμαστικού "ω", αφού αυτά πάντα λέγονται πιο δυνατά   από τα ομόφωνα άρθρα: ο, η.

3) Όπως στον πεζό λόγο, που έχουμε τόσες λέξεις στην   πρόταση όσοι και οι τόνοι, έτσι και στην ω δ ι κ ή  έχουμε τόσα μέτρα όσοι και  οι ρυθμικοί τόνοι της στροφής (ποιητικής πρότασης), πρβ:

 

Πεζός λόγος, φθογγικά:  άστακίίφίγε. Αστακίίλιθρίνια = ορθογραφικά: 'Αστα 'κεί ή φύγε.  Αστακοί ή λιθρίνια.

Ποίηση, ωδικά: Σε..έ/ γνωρί../ ζω'από../ τηνκό../ ψη  τού/ σπαθιού/ τηντρό/ μερή...

 

Με άλλα λόγια στην ωδική το μέτρο («πους») είναι ένα  κομμάτι (μια ενότητα) με μια τονιζόμενη συλλαβή και μια ή δυο άτονες, που άλλοτε είναι και μακρές ή βραχείες ή συνδυασμός, π.χ.: Ανπάς../ στηνκά../ λαμά../τα-αά../ καιρθείς../ μετό../ καλό../ ....  Σε-έ../γνωρί../ζω'από..τηνκό..ψη-ηή..ου-ού../ σπαθιού../ τηντρό../μερή..

( Περισσότερα Βλέπε στο βιβλίο "Μαθήματα Λογοτεχνίας & Ρητορικής" Α. Κρασανάκη)

 

γ.  Ο εκφραστικός τόνος

 

 Εκφραστικός τόνος λέγεται το δυνάμωμα (ανύψωση) ή το χαμήλωμα της φωνής που κάνουμε σε ορισμένες προτάσεις ή λέξεις του λόγου μας για έκφραση της διάθεσής μας (των συναισθηματικών μας καταστάσεων). Όταν είμαστε χαρούμενοι, μιλάμε δυνατά,  όταν είμαστε νευριασμένοι ή θυμωμένοι, μιλούμε έξαλα, όταν είμαστε λυπημένοι, μιλούμε χαμηλόφωνα…..

Φυσικά, όταν  λέμε "ύψωσε ή χαμήλωσε τον τόνο της φωνής σου", δεν εννοούμε την ύψωση ή το χαμήλωμα της έντασης της προφοράς των τονιζόμενων συλλαβών του λόγου, αλλά να αυξηθεί ή να μειωθεί η  όλη προφορά του λόγου,    που και  τότε οι τονιζόμενες συλλαβές διαφέρουν των άτονων. 

 

 δ. Ο επιτονισμός

 

Επιτονισμός λέγεται η προφορά με πιο δυνατή φωνή των  συλλαβών των κυριοτέρων τμημάτων του  λόγου για έμφαση, για να διακριθούν, να τα προσέξει ο ακροατής. Στη γραφή το  επιτονιζόμενο κομμάτι του λόγου ( τμήμα λέξης, πρόταση ή προτάσεις  )  σημειώνεται με υπογράμμιση ή πιο μαύρα ή πιο  μεγάλα ή πιο   αραιά γράμματα, π.χ.:

_Ο Γιάννης είπε απλώς και μόνο να φύγουμε. 

_Δ ε ν  θα πάω. Να μ η ν πάς αμέσως. Α π ό  μ έ ν α  για σένα. 

_Να πάω τ ώ ρ α ή αύριο;   Είναι δ ι κ ό ς σ ο υ;

 

Το αυτό γίνεται και: α) σε κατάληξη λέξης, π.χ.: Είναι στρατευ-μ έ ν ο ς. β) στην ειρωνεία - τότε τονίζουμε την τονιζόμενη συλλαβή συνάμα με παράταση του φωνήεντος: <<καλό...ς>>, <<έ...ξυπνος>>

 

 

3. Η ΚΛΙΜΑΚΑ ΤΟΝΟΥ, ΤΟ ΠΟΙΟΝ ΦΩΝΗΣ & ΤΟ ΝΟΗΜΑ

 

Στον προφορικό λόγο  ο φωνητικός τόνος ( = η όλη ένταση φωνής ) σε συνάρτηση με το ποιόν (χρώμα) φωνής είναι και ένα σημάδι ένδειξης σχέσης ανάμεσα σε ομιλητή και ακροατή. Σε φιλικό πρόσωπο   μιλούμε χαμηλόφωνα και ήρεμα, σε εχθρικό δυνατά και   νευρικά (οξυμένα)...   Μια λέξη ή μια πρόταση, όταν προφέρεται πιο δυνατά ή πιο χαμηλά  και συνάμα με χρώμα (ποιόν) φωνής: πένθιμο, εύθυμο, συγκινητικό, ανάλογα με το συναίσθημα που μας διακατέχει γι' αυτό που     λέμε,  παίρνει   και ανάλογη αξία η έκφρασή  της. Άλλο το "ευχαριστώ" με χαμηλή ένταση φωνής και με ποιόν φωνής δυσάρεστο και άλλο με υψηλή ένταση.     Γενικώς ύψωση φωνής σημαίνει και αύξηση νοήματος, σημαντικό γεγονός, και μείωση το αντίθετο, δηλ. υποτόνισμα.  Παρέβαλε π.χ. ότι άλλο το:     "Πάψε να μιλάς." με υψηλή ένταση (τόνο) φωνής = υποχρεωτικό   Και άλλο το:  "Πάψε να μιλάς." με χαμηλή ένταση (τόνο) φωνής = παρακλητικό. Ομοίως

Θα πάω        = με υψηλή ένταση  = ισχυρή υπόσχεση

Θα πάω        = με χαμηλή ένταση = υποτονική υπόσχεση

Μην φύγετε   = με υψηλή ένταση  = ισχυρή προτροπή

Μην φύγετε   = με χαμηλή ένταση = υποτονική προτροπή.

Δέν πάω        = με υψηλή ένταση  = ισχυρή άρνηση

Δεν πάω        = με χαμηλή ένταση = υποτονική άρνηση

Έτσι ο τόνος έχει κλίμακα, που κανονίζεται από το  ψυχικό πάθος και την ακουστικότητα ή την έμφαση που επιδιώκει ο ομιλητής.    Χοντρικά, η κλίμακα του τόνου έχει τρεις βαθμούς με τα  ανάλογα χρώματα φωνής (πένθιμα, χαρούμενα, θυμωμένα...):

Το μ ε ί ζ ο ν α   = πολύ δυνατά, το μ έ τ ρ ι ο  και τον  ε λ ά σ σ ο ν α = χαμηλά, σιγά.  Ο χαρμόσυνος λόγος συνήθως προφέρεται σε μείζονα βαθμό, ο  πένθιμος σε ελάσσονα κ.τ.λ. 

Στο διάλογο οι βαθμοί έντασης φωνής,    καθώς και το ποιόν της προσδιορίζονται-υποδείχνονται με περιγραφές, όπως: "Ελάτε να φάμε", φώναξε λυπημένα η μητέρα μου. "Ρίξτε τις βόμβες", διέταξε με σιγανή φωνή ο Λοχίας. Χαμήλωσε τον τόνο σου, δε σε φοβούμαι. Φώναξε δυνατότερα, δε σε ακούω.

 

4. ΤΟ ΜΟΝΟΤΟΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΟΝΙΣΜΟΥ

 

α) Η θέση του τονικού σημαδιού

 

Το τονικό σημάδι (') μπαίνει:

1)   Εμπρός και πάνω αριστερά από το γράμμα, όταν είναι αρκτικό και κεφαλαίο: Έτος, Έβρος, Ήρα, Άπονο... Αν το αρκτικό γράμμα είναι δίψηφο, τότε το τονικό σημάδι  μεταφέρεται πάνω από το δεύτερο μικρό ψηφίο: Αίγυπτος, Είπε..

2)   Πάνω από το μικρογράμματο μονοψήφο γράμμα φωνήεν (α ε ο η υ ω ι), π.χ.: έτος, άπονος, Μητέρα, Γιάννης, αέρας,... 

3)   Πάνω από το δεύτερο ψηφίο των δίψηφων γραμμάτων: ου, αι, ει, οι, υι, για να δείξουμε ότι έχουμε δυο ψηφία που παριστούν ένα  φθόγγο = όταν αυτά έχουν προφορά ου = [u], αι = [ε], ει = οι = υι = [ι]: μοίρα, θείος, σφαίρα, ποίοι, προύχοντας, λελυκυία (αρχαία   συνηρ. μετοχή)

4)   Πάνω από το πρώτο γράμμα φωνήεν των συμπλεγμάτων:   αϊ, εϊ, οϊ, υϊ, για να δείξουμε ότι δεν είναι τα  δίψηφα γράμματα: αι = [ε], ει = οι = υι = [ι]: ευβόϊος, Μάιος,  νέϊκος, λελυκύϊα (αρχαία ασυναίρετη μετοχή) 

5)   Πάνω από το γράμμα υ στα συμπλέγματα: αυ ευ ηυ, όταν το υ  προφέρεται "β/φ" ( όταν είναι σύμφωνο): εύνοια,  παύση, εύχαρις, ..

6)   Πάνω από τα: α, ε, η στα: αϋ, εϋ, ηϋ, όταν το υ προφέρεται [ι] (όταν το υ = φωνήεν):  άυπνος, άυλος, .. 

 

β) Ποιες λέξεις παίρνουν τονικό σημάδι & ποιες όχι

 

1. Τονικό σημάδι παίρνουν:

α) Κάθε λέξη, που έχει δυο ή  περισσότερες συλλαβές, επειδή στην περίπτωση αυτή μια συλλαβή λέγεται πιο δυνατά: λεί-πει.   Αυτό ισχύει ακόμη και αν  έχει χάσει  το ληκτικό φωνήεν λόγω έκθλιψης ή αποκοπής: είν’ ανάγκη, πάντ’ ανοικτά,  λίγ’ απ’ όλα, μήτ’ εσύ… φέρ’ το, κόψ’ τους…

β) Ο διαζευκτικός σύνδεσμος  "ή", για να ξεχωρίζει από το άρθρο "η": Πάει η Μαρία ή η Γιάννα. 

γ) Τα ερωτηματικά "πού, πώς", είτε βρίσκονται σε ευθεία είτε σε πλάγια ερώτηση, για να ξεχωρίζουν από τους συνδέσμους "πως" (= ότι), "που" (= ώστε, επειδή..) και την    αναφορική αντωνυμία "που" (= ο η το οποίος,α,ο), π.χ.: 

Σε ευθεία ερώτηση: Πού θα πάμε; Και τώρα πώς θα πάμε; Πώς είσαι;

Σε πλάγια ερώτηση: Μας είπε πώς το λέμε. Ρώτησε «Πώς θα πάω στην Αθήνα».

 

Οι λέξεις «πού, πώς» παίρνουν τονικό σημάδι και στις εξής περιπτώσεις:

_Πού να σου τα λέω, από πού κις που, πού και πού, αραιά και πού

_Κοιτάζω πώς και πώς να τα βολέψω.

Οι λέξεις «που, πως» δεν παίρνουν τονικό σημάδι όταν ερμηνεύονται με το “όπου, ότι, για τον/την/το οποίον,α,ο, ο οποίος, η αποία, το οποίον”:

_Πηγαίνει εκεί που/όπου θέλει.

_Μας είπε πως/ότι το λένε Βασίλη.

_Είπε πως/ότι θα έρθει. Ακούστηκε πως/ότι είναι άρρωστος.

_Λέει πως/ότι θα φύγει.

_Εκείνος που (= ο οποίος) ήρθε είναι εξάδελφός μου.

_Είναι τόσο δυνατός, που/ο οποίος νικά ελέφαντα.

_Aυτό που/για το οποίον σου είπα.

 

δ) Τα ρηματικά μόρια: θα, να, ας, καθώς και οι αδύνατοι τύποι: μου, σου, του, της...., όταν το ρήμα που ακολουθεί είναι μονοσύλλαβη λέξη ή σαν λέξη έχασε την τονιζόμενη συλλαβή, π.χ.: νά βγω, θά ΄ρθω, θα τού ΄ρθει, να τά ΄βρει

θά μπω (προφέρουμε το «θα» δυνατότερα)

& θα μπώ (προφέρουμε το «μπώ» δυνατότερα)

Κανονικά παίρνει τονικό σημάδι κάθε μονοσύλλαβη λέξη που   ακολουθείται από λέξη που έχασε  την τονιζόμενη αρκτική συλλαβή της, γιατί στην πράξη γίνονται μια  λέξη και το τονικό σημάδι δείχνει ποια τονίζεται:  Σαν να (ή)ταν χθες.  = Σαν νά 'ταν χθες.     Μού (έ)φερε > "μούφερε" = ορθογραφικά:  μού 'φερε"

Ομοίως: τό 'πε, μέ 'δε, θα τά 'βρει, θα τού 'ρθει,  τά 'δειξε,  νά 'λεγε, θά 'χω, σέ 'χω, τά 'κουσες, κι' άν... 

 

Προσοχή στα: Πού ΄ναι  = Πού είναι;

& Θέλω αυτά  που ΄ναι (τα οποία είναι) στο τραπέζι.

 

2. Δεν παίρνουν τονικό σημάδι:

α) Οι μονοσύλλαβες λέξεις, επειδή εννοείται, όπως: οι προθέσεις: με σε ως προς συν πλην…   οι σύνδεσμοι: αν, και, αν και,  τα άρθρα: ο η το, του τον των… τα μόρια: να θα ας μην οι οριστικές: πας λες θες... οι προστακτικές σε -ες: δες μπες βγες βρες... 

(Αν ακολουθεί εγκλιτική λέξη, παίρνει: δές την(ε),  βρές τον(ε), δές με)        

β) Οι λέξεις που λόγω έκθλιψης έχασαν την  τονιζόμενή τους συλλαβή στο λόγο: απ(ό) ευθείας > απ' ευθείας,   κατ(ά) αρχήν > κατ' αρχήν, παρ(ά) ότι > παρ' ότι..

γ) Οι δισύλλαβες λέξεις που λέγονται και με συνίζηση: μια, δυο, ποιος,.. 

Αν θέλουμε να τονίσουμε την πρώτη συλλαβή, τότε μπαίνει τονικό σημάδι. δηλ. στις δισύλλαβες λέξεις, αν μπει τονικό σημάδι προφέρουμε χωρίς συνίζηση και αν δε μπει με συνίζηση, πρβ: δύο (χωρίς συνίζηση) & δυο (με συνίζηση), μία & μια, ποίος & ποιος...

 Προσοχή στα: ποιον ή ποίον (ερωτηματικό) & ποιόν (φωνής)

δ) Οι μονοσύλλαβες προστακτικές, ακόμη και όταν ακολουθούνται από δυο εγκλιτικά: πες μου το, δες του τα, βρες του την, φα του τα

ε) Οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών (μου, σου, του, της, τον, την, το, μας, σας, τους, τα), όταν υπάρχει περίπτωση να θεωρηθούν εγκλιτικοί, π.χ.:

_Ο πατέρας μού είπε να... Η δασκάλα μάς είπε ότι... Η μάνα μάς τα έδωσε, για να...

ενώ: Ο πατέρας μου (μου) είπε ... Η δασκάλα μας (μας) είπε...

 

Η ΠΡΟΚΛΙΣΗ ΚΑΙ Η ΕΓΚΛΙΣΗ

 

Πρόκλιση έχουμε, όταν μια λέξη στο λόγο  προφέρεται με την επόμενη λέξη και έγκλιση, όταν προφέρεται με την   προηγούμενη λέξη.

_[Η αίτησή μας] αναφέρει ότι..   = έγκλιση

_Η αίτηση [μας αναφέρει] ότι..  = πρόκλιση

_[Φώναξέ με/μου/μας/του].  = έγκλιση

_[Με/μου/του φωνάζεις;]      = πρόκλιση

 

Οι προκλιτικές και οι εγκλιτικές λέξεις είναι οι εξής:   

1. Τα άρθρα: ο η το.

Προφέρονται προκλιτικά με το πτωτικό που προσδιορίζουν, επειδή αποτελούν προσδιορισμό τους (μ’ αυτά δείχνουμε ή πιστοποιούμε το γένος και την πτώση μιας λέξης σε συνάρτηση με την κατάληξη):  [ο Μηνάς], [η/τη Μαρία], [του/το Γιάννη], [της πέτρας]..

Προφέρονται εγκλιτικά, αν χάσουν το πτωτικό που προσδιορίζουν, οπότε λέγονται αυτά ως αντωνυμίες: Η λήγουσα [της (λέξης) είναι..]. > Η λήγουσά της είναι...  Φώναξε [τον (Μανώλη)].   > Φώναξέ τον.  Φώναξε [τις (κοπέλες)].  > Φώναξέ τις/τες. Φώναξε τα [(παιδιά)].    > Φώναξέ τα.  Ομοίως: [Καλώς τον/την/τα/τους...] [Κάλεσέ τους/τον/την..]

2. Τα ρηματικά μόρια: να, θα, ας, δεν, μην.    

Λέγονται πάντα με ρήμα και προκλητικά, επειδή είναι  απαραίτητο συμπλήρωμά  τους. Μ' αυτά σχηματίζονται οι καλούμενοι περιφραστικοί τύποι του ρήματος: [να/θα... πάω], [δεν/θα/ας/να μην... κτυπήσω],      [να/θα.. με καλέσεις;], [δεν/θα/ας/να μην... πάς], να/θα έρθω > νά/θά 'ρθω

3. Οι προθέσεις: σε, με, εξ, συν, προ….

Προφέρονται πάντα προκλιτικά ή σύνθετα με  την επόμενη λέξη που προσδιορίζουν: [σε/ με μένα], [προ Χριστού], [με/ σε δύναμη], [εξ αιτίας]..  [μετ(α)-άγω], συν-άγω, εν-ταύτα, εξ-Αθηνών, ξε-φωνίζω....

4. Οι αδύνατοι τύποι των αντωνυμιών: με, μου, μας, σε, σου, σας.   

Προφέρονται εγκλιτικά, όταν λέγονται ως κτητικές ( όταν λέγονται μετά από πτωτικό και απαντούν στο ερώτημα "πτωτικό + ποιανού,ής"): [Το έγγραφό σας] λέει ότι.....  Πες [στον άνθρωπό σου] νά 'λθει αύριο. 

Προφέρονται προκλιτικά, όταν λέγονται ως προσωπικές, δηλ.  όταν λέγονται πριν ή μετά από ρήμα ως αντικείμενό ή αναφορά του ρήματος (= όταν απαντούν στο ερώτημα "που, σε ποιον + ρήμα"):

Το έγγραφο [σας λέει] ότι..... = λέει σε σας.

Μου (εί)ναι > Μού 'ναι άγνωστος = Είναι άγνωστος σε μένα.

Φώναξε [σε μένα/ στο Γιάννη].. = [Με/ σε.. φώναξε]…. 

[Φώναξέ με/ μας..], όταν φύγεις. 

[Με/ μας/ σας σκέφτεται] = σκέφτεται εμένα, εμάς/ εσάς

 

Φώνα[ξέ με] όταν έλθεις,   το "με" = αντωνυμία

 ενώ: Φώναξε [με δυνατή φωνή], το "με" = πρόθεση

 

δ) Ο τονισμός των εγκλιτικών λέξεων

 

1)   Αν η προηγούμενη λέξη τονίζεται στη  λήγουσα ή παραλήγουσα, η εγκλιτική λέξη δεν  παίρνει τονικό σημάδι, π.χ.: [ο γιατρός μου],  [καλώς τον], [η καλή σου],  [λέγε το], [πές το], [φέρ' τον],  [το κεφάλι σου]..

2)   Αν η προηγούμενη λέξη τονίζεται στην προ παραλήγουσα, ο  τόνος της εγκλιτικής λέξης μεταφέρεται στη λήγουσα της προηγούμενης λέξης ως δεύτερος τόνος:  φωνάζοντάς τον, το έπιπλό σου, κάλεσέ τον,      Το έγγραφό σας] αναφέρει...  & Το έγγραφο [σας αναφέρει]...

3)   Αν μια λέξη που τονίζεται στην προ παραλήγουσα πάθει συναίρεση, χάνει τον εγκλιτικό τόνο, αφού έχασε συλλαβή και έγινε παροξύτονη, π.χ.: φιλέουσί σε και μισέουσί σε > φιλούσι σε και μισούσι σε. (Παλιά εδώ έμπαινε περισπωμένη λόγω  συναίρεσης.) 

4)   Αν μετά από μια λέξη ακολουθεί αδύνατος τύπος προσωπικής αντωνυμίας, τότε σ' αυτήν βάζουμε το τονικό  σημάδι ('), για να δείξουμε ότι δεν είναι κτητική, π.χ.:  _Ο γιατρός μού είπε  να μην πάρω φάρμακα, = [μού είπε = είπε σε μένα] = πρόκλιση. _Ο πατέρας σού είπε να του τηλεφωνήσεις, [σού είπε = είπε σε σένα] = πρόκλιση. _Το έγγραφο τού λέει άλλα = λέει σ' αυτόν  = πρόκλιση. Ενώ: _Ο γιατρός-μου είπε  να μην πάρω φάρμακα, μου = ο δικό μου = έγκλιση, _Ο πατέρας-σου είπε να του τηλεφωνήσεις, σου = ο δικό σου = έγκλιση. _Το έγγραφό-του λέει άλλα  = έγκλιση

5)   Αν ακολουθούν στο λόγο δυο προκλιτικές ή εγκλιτικές  λέξεις (ή μια προκλητική και μια εγκλητική),  τότε δεν τονίζεται καμιά, επειδή προφέρονται με την επόμενη ή  την προηγούμενη λέξη, π.χ.:  [Φώναξέ μου την] αμέσως.    [Φέρ' τη μου] αμέσως.  Πές μου το] [να το ξέρω].    [Νά τοι], νά τον(ε), άς την...    [Να μου τηλεφωνήσεις] αμέσως. Μή [μου το πειράξεις]. 

6)   Αν ακολουθούν στο λόγο δυο μονοσύλλαβες λέξεις και  η πρώτη είναι ο αδύνατος τύπος της προσωπικής αντωνυμίας, τότε η αυτή τονίζεται, π.χ.: Φέρε [μού τον] εδώ.  Δώσε [μάς την] αμέσως.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο

ΦΘΟΓΓΙΚΑ ΠΑΘΗ

 

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΦΘΟΓΓΙΚΑ ΠΑΘΗ

 

Φθογγικά πάθη λέγονται οι μεταβολές που παθαίνουν οι λέξεις κατά την κλίση και σύνταξη,  την παράγωγή και σύνθεση και τη μεταφορά τους από γλώσσα σε γλώσσα.πρβλ π.χ.: 

α) με πρόσθεση φθόγγου:  πυρία > σπύρτα, λύω > λύνω,  λέω >  λέγω, λέεις > λέγεις,  οικοκυρά > νοικοκυρά,  μεσημερία > μεσημβρία,   ανήρ > άντρας,

β) με αφαίρεση φθόγγου: σύ(ν)ζυγος, γρά(φ)μα > γράμμα, (Β)ενετοί > Ενετοί,  κορ(υ)φή > κορφή,  λίγο από όλα & λίγ’ απ’ όλα,, αγαπάω & αγαπώ,...

γ) με αντιμετάθεση φθόγγου:    Δανούβιος - Δούναβης,  υλακτώ - αλυκτώ,  όνειρο - είνορο, σάκος ή σακί > ασκός ή ασκί...

δ) με συγγενική εναλλαγή φθόγγου (π.χ. το  ημίφωνο -ν- να γίνει -μ- ή το φωνήεν -ε- να γίνει -α- ή -ο-....):   έξαφνα - άξαφνα, τρέχω > τροχός,  συνβαίνει > συμβαίνει, θεριζμός >   θερισμός..

ε) με αλλαγή συλλαβής του τόνου: θερμή > Θέρμη, Ζεστή Ζέστη

 

Στη σύνταξη: λίγ(α) απ(ο) όλα = λίγ’ απ’ όλα, που (εί)ναι > πού ‘ναι, σ(ε) αγαπώ > σ’ αγαπώ.. Στην κλίση: τιμάω – τιμώ, τιμάεις – τιμάς,... Στη σύνθεση: συν-μαθητής > συμμαθητής, εκ-δύνω > γδύνω, εν –βολιάζω > μπολιάζω,.. Στην παραγωγή: πένης > πείνα, γράφμα > γράμμα, τρέχω > τροχός,.. Στα γλωσσικά δάνεια: ιδέα, γεωργία, Ευρώπη, Τιτάν(ας)..  (ελληνική) > idea ("αϊντία"), George ("τζόρτζια"), Europe ("γιούροπ"), Titan ("ταϊτάν"),... (αγγλική)   Από την αρχαία στη νέα ελληνική: οικοκυρά > (ν)οικοκυρά, ήρθα > ήλθα, δένδρον > δέντρο, σ(ι)τάρι > στάρι,...

 

Σημειώνεται ότι:

1) Αν τύχει να σμίξουν μεταξύ ρίζας ή θέματος και κατάληξης   ή α' και β' συνθετικού φθόγγοι που δε συνταιριάζουν ευφωνικά (= ευστομιακά, άνετα στη συμπροφορά), τότε συμβαίνουν εκεί διάφορα φθογγικά πάθη, όπως: 

Α) Αν ο χαρακτήρας του θέματος είναι φωνήεν και η κατάληξη  αρχίζει  πάλι από φωνήεν, τότε προσφύεται (προστίθεται) συνήθως σύμφωνο: ακού-ω > ακού(γ)ω,  λέ-ω > λέγω,.... ή  αποβάλλεται το ένα φωνήεν ή και τα δυο και μπαίνει    τρίτο που ορθογραφείται στην ελληνική γραφή με ειδικούς κανόνες (Βλέπε  συναίρεση): 

Ελληνική: ευνόϊος > ευνοίος, εύνοια (ευνίος, έβνια), τιμαόμενος > τιμώμενος ή τιμούμενος, Αθηνάιος > Αθηναίος (Αθηνέος)..     

 Αγγλική: live (λάϊβ) > living (λίβινκ)

Β) Αν ο χαρακτήρας του θέματος είναι σύμφωνο και η κατάληξη αρχίζει  πάλι από σύμφωνο που δε συνταιριάζει ευστομιακά με το άλλο,   τότε αποβάλλεται το ένα ή  αλλάζει συγγενικά ο χαρακτήρας, π.χ.: οπή - όπμα > (ό)μμα-μάτι = ο οπταλμός >  οφθαλμός,  κόβω -> κόβμα  > κόμμα,  γράφ(ω  + -μα) >   γρά(φ)μα > γράμμα, γραφμένος > γραμμένος.. 

Γ) Αν το α' συνθετικό τελειώνει σε σύμφωνο και  το β' συνθετικό αρχίζει πάλι από σύμφωνο, τότε: α)  αποβάλλεται το ένα σύμφωνο και στην ελληνική γραφή ορθογραφούμε: ν + ν, μ, λ, ρ, σ, ζ = νν, μμ, λλ, ρρ, σσ, ζ(ζ):  σύν-νομος > σύννομος, εν-ράπτω > ερράπτω, συνμαθητής >  συμμαθητής,  συν-ζυγος > σύζυγος, συνσίτιο > συσσίτιο.....κ + κ = κκ, ρ + ρ = ρρ...:   εκ-κλησία, υπερ-ροδιακός..β) αλλάζει σε συγγενή, π.χ.:ν + π, β, φ = μπ, μβ, μφ:  ενπόριο > εμπόριο, ενβολιάζω - εμβολιάζω > μπολιάζω,  συνβαδίζω > συμβαδίζω, σύνφωνο >    σύμφωνο, ..ν + κ, γ, χ = γκ, γγ, γχ: ένγονος >    έγγονoς, συνχαίρω > συγχαίρω...  (Περισσότερα βλέπε στο «Ορθογραφικό Μέρος»).

2) Φθογγικά πάθη συμβαίνουν σε όλες τις γλώσσες, όμως εκεί δε  σημειώνονται ορθογραφικά, επειδή οι γραφές τους δεν είναι φθογγικές, αλλά άλλες ιδεογραφικές, άλλες συλλαβικές και άλλες ιστορικές,  πρβ π.χ. στην αγγλική:

αϊ > ι: five (“φάϊβ”) >f ifty ( “φίφτι”), live  (προφορά "λάϊβ")  > living  (προφορά "λίβινκ", λέγεται με   αφαίρεση του α),  wise > wisdom, type > typical, divine > divinity, dividedivision...

ι   > ε:  athleteάθλιτ») > athleticαθλέτικ»), extreme > extremity, sheep > shepherd, intervene > intervention, hero > leroine, serene, serenity,....

εϊ > α:  volcano (“βολκέϊνουν”) > volcanism (“βολκανϊσμ»), profane > profanity, grateful > gratitude, explain > explanatory, chaste > chastity,...

αου > ου: pronounce (“προνάουνς”) > pronunciation (“προνουνσιεϊχιον”), profound > profundity, abound > abundant, south > southern, found > fundamental,...

εου, αου > o: mediocre > mediocrity, joke > jocular, diagnose > diagnostic, microscope > microscopic, neurosis > neurotic, episode > episodic, nose > nostril,...

Παρέβαλε επίσης  ότι: Οι Άγγλοι τρέπουν τα [ι, γ] των ελληνικών λέξεων σε [αϊ, τζ], πρβ π.χ.: Ελληνικά:  ιδέα, γεωργία, τιτάν, Γιάννης, τύπος... = Αγγλικά: idea (αϊντία), georgia (τζόρτζια), titan (ταϊταν), Jhon (τζόν), type (τάϊπ),...  Οι Λατίνοι τρέπουν το [δ] των ελληνικών λέξεων σε [ντ] ή [λ], το [γ] σε [γκ], το [β] σε [μπ ή ου] κ.α.: δάκτυλο > daktylo, Οδυσσεύς > Οlyseys, δάκρυ > lacryma, γράμμα > grammatica, δράμα > drama...

Οι Ιταλοί τρέπουν το [τι - τις] της αρχαίας ελληνικής  και λατινικής σε [τσι]: Latium > Lazio, αλάτι > αλάτσι.....

3) Σε μια λέξη μπορεί να συμβούν πολλά από τα πιο πάνω φθογγικά πάθη.

4) Τα φθογγικά πάθη συνήθως δεν αλλάζουν τα συστατικά στοιχεία (θέμα, ρίζα, κατάληξη κ.τ.λ.) των λέξεων, αλλά απλώς γίνεται κάτι όπως με τη  φωτογραφία κάνοντάς της ιχνογραφία ή σκίτσο, πρβ: σ(ι)τάρ-ι(ον) > στάρ-ι, λέω > λέ(γ)-ω, (χ)ώρ-α > ώρ-α,.. Θα χαλούσε η φυσική συστατική δομή των λέξεων, αν χαλούσαμε παντελώς τα γλωσσικά  στοιχεία (θέμα, κατάληξη κ.τ.λ.), όπως π.χ. να λέγαμε «ωαρ» αντί «(χ)ώρ-α > ώρ-α».

5) Τα ως άνω φθογγικά πάθη λέγονται και με άλλες ονομασίες, όπως, πρόσφυση, συγκοπή κ.τ.λ.

Πρόσφυση λέγεται η πρόσθεση φθόγγου σε μια λέξη, συνήθως συμφώνου ανάμεσα σε δυο φωνήεντα, για λόγους ευστομίας π.χ.: λύω > λύ(ν)ω, λέω > λέ(γ)ω,  λέ(γ)εις,  μεσημερί(α) >  μεσημ(β)ρία, ανήρ  > άν(τ)ρας..

Πρόταξη λέγεται η πρόσθεση φθόγγου συμφώνου στην αρχή μιας λέξης που αρχίζει από φωνήεν ή άφωνο φθόγγο για λόγους ευστομίας, π.χ.: οικοκυρά > (ν)οικοκυρά,  πυρία > (σ)πύρ(τ)α., κόνις > (σ)κόνη,...  

Συγκοπή λέγεται η αφαίρεση φθόγγου φωνήεντος μεταξύ δυο συμφώνων για σύντμηση και ευστομία, π.χ.: κορ(υ)φή >  κορφή, σ(ι)τάρι > στάρι, π(α)τάω > πτάνω..

Αντιμετάθεση λέγεται η εναλλαγή θέσης δυο φθόγγων, φωνηέντων ή συμφώνων, μεταξύ τους π.χ.: Δανούβιος - Δούναβης,  υλακτώ - αλυκτώ,  όνειρο - είνορο, σάκος ή σακί > ασκός ή ασκί...   (Μυτιλήνη  &   Μιτυλήνη, το Μιτυλήνη είναι ανορθογραφία)

Έκπτωση λέγεται η αφαίρεση του αρκτικού φωνήεντος μιας λέξης, π.χ.: αμυγδαλιά > μυγδαλιά, ελευθερία > λευτεριά, υπερήφανος > περήφανος, ημέρα > μέρα... ευλογώ   > βλογώ, αυλός > φλογέρα, εκδύω > γδύνω, εμβολιάζω > μπολιάζω..

 

2. Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΩΝ ΦΘΟΓΓΙΚΩΝ ΠΑΘΩΝ

 

Τα φθογγικά πάθη γίνονται είτε για λόγους ευστομίας (ευφωνίας, για να γίνει η λέξη πιο εύκολη ή πιο σύντομη κ.τ.λ. στην προφορά) είτε για λόγους  σημασιολογικής διαφοροποίησης (για δημιουργία μιας νέας λέξης), πρβ π.χ.:

 

Φθογγικά πάθη με συγγενική (εν)αλλαγή φθόγγου.

Για σημασιολογική διαφοροποίηση:  αλάθεια (το μη λάθος) & αλάθεια > αλήθεια ( το σωστό  η πραγματικότητα), γερός (= δυνατός) & ιερός  (= ο ανίκητος,, άρα σεβαστός κ.τ.λ.), ράγα > ρήγα, πατώ > βαδίζω, πηδώ.., π(α)τάω > πτά(ν)ω > φτάνω,, μέρη > μέλη, (ε)ρυθρός >  λυθρίνι ...

Για ευστομία (= για ευφωνία, πιο άνετη συμπροφορά των φθόγγων): οπή - ό(π)μα > (ο)μμάτι(ον) > μάτι = οπταλμός >  οφθαλμός, δένδρον > δέντρο, ήρθα (έρχομαι) > ήλθα,   κάτοπτρον >  καθρέπτης, αυλός («αβλός») > φλογέρα,, καρδερίνα > γαρδέλι, κοχλίας  > χοχλιός (κρητικά), απομοίωση > αφομοίωση…

Σε γλωσσικά δάνεια: πυρ > φάϊρ  (fire αγγλικά), πατήρ = πατέρας =  vαter  (γερμανικά) = father (αγγλικά), μπογιατζί (τούρκ.) > Βογιατζής (Ελληνικά), βάλτος - valey (αγγλικά,, casa (ιταλικά) - κάσα > ca(u)sa > house   (αγγλ.), γάτα > κάτης (κρητικά) = cat (αγγλικά)....

 

Οι εναλλαγές των φθόγγων γίνονται με τις εξής συνήθως ομάδες:

ουρανική: κ, γ, χ,  γκ,

oδοντική: τ, δ, θ,  ντ,

χειλική: π, β, φ, μπ, 

ημιφωνική: μ, ν - ρ, λ - σ - ζ, 

φωνηεντική: α, ε, ο, ου, ι,

Ωστόσο και: δ > λ,ζ, -  β,φ > ου - ι > γ  κ.α. : δάκρυ > lakryma, δάφνη > laura, Οδυσσεύς > Olysseys,  Varon > Uaron, Δευς > Ζεύς, ιατρός > γιατρός, δύο > ζυ(γ)ό.....

 

Φθογγικά πάθη με αφαίρεση (αποβολή) φθόγγου

Για σημασιολογική διαφοροποίηση: χώρα (τοπική) & (χ)ώρα > ώρα (χρονική) = hora (λατιικά) = Ηοur (αγγλικά), (χ)ωρίζοντας (χωρίζω) >  ωρίζοντας (δημ. ορίζοντας), π(ε)τερόν (πετάω) > πτερόν ή φτερό,  π(ε)τεινόν > πτηνό,.. Χάρος (στα γηρατειά) > Άρης (πολέμου), (χ)αρμονία > αρμονία,... 

Για ευστομία: κορ(υ)φή > κορφή, σ(ι)τάρι(ον) στάρι ή σίτος,  συ(ν)θλίβω > συθλίβω, σύ(ν)ζυγος, πα(ν)λαϊκός >  παλλαϊκός, ε(ν)ράπτω > ερράπτω..  (ε)κ-δύνω > γδύνω, ενβολιάζω > μπολιάζω, εν-καινιάζω > γκινιάζω (κρητικά)  τιμ(ά)ω > τιμώ, τιμά(εις) > τιμάς...,  σαλαμούρα, (σ)άλς > άλας, αλάτι(ον) > αλάτι, sardin ή  σαρδέλα, (σ)αλατίζω > αλατίζω,.... Χ(ρη)στός > Χστός (λεσβιακά)…

Συγκεκομμένα: (Μανω)λάκης > Λάκης, Mακεδον(ίος,α,ο) > Μακεδών, metro(politan) > metro, Papa(dopoulos) > Pap,.. 

Φθογγικά πάθη με αντιμετάθεση φθόγγου:

Για σημασιολογική διαφοροποίηση: σπόρια (= τα σπέρματα) > όσπρια (= τα  φυτά), άμενος = άνεμος (= αυτός που δε μένει κάπου), σάκος ή σακί (κοινός)  > ασκός ή ασκί (ανέμου ή λαδιού), ράχη (= η κορφή) > αρχή, πατώ > άπτω, ρέπω > έρπω,   αρεσκία > όρεκσ/ξη,... 

Για ευστομία: γένος > εγνατία, σουτ > ού(στ),  Lati(n)α > (I)talia, Ιθάκη > Θιάκη,  μπόρα >όμβριος -ομπρά (κρητικά),.......

Φθογγικά πάθη με πρόσθεση  φθόγγου:

Για σημασιολογική διαφοροποίηση: νοώ (καταλαβαίνω) > γνωρίζω, know (αγγλικά), θωρακίζω - θεθωρακίζω > τεθωρακίζω, δυ(γ)ό > ζυγό,..

Για ευστομία:  πυρ, πυρία > (σ)πύρτα,   κόνι(ς) > σκόνη,  οικοκυρά >   (ν)οικοκυρά, ακούω > ακού(γ)ω, λύω > λύ(ν)ω, ρα(γ)ιά > ( γ)ραικία,     ανήρ > άντρας, δύω   > δύ(ν)ω, μεσημερία > μεσημ(β)ρί-α, γαμερός > γαμ(β)ρός,....

Σημειώνεται ότι σε ορισμένες λέξεις το αρκτικό σύμφωνο δεν  είναι πρόσφυση, αλλά υπόλοιπο λέξης, πρβ π.χ.: εκ + δύ(ν)ω > γδύνω, (ε)ν-βολιάζω > μπολιάζω, εκ-δέρω > γδέρ(ν)ω... εκ + ρέω > κρέω > Κρόνος > χρόνος (= αυτός που γεννά μα    και τρώει τα παιδιά του)...

Φθογγικά πάθη με μετακίνηση του τόνου:

Για σημασιολογική διαφοροποίηση: ζεστή - ζέστη, θερμή - θέρμη, λευκή - λεύκη..  συμμέτοχη - συμμετοχή, παράγωγη - παραγωγή..

Για ευστομία: μία > μιά, δύο > δυό, έγγονος & εγγονός.... 

Στην ελληνική γλώσσα ο τόνος σε συνάρτηση με την κατάληξη  υποδείχνει το μέρος λόγου (κάποτε και των τύπων) των λέξεων και η μετακίνηση από μια συλλαβή σε άλλη του αλλάζει αυτομάτως το μέρος λόγου τους, π.χ. αν η λέξη είναι επίθετο γίνεται ουσιαστικό και το αντίστροφο, πρβ π.χ.: αδιάφορο (= επίθετο) & αδιαφορώ (= ρήμα), θερμή (= επίθετο) & θέρμη (= ουσιαστικό)   

 

3. ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΦΘΟΓΓΙΚΩΝ ΠΑΘΩΝ

 

Ορισμένα φθογγικά πάθη στο ελληνικό συστημα γραφής σημειώνονται-υποδείχνονται ορθογραφικώς με τα γράμματα: ω η υ ει   υι  αι οι μμ νν... αντί των ο ι ε μ ... (παλαιότερα σε συνάρτηση με τα διαφορετικά τονικά σημάδια, δηλαδή την οξεία και την περισπωμένη) και τους κανόνες που θα δούμε πιο κάτω, ώστε με τον τρόπο αυτό να υποδείχνεται αφενός η νέα  προφορά της λέξης και αφετέρου η ετυμολογία της, δηλαδή η πρώτη της μορφή, άρα το ακριβές της νόημα και η διάκρισή της από άλλη τυχών ομόηχη, πρβ π.χ.:   καλέω > καλ-ώ, καλέεϊ > καλ-εί....  (με -ω, ει =  συνηρημένο ρήμα) & καλ-ό, καλ-ή, καλ-οί.... (με -ο,η,οι  = επίθετο), ακούω > ήκουσα, ελπίζω >  ήλπιζα,  ήρθα...( με η- =  αόριστος)   & ποιέεται > ποιείται, ποίεε – ποίει,... (με -ει- = συναίρεση)

 

Τα φθογγικά πάθη που υποδείχνονται-σημειώνονται ορθογραφικά είναι τα εξής:

α. Η  αποκοπή

Αποκοπή λέγεται η αποβολή του ληκτικού φωνήεντος μιας λέξης προ του συμφώνου της επόμενης λέξης και κυρίως του τ-  του άρθρου.  Σημειώνεται με την απόστροφο, π.χ.: φέρ(ε) τα > φέρ' τα, πάρ(ε)  το > πάρ' το, απ(ό) τα ίδια  > απ' τα ίδια, κάψε το > κάψ' το.. 

 μέσ(α) στη θάλασσα = μες στη θάλασσα

 

β. Η  συστολή και η συνίζηση

Συνίζηση λέγεται η προφορά δυο συνεχόμενων φωνηέντων ως μία συλλαβή.

Το φθογγικό αυτό πάθος συμβαίνει, όταν σε μια λέξη έχουμε δυο συνεχόμενους φθόγγους φωνήεντα και ο πρώτος από αυτούς είναι ο φθόγγος [ι] = ορθογραφικά υ ή η, οι, ει...  που τότε άλλοτε διαβάζεται ως δυο συλλαβές και άλλοτε ως μια, παρέβαλε π.χ.: ποί-ους & ποιους, δύ-ο & δυο, μί-α & μια...

Η συνίζηση γίνεται είτε για σύντμηση της λέξης είτε για σημασιολογική διαφοροποίηση, πρβ π.χ.: παχεία & παχ(ε)ιά, ά-δεια (= κενή) & ά-δει-α (υπηρεσίας).

Στη συνίζηση:

1) η προφορά του φθόγγου φωνήεντος <ι> γίνεται με συστολή (πιο λεπτά, σε πιο λίγο χρόνο), ώστε να αποτελέσει με το επόμενο φωνήεν μια συλλαβή, παρέβαλε π,χ,: μυρωδί-ες  4 συλλαβές & μυρω-διές 3 συλλαβές, πα-χεί-α = 3 συλλαβές  & πα-χειά (= 2 συλλαβές).

2) ο τόνος μεταφέρεται  στο έξω φωνήεν: χωρίο & χωριό  δύο & δυό.., όμως:

α)  Οι δισύλλαβές λέξεις που προφέρονται με συνίζηση δεν παίρνουν τονικό σημάδι: μια, δυο, ποιος,α,ο, ποιον, θεια, θειος, για…

β) Οι δισύλλαβές λέξεις που δεν προφέρονται με συνίζηση παίρνουν τονικό σημάδι: βία, ποιώ, ποιόν (φωνής), ποίος,α,ο, πιο, μία, δύο, θεία, θείος......

Στις συλλαβές των πολυσυλλάβων λέξεων ισχύει το ίδιο: ποιος (με συνίζηση) &  επιπλοποιός (χωρίς συνίζηση).., όμως και: ά-δει-α (με χωρίς συνίζηση) & ά-δεια (με συνίζηση), βιασμός (με χωρίς συνίζηση) & βιάζομαι (με συνίζηση) κ.α.

 

Συστολή λέγεται η προφορά πιο λεπτά (ως στη συνίζηση) του φθόγγου  [ι], άσχετα πώς γράφεται ορθογραφικά, όταν βρεθεί  μετά από ουρανικό σύμφωνο (κ γ χ),  π.χ.: κιμάς =  «κιμάς» & «κjμάς», άχυρο =  «άχιρο» και «άχjρo»

 

γ. Η σύνθλιψη

Σύνθλιψη λέγεται η αποβολή του φωνήεντος <ι> μετά από  σύμφωνο και κυρίως μετά το τ.  Γίνεται για ευστομία ή σημασιολογική  διαφοροποίηση και σημειώνεται με διπλό το σύμφωνο:  περιτίος > περιττ/σσός, μελιτία > μέλιττ/σσα, λέ(γ)ω - (γ)λέω > γλωτία > γλώττ/σσα ...

 

δ. Η ετεροποίηση και ιωτακισμός.

Ετεροποίηση ή φωνηεντική εναλλαγή λέγεται η τροπή ενός φωνήεντος του θέματος μιας λέξης σε άλλο, π.χ. του ε σε ο ή του α σε ι κ.ο.κ.ε.  Η τροπή του ε σε ο γράφεται με ο και η τροπή του ου σε ο γράφεται με ω: τρέπω > τροπή, τρόπος, …  νέμω > νομή, νόμος, νομός, … μένω > μονή, μόνος,.. μέρος > μόριο... κουδούνι(ον) > κώδων, μουάμεθ > Μωάμεθ, Εμμανουήλ > (Ε)μμανωήλ > Μανώλης...

Ιωτακισμός λέγεται η τροπή των φωνηέντων σε ι (= ορθογραφικά ι, η, υ, ει, οι, υι).

Η τροπή του φωνήεντος ο ενός θέματος σε ι γράφεται με οι: στόχος > στοίχος, μόριο > μοίρα, πόνος > ποινή....

Η τροπή του ε ενός θέματος σε ι γράφεται με ει: πένης > πείνα, τένω > τείνω…, όμως και με η: πλέον > πλήθος, χρέος, χρέματα > χρήματα.. Η τροπή του ου ενός θέματος σε ι γράφεται με υ: mustax > μύσταξ, cupa/κούπα > κύπη ή κύπελλο,  subo > υπό..,

Η τροπή του α ενός θέματος σε ι γράφεται με η: νάσος > νήσος, σάμα > σήμα,…. Στα ρήματα γράφουμε με ει, όταν έχουμε αόριστο β’: είδα, είπα.. και με η όταν έχουμε απλό παρατατικό ή αόριστο: ακούω > ήκουγα & ήκουσα αντί άκουγα & άκουσα, έρχομαι > ήλθον,..

 

ε. Η συναίρεση

Συναίρεση λέγεται η αφαίρεση του ενός φωνήεντος ή και των δυο και τοποθέτηση άλλου φωνήεντος από τα συνεχόμενα που βρίσκονται είτε μεταξύ θέματος και κατάληξης είτε μεταξύ α' και β' συνθετικού σε μια λέξη, π.χ.: τιμ(ά)-ω > τιμώ,  τιμ(α)-όμενος > τιμώμενος ή τιμούμενος, Θε(ό)-δωρος > Θόδωρος...

Το φθογγικό πάθος της  συναίρεσης γίνεται είτε για ευστομία (για πιο εύκολη - απλή ή πιο σύντομη προφορά της λέξης), τότε  συνήθως αποβάλλεται το πρώτο φωνήεν: παρ(α)ομοίως, παρ(α)ερμηνεύω..,  είτε   για απλούστευση της κλίσης, τότε γίνεται στην ουσία αλλαγή κατάληξης,   πρβ π.χ. τα αρχαία ρήματα σε -αω, -εω, -οω..  που τρέπονται σε:  -ω, -ας, -α.. ή -ω, -εις, ει: 

αρχαία: τιμ-άω τιμ-άεις τιμ-άει τιμ-άομεν τιμ-άετε τιμ-άου(σι)ν

νέα:       τιμ-ώ τιμ-άς τιμ-ά τιμ-ούμεν τιμ-άτε τιμ-ούν

Παρέβαλε ομοίως ότι τα αρχαία ουσιαστικά σε -εας ή -εες συναιρούνται σε -ις  ( = -ης ορθογραφικά), δηλ. αλλάζουν κατάληξη: Ερμέας-ής, Ηρακλέας-ής..., για να γίνουν όπως και τα: μανάβης, Μανώλης., Κωστής..........

 

Η λέξη που παθαίνει συναίρεση γράφεται:

1) στην κατάληξη, ανάλογα με το τι μέρος λόγου και τύπος είναι: χρυσέα > χρυσή, γαλέα > γαλή... (γράφουμε με –η, όπως και τ’ άλλα θηλυκά: νίκη, τιμή..), τιμάω > τιμώ, καλέω > καλώ... (γράφουμε με –ω, όπως και τα άλλα ρήματα) κ.τ.λ. και

2) στο θέμα, με τα δίψηφα γράμματα αι, ει, οι, υι, ου, καθώς και με τα ω, η, υ (παλιά και με την περισπωμένη) και τους κανόνες που αναφέρονται στο «Ορθογραφικό Μέρος».

 

Σημειώνεται ότι:

1) Συναίρεση (τότε λέγεται «εξωτερική συναίρεση») συμβαίνει και μεταξύ δυο λέξεων κατά τη σύνταξη (στο λόγο), όταν συμβεί η πρώτη να λήγει σε φωνήεν και η επόμενη να αρχίζει πάλι από φωνήεν, π.χ.: λίγ(α) απ(ό) όλα > λίγ’ απ’ όλα... (Περισσότερα βλέπε «Κράση & έκθλιψη»)

2) Η λέξη «συναίρεση» σημαίνει κυριολεκτικά «συναφαίρεση», άρα συστολή, σύντμηση (λέξης), πρβ: «συναιρέω-ώ» = λαμβάνω ομού, μαζεύω, συναφαιρώ, συστέλλω, άρα συντέμνω κ.τ.λ.,  «αιρέω-ώ» = λαμβάνω, αφαιρώ, εκλέγω, ξεχωρίζω..., «αίρω ή είρω» = αφαιρώ, μεταφέρω, σηκώνω, αποβάλλω, αποσπώ, αφαιρώ...

3) Πολλές φορές μια λέξη λέγεται και με  συναίρεση και με  πρόσφυση   συμφώνου, π.χ.: λέω &  λέ(γ)ω,  λέεις > λες & λέ(γ)εις.. καίω & καί(γ)ω, καίγεις & καις.. Επίσης  άλλοτε   μια λέξη λέγεται με συνίζηση αντί με συναίρεση, π.χ.: εννέα > εννιά, ελαία > ελιά..

4) Το φαινόμενο με δυο συνεχόμενα φωνήεντα, π,χ. «(τι)-μάω,  μια, γε-λάω...», ονομάζεται «χασμωδία»,  λόγω της έλλειψης συμφώνου, και η λέξη που έχει χασμωδία «ασυναίρετη λέξη».  Όταν η ασυναίρετος λέξη χάσει το ένα φωνήεν από τα συνεχόμενα ή και τα δυο και αντί αυτών να βάλουμε ένα άλλο φωνήεν (π.χ. να φύγει από τα αο το φωνήεν α ή να φύγουν και τα δυο και να μπει αντί αυτών το ου..) τότε το φαινόμενο αυτό λέγεται «συναίρεση, και η λέξη «συνηρημένη λέξη», π.χ.: τιμάω – τιμώ, τιμάεις > τιμάς, τιμαόμενος > τιμώμενος ή τιμούμενος.

2) Όταν η χασμωδία σε μια  λέξη έχει ως δεύτερο φθόγγο το φωνήεν  [ι] = ορθογραφικά οι, ει, οι, υι, υ, η, ι  και  ο φθόγγος αυτός διαβάζεται χωριστά από το πρώτο φωνήεν ως δυο συλλαβές, τότε έχουμε  διαστολή (μακρότητα), στην πραγματικότητα κανονική προφορά,  και το φαινόμενο αυτό ονομάζεται  «δίφθογγος» ή ασυναίρετη προφορά.

 Στην περίπτωση αυτή βάζουμε τονικό σημάδι στον πρώτο φθόγγο φωνήεν, αν τονίζεται, και διαλυτικά στο φθόγγο ι, αν απαιτείται: δύο, μία, θεία, θείοι, ποίος, ποία, ποίοι, δυϊκός, γαϊδάρους, γάϊδαρος, παϊδάκια,...   Ωστόσο και: βι-ασμός & βιά-ζομαι,  ά-δεια & ά-δει-α, ποι-ώ, ποι-όν, επιπλοποι-ός,...

Όταν η χασμωδία σε μια λέξη έχει ως δεύτερο φθόγγο το φωνήεν  [ι] = ορθογραφικά οι, ει, οι, υι, υ, η, ι  και  ο φθόγγος αυτός διαβάζεται μαζί με τον πρώτο  ως μια συλλαβή, τότε έχουμε  συστολή (βράχυνση) και το φαινόμενο λέγεται «συνίζηση». Στην περίπτωση αυτή δε βάζουμε ούτε διαλυτικά ούτε τονικό σημάδι: δυο, μια, για, πια, θεια, πιο, ποιος, ποια, ποιων, ποιους,.... βια, βια-σύνη,..

 

στ. Η  κράση και η έκθλιψη

Κράση λέγεται η συμπροφορά δυο λέξεων στο λόγο. Σημειώνεται με την απόστροφο που μπαίνει στη θέση του φθόγγου φωνήεντος που αποσιωπήθηκε, π.χ.: μου (εί)παν > μού’παν

Έκθλιψη λέγεται η αποβολή ληκτικού φωνήεντος λέξης στο λόγο, επειδή η επόμενη λέξη αρχίζει πάλι από φωνήεν ή η αποβολή αρκτικού φωνήεντος λέξης, επειδή η προηγούμενη λέξη τελείωνε πάλι σε φωνήεν.

Σημειώνεται με την απόστροφο που μπαίνει στη θέση του φθόγγου φωνήεντος που αποσιωπήθηκε, π.χ.: ούτ(ε) αυτός > ούτ’ αυτός, ούτ(ε) είναι > ούτ’ είναι, είν(αι) ανάγκη > είν’ ανάγκη…

και εγώ («κέ εγό») =  2 λέξεις , κ’ εγώ = και ‘γώ («κεγό»)   = 1 λέξη λόγω έκθλιψης, κι εγώ («κιεγό»)     =  1 λέξη λόγω ιωτακισμού και συνίζησης 

 

Σημειώνεται ότι:

1) Στην έκθλιψη έχουμε δυο λέξεις που προφέρονται ξέχωρα,  με δυο τόνους: ούτ(ε) εκείνος = ούτ’ εκείνος, αύτη (ε)κείνη > αύτη ΄κείνη, …

2) Στην κράση έχουμε δυο λέξεις που προφέρονται ως μια λέξη, σύνθετα (κράση = σύνθεση),  με ένα τόνο. 

Παλιά, όταν είχαμε κράση οι δυο λέξεις γραφόταν σύνθετα και  στη θέση του συμφώνου που αποβλήθηκε έμπαινε η απόστροφος (Εδώ λεγόταν κορωνίδα, επειδή βρισκόταν πάνω από τη λέξη) για υπόδειξη αυτού του φθογγικού πάθους, π.χ.: σου (εί)πα > σου’πα (προφορά "σούπα"),  σ(ε) αγαπώ > σ’αγαπώ (προφορά «σαγαπό», τ(α) άλλα > τ’άλλα,  πότε (εί)ναι > ποτέ’ναι,..  Σήμερα μπαίνει και εδώ η απόστροφος, π.χ.:  σου ‘πα, σ’ αγαπώ, πού ‘ναι, τ’ άλλα…

3) Οι μονοσύλλαβες λέξεις που χάνουν το φωνήεν τους κατά τη σύνταξη, άρα και τον τόνο τους, προφέρονται με κράση, δηλαδή σύνθετα με την επόμενη λέξη:  σ΄ είδα, μ’ αγαπά,…

4) Οι δισύλλαβες λέξεις που χάνουν κατά τη σύνταξη το τονιζόμενό τους φωνήεν, άρα τον τόνο τους, προφέρονται με κράση με την προηγούμενη ή την επόμενη λέξη, π.χ.: που (εί)ναι > πού’ ναι, εγώ (εί)δα > εγώ ‘δα, σού (εί)πα > σού 'πα, μου (έ)λεγε > μου ‘λεγε   ούτ(ε) εκείνος > ουτ’ εκείνος, ούτ(ε) αυτός > ουτ’ αυτός, πότε (εί)ναι > ποτέ ‘ναι..

5) Στην κράση, όπως και στη συναίρεση, πολλές φορές γίνεται αφαίρεση και του ληκτικού φωνήεντος της πρώτης λέξης και  του αρκτικού φωνήεντος της δεύτερης λέξης και στη θέση τους μπαίνει άλλο φωνήεν, π.χ.: το εναντίον > τουναντίον..

                          

ζ. Η αφομοίωση

Αφομοίωση λέγεται η αποβολή του ενός συμφώνου από τα συνεχόμενα μιας λέξης που δε συνταιριάζουν ευστομιακά (δεν είναι εύκολη   η συνεκφώνησή τους, όπως π.χ. στα: νλ, λν, νρ, πμ, βμ.., ώστε η λέξη να προφέρεται πιο εύκολα. Η αφομοίωση συμβαίνει κατά την κλίση, σύνθεση και παραγωγή, όταν μεταξύ θέματος και κατάληξης ή μεταξύ α’ και β’ συνθετικού τύχουν σύμφωνα που δεν ταιριάζουν ευστομιακά (εύκολα στη συμπροφορά).Στη γραφή στη θέση του  συμφώνου που αποβάλλεται μπαίνει γράμμα όμοιο με αυτό μ’ αυτό που ακολουθεί  ( απ’ όπου και ονομάστηκε το φθογγικό πάθος αυτό αφομοίωση) για ετυμολογικούς λόγους (για υπόδειξη έτσι  αυτού του φθογγικού), πρβ π.χ.:   γρά(φ)μα > γράμμα,  βλέπω > βλέ(π)-μα - βλέμμα,  πα(ν)λαϊκός > παλλαϊκός, συ(ν)ράπτω > συρράπτω, στέλ-νω > στέλλω..

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο

ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΟ

 

 

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ

 

Ορθογραφία στο ελληνικό συστημα γραφής λέγεται η γραφή των λέξεων ορθά, εννοείται όπως επακριβώς ακούγονται φθογγικά (π.χ. "καλός" και όχι "κλαός") και συνάμα ανάλογα με την ετυμολογία τους, δηλαδή ανάλογα με:

α) το μέρος λόγου ή τον τύπο του σημαινόμενού τους, πρβ π.χ. ότι  με τα γράμματα –ω,ει γράφονται τα ρήματα, με –ι,ο τα ουδέτερα, με –η τα θηλυκά κ.τ.λ.: καλώ = ρήμα, καλό = ουδέτερο επιθέτου, καλεί = ρήμα, καλή = θηλυκό...

β) τη ρίζα ή την πρωτότυπο λέξη, αν έχουμε παράγωγη λέξη ή με τις απλές, αν έχουμε σύνθετη λέξη, πρβ π.χ.: Κρήτη > κρητικός. με η  & κριτής > κριτικός  με ι,  δια-κρίνω (απλές λέξεις) και δια-κριτικός (σύνθετη λέξη). (Περισσότερα βλέπε πιο κάτω.)

 

2. Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ

 

Ο σκοπός της ορθογραφίας είναι να υποδείχνει στον αναγνώστη οπτικά την ετυμολογία (δηλαδή τη ρίζα ή την πρωτότυπη λέξη μια παράγωγης, καθώς και  το μέρος λόγου ή  τον τύπο του σημαινόμενου  κ.α.) των λέξεων που γράφουμε, ώστε να έχει βοήθεια και στην κατανόησή των γραπτών λέξεων και και στη διάκριση των ομοήχων, πρβ π.χ. ότι όταν βλέπει κάποιος μια λέξη να είναι γραμμένη στην κατάληξη με το γράμμα –η αντί ι αυτό σημαίνει ότι το σημαινόμενο είναι θηλυκό, αν είναι με –ι αυτό σημαίνει ότι το σημαινόμενο είναι ουδέτερο, αν είναι γραμμένοι με –οι αυτό σημαίνει ότι είναι πληθυντικού αριθμού κ.τ.λ.: φίλη, φυλή, φιλί, καλή, καλεί, διάλειμμα & διάλυμα.....

Ειδικότερα αντί να γράφουμε στα λεξικά π.χ.: "λιπόν" (αντί λοιπόν) = επίρρημα συμπερασματικό, λιπών = μετοχή, ."λιπόν" (αντί λιπών)  = γεν. πληθ. του ουσιαστ. το λίπος,  "λιπόν" (αντί λοιπών) = γενική πληθυντικού ουδετέρου, λοιπά,...  γράφουμε απλώς: λοιπόν, λιπών, λοιπών…. και έτσι ο άλλος  καταλαβαίνει τάχιστα το τι απ' όλα εννοούμε.

 Ομοίως: δείγμα  & δήγμα, θήρα  & θύρα, πάλη(η) & πάλι , κλίμα   & κλήμα,  όμως  & ώμος(ο),   λιμός   & λοιμός,  τείχος (το), τείχη (τα) & τοίχος (ο), τοίχοι (οι) & τύχη (η) &    τύχει (να),...

 

3. Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ Η ΟΧΙ ΤΗΣ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ

 

Η ορθογραφία είναι απαραίτητη, μόνο όταν καταγράφουμε λόγο με μη ολοκληρωμένες (ελλιπείς) προτάσεις, όπως π.χ. στους: τίτλους, υπότιτλους, επικεφαλίδες, επιγραφές, πινακίδες και λεξικά, επειδή εκεί  λείπουν τ’ άρθρα ή οι αντωνυμίες, τα μόρια  και οι σύνδεσμοι που μας  υποδείχνουν τη σημασία των λέξεων και κυρίως των ομοήχων.  Παρέβαλε π.χ. φθογγικά: "ιταν ι παραγογί τις κρίτις."   "θέλο έναν άντρα να με φιλάι." "'Iνε καλός κριτικός".  "τις τιμημένις νεκρίς" = ορθογραφικά:  Ήταν  οι παραγωγοί της Κρήτης. &  Ήταν η παραγωγή της  Κρήτης. Θέλω έναν άντρα να με φιλάει (στο γάμο μου) & Θέλω έναν άντρα να με φιλάει (από τους εχθρούς

Η ορθογραφία δεν είναι απαραίτητη, όταν καταγράφουμε προφορικό λόγο με ορθές και ολοκληρωμένες συντακτικώς προτάσεις, αφού η σημασία των λέξεων και οι ομόηχες λέξεις, που ερχόμαστε  να ξεδιαλύνουμε τη σημασία τους  με την ορθογραφία (με τη χρήση των ομόφωνων γραμμάτων Ο(ο) & Ω(ω), Η(η) & Υ(υ) & Ι(ι) & ΟΙ(οι)… και βάσει κανόνων),  υποδείχνεται - διακρίνονται με τη σύνταξη, πρβ π.χ.: «ι ξένι ίνε καλί άνθροπι»    = Οι ξένοι είναι καλοί άνθρωποι. "καλό πεδί  ίνε ο γιάνης"   = Καλό παιδί είναι ο Γιάννης. Αυτό, επειδή  τα πτωτικά μέρη λόγου (=  ουσιαστικά, επίθετα και μετοχές) συντάσσονται με άρθρο: το φυτό, το σύκο, το καλό,   η καλή, ο καλός,.. Τα ρήματα συντάσσονται με αντωνυμία,  σύνδεσμο ή μόριο: εγώ φοιτώ, εσύ σήκω, να καλεί, αυτός καλεί,  όταν/ αν/ όμως/ γιατί... καλώ, θα/ ας/ δεν/ μα μην/ ας μην... φοιτώ.    

 

4. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΑΣ

 

Ορθογραφικοί κανόνες λέγονται οι κοινοί τρόποι με τους οποίους χρησιμοποιούμε στη γραφή τα ορθογραφικά σημάδια ( τόνου, στίξης, διαλυτικών κ.τ.λ.) και τα ομόφωνα γράμματα (δηλαδή τα γράμματα: ω υ η αι οι ει μμ νν ... σε σχέση προς τα: ε ι ο μ..), καθώς και  τα  κεφαλαία γράμματα: Α Β Γ... σε σχέση προς τα μικρά: α β γ.., ώστε να υποδείχνουμε διάφορα νοήματα.

Το να γράφουμε π.χ. τα ρήματα με -ω,ει (αντί -ο,ι) στη  κατάληξη και τα πτωτικά (ουσιαστικά, επίθετα,  μετοχές) με -ο,η,ι,   για να υποδείχνονται - διακρίνονται, είναι ένας κανόνας, πρβ ρήματα : σήκ-ω, καλ-ώ, φοιτ-ώ,   παρανομ-ώ,  αδικ-ώ.. και πτωτικά: σύκ-ο, καλ-ό,  φυτ-ό, παράνομ-ο,  άδικ-ο ..

Το να μπαίνει απόστροφος στην αποβολή ληκτικού ή αρκτικού φωνήεντος  λέξης, για να υπενθυμίζει - υποδεικνύει ότι έχουμε δυο λέξεις  και ποιες όχι μια, είναι ένας άλλος κανόνας:  σου (εί)πα > σού 'πα    & σούπα (φαγητό)- σ(ε) όλα   > σ' όλα     & σόλα (παπουτσιού)…

 

5. ΚΑΝΟΝΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΚΑΙ ΜΙΚΡΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Α & α, Β & β…

 

Με κεφαλαίο γράμμα γράφουμε:

1.   Το αρχικό γράμμα κάθε περιόδου (πρότασης) για διάκρισή της, π.χ.:

_ Σήμερα πήγα σχολείο και εκεί είδα το Νίκο. Ο Νίκος είπε ότι αύριο θα πάμε εκδρομή.

2) Το αρκτικό γράμμα των   κυρίων ονομάτων για διάκρισή τους από τα ομόηχα κοινά και τις κοινές λέξεις, π.χ.:

κοινά ονόματα: σπανάκι, αγαθή, τριανταφυλλιά, κόκκινος, η.ο...

κύρια ονόματα: Αγαθή Σπανάκη. Τριανταφυλλιά, κ. Κόκκινος..

Δηλαδή γράφοντας με κεφαλαίο το αρκτικό γράμμα των κυρίων ονομάτων και με μικρό των κοινών τελικά τα κεφαλαία και μικρά γράμματα γίνονται οπτικά σημάδια διάκρισης πάμπολλων  ομοήχων λέξεων, όπως π.χ.:

γραφείο  (= το έπιπλο)           &  Γραφείο    (= η Υπηρεσία)

υπηρεσία (= η υπηρέτρια)     &  Υπηρεσία   (= η Δ/νση, η δημ. αρχή)

διεύθυνση(= της κατοικίας)  &  Διεύθυνση  (= η Αρχή )

νέος κόσμος (= επίθετο)        &  Ν. Κόσμος  (= προάστιο Αθήνας)

τρίτη    (= επίθετο)                 &  Τρίτη      (= ημέρα εβδομάδας)

 

Κύρια ονόματα είναι:

1)   Τα ονόματα των ανθρώπων: Γιάννης, Εμμανουήλ, Άννα, Μαρία,.... Γιάννης Γεωργίου (= πατρώνυμο) Σπανάκης (= επώνυμο, γένος)

2)   Τα ονόματα των ζώων, πραγμάτων, συλλόγων, έργων.. κ.τ.λ. (γράφονται με εισαγωγικά για  διάκρισή τους από τα ανθρώπινα):

ζώα:  "Αζόρ" (σκύλος), "Βουκεφάλας" (άλογο)...

βιβλία:  "Ο Πατούχας" του Κονδυλάκη.  "Ο Κολοκοτρώνης" του  Δ. Σταμέλου.

γλυπτά:  "O Ερμής" του Πραξιτέλη. 

πλοία:   "Σάμαινα", "Αβέρωφ", "'Ελλη"..

εφημερίδες & περιοδικά: "Τα Νέα". "Η Αυριανή". "Η Ελευθεροτυπία".

σύλλογοι: Σύλλογος Λασιθιωτών "Ο Δικταίος"

3)   Τα ονόματα τόπων - γεωγραφικών περιοχών: ήπειροι, νομοί, κράτη, επαρχίες, χωριά, οικισμοί,   πόλεις, βουνά, πεδιάδες, ποταμοί, δάση, λίμνες, τοποθεσίες, προάστια,  νησιά, χερσόνησοι, δρόμοι, πλατείες, ωκεανοί, θάλασσες, πελάγη..:

Κύπρος, Ελλάδα, Συρία, Ιταλία ....           = χώρα

Άλπεις, Πίνδος, Όλυμπος..                        = βουνό

Τίβερης, Αξιός, Πάδος......                        = ποτάμι

Αχαΐα, Κυδωνία, Λασίθι....                        = επαρχία

Ρόδος, Πάρος, Νάξος..                              = νησί

Θεσσαλονίκη, Αθήνα, Σουφλί, Λάρισα....  = πόλη

Αγ.  Γεώργιος, Λουλουδοχώρι, Αχλάδι....   = χωριό

Συγγρού, Σταδίου, Καβάλας...                    = λεωφόρος

Κρητικό, Ιόνιο, Λυβικό ....                          = πέλαγος

Ασία, Ευρώπη, Αφρική....                            = ήπειρος

4)   Τα ονόματα χρόνου: μήνες, μέρες, εορτές & εορτών, επών κ.τ.λ.: Μάης, Απρίλης ...  Τρίτη, Τετάρτη, ...  Πάσχα, Αγίου Γεωργίου, Σαρακοστή ... το Εικοσιένα, το Σαράντα,...

5)    Τα ονόματα των μ υ θ ι κ ώ ν  προσώπων & τα των προσωποποιήσεων: Το Κράτος, η Εκκλησία, το Δίκαιο, η Τέχνη,...ο θεός Ποσειδώνας, η θεά Άρτεμης.. 

6)   Τα ονόματα των νομικών προσώπων: υπουργείων, εταιρειών, οργανισμών κ.τ.λ.: Υπουργείο Πολιτισμού/ Διεύθυνση Γραμμάτων,

Οργανισμός Τηλεπικοινωνιών Ελλάδας/ Τομέας Νότιας Ελλάδας,

Ασφαλιστική Εταιρεία "Πρόοδος",

Εισαγωγές - Εξαγωγές "Γ. Γεωργίου & Υιοί Α.Ε."  

Πανεπιστήμιο Πειραιά / Ανωτάτη Βιομηχανική Σχολή

 

Με κεφαλαίο γράμμα γράφονται επίσης:

1)   Τα θεία, με ό,τι λέξη και αν λέγονται: Θεός, Υιός του Θεού, Άγιο Δισκοπότηρο, Παναγία.  Η Θεία Δίκη. Η Ανάσταση του Χριστού.  "Ναι, Συ υμών ο Θεός".  Κύριος (= ο Θεός) & κύριος (= ο άνθρωπος).  η εκκλησία Αγ.  Γεώργιος. Αγία Σοφία, Αγ, Αθανάσιος... 

2)   Τα εθνικά & τοπικά ουσιαστικά: Ελλάδα > Έλλην(ας), Ελληνίδα, Γαλλία > Γάλλος, Γαλλίδα, Κρήτη > Κρητικός, …. Ενώ: Γαλλία > γαλλικός, Ελλάς > ελληνικός..

3)   Οι τίτλοι και οι βαθμοί ιεραρχίας:

εκκλησίας: Πατριάρχης, Δεσπότης, Ηγούμενος....

υπηρεσιών: Τμηματάρχης, Διευθυντής,...

στρατού: Ανθυπολοχαγός, Λοχαγός, Ταξίαρχος....

Εξοχότατος, Ύψιστος, Εντιμότατος.... 

 

Με μικρό γράμμα γράφονται:

1)   Οι λέξεις που φανερώνουν ιδιότητα, όπως:

επάγγελμα ή ασχολία: υπάλληλος,  ηθοποιός, γεωργός, αστυνομικός, μηχανικός, ... 

οπαδό θρησκεύματος: Χριστός > χριστιανός, Βούδας > βουδιστής

2)   Οι λέξεις που φανερώνουν απλώς ζώο, φυτό, πράγμα, τμήμα:

γάτα, κουνέλι, άλογο..         = ζώα,

δοχείο, κουτί, γραφείο...     = πράγματα,

στάρι, κριθάρι, πεπόνι..      = φυτά, 

χέρι, πόδι, κεφάλι...            = τμήματα σώματος, ,.............

3)   Τα επίθετα που παράγονται από κύρια ονόματα ή εθνικά: (Όμηρος) > ομηρικοί χρόνοι, ομηρική μάχη. (Πανεπιστήμιο) > πανεπιστημιακός χώρος  (Ελλάς - Έλληνας) > ελληνικός, ελλαδικός,..

4)   Οι καταστάσεις, οι ιδιότητες - ποιότητες και οι   ενέργειες  (αφηρημένα ουσιαστικά):  η γραφή, η λύση, η άσκηση, η δίκη, η πείνα, η δίψα,..  η πρακτικότητα, οντότητα, νεότητα, ωραιότητα, καλοσύνη..

5)   Οι λέξεις: ρήματα, επίθετα, μετοχές, προθέσεις,  σύνδεσμοι, άρθρα, επιρρήματα και αντωνυμίες: γράφω, γραφικός,ή,ό,  γραμμένος, η,ο, από, με,.. όταν, αν..., εδώ, εκεί.. εκείνος, εγώ.. 

 

6. ΚΑΝΟΝΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΟΜΟΦΩΝΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ: Ο & Ω, Η & Ι….

 

Ι.  ΤΥΠΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ

 

Τα ομόφωνα γράμματα -ω & -ο, -αι & -ε,... στην κατάληξη των λέξεων μας βοηθούν στο να υποδείχνουμε-διακρίνουμε το μέρος λόγου ή τον τύπο του σημαινόμενου που φανερώνου οι λέξεις που γράφουμε, πρβ π.χ. φθογγικά: "καλός,ίς,ί"   = ορθογραφικά:

καλ-ώ, είς, εί..           (με –ω,ει = ρήμα)

καλό, καλής, καλή     (με –ο,η = επίθετο ενικού)

καλ-οί                       (με –οι = πληθυντικός)..

Ομοίως: μισ-ό & μισ-ώ, αυτ-ή & αυτ-οί,  σύκ-ο, φυτ-ό...

 

ΚΑΝΟΝΕΣ  ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ ΡΗΜΑΤΩΝ 

1.   -ω,ει (-ω,εις,ει..)  γράφονται τα πρόσωπα όλων των χρόνων που  λήγουν σε -ο,ις,ι..: καλ-ώ, είς, εί, ούμε, είτε, ούν -  να/θα.. καλέσ-ω, εις, ει, ουμε, ε(ι)τε, ουν

2.   –αι  (-μαι, -σαι, -ται) γράφονται τα πρόσωπα οριστικής ενικού αριθμού παθητικής φωνής και με –τε τα του πληθυντικού (πλην του γ’ προσώπου), πρβ ενικός: καλούμ-αι καλείσ-αι καλείτ-αι  και πληθυντικός: καλούμαστ-ε,  καλείστ-ε, καλούντ-αι

3.   Με -ται γράφεται το γ' πρόσωπο ενεστώτα ενικού παθητικής φωνής και με -τε το β' πρόσωπο πληθυντικού ενεργ. φωνής.: 

λύνετ-αι, γράφετ-αι, λέγετ-αι ..  (= ένας που παθαίνει κάτι)  

λύνετ-ε, γράφετ-ε, λέγετ-ε.....    (= όλοι ή πολλοί που ενεργούν κάτι)

4.   Με η γράφονται οι καταλήξεις αορίστου -ηκα, -ηθώ, -ήσω, -ηθηκα, -ησα.., καθώς και οι μετοχές  σε -ημένος,η,ο....:

αναστ-αίνω >  ανάστ-ησα, αναστ-ήθηκα.....

βρίσκω > ήβρα > βρήκα, βρέθηκα, κοιμήθηκα...

αγαπώ > αγάπ-ησα, -ήσω, -ήθηκα, -ηθώ,  αγαπ-ημένος,η,ο ..

βγαίνω > βγ-ήκα, μπαίνω > μπ-ήκα.....,  

πατώ > πάτ-ησα, πατ-ήθηκα, πατ-ημένος,η,ο...,

κτυπώ > κτύπ-ησα, κτυπ-ήσω, κτυπ-ήθηκα, κτυπ-ημένος,η,ο,...

κινώ > κίν-ησα, κιν-ήσω, κιν-ήθηκα, κιν-ηθώ,.... 

5.   Με ι γράφεται ο αόριστος των σε -ιζω: καθίζ-ω - καθίσω, κάθισα, λυγίζω - λύγισα, νεανίζω - νεάνισα..   

6.   Με υ γράφεται ο αόριστος των σε -υω: μηνύω - μήνυσα., ιδρύω - ίδρυσα.. 

 (Περισ. βλέπε στις παραγωγικές καταλήξεις.)

 

Παρατήρηση:

1) Στην αρχαία ελληνική με -ω,εις,ει γραφόταν οι καταλήξεις οριστικής και προστακτικής και  με -οιμι,οις,οι της ευκτικής και με -ω,ης,η της υποτακτικής: 

οριστική: λύ-ω,εις,ει.. λύ-ομαι,ει,εται.., λύσ-ομαι,ει,εται..

ευκτική:  λύ-οιμι,οις,οι,. λύσ-οιμι,οις.., λυοίμην,οιο..., λυσοίμην...

υποτακτική: να/ας  λύ-ω,ης,η,..., λύ-ωμαι,η,ηται..  λήσ-ωμαι,η,ηται...

Σήμερα γράφονται όλοι oι τύποι και  όλες εγκλίσεις του ρήματος με -ω,ει: λύν-ω, λύν-εις, να γράφ-εις, θα λύν-εις.. λυθείτε, να λυθείτε..

2) Η προσταχτική γράφεται με

 –ητε, όταν είναι από ρήματα σε –ω: τραγουδώ > τραγουδήστε, κελαηδώ > κελαηδήστε, …

-ειτε, όταν είναι από ρήματα σε –ιζω: καθίζω > καθίστε, ζυγίζω > ζυγίστε…

-ειτε, στις άλλες περιπτώσεις: μπαίνω > μπείτε, χαίρομαι > χαρείτε, σταθείτε, συναντιέμαι > συναντηθείτε…

 

ΚΑΝΟΝΕΣ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ ΠΤΩΤΙΚΩΝ 

 

Α. ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ

α. Αρσενικών

1. Τα αρσενικά (και θηλυκά) που λήγουν σε [-ος] γράφονται στον ενικό με –ο- και στον πληθυντικό με -οι:  ο τόνος – οι τόνοι, ο καιρός – οι καιροί,... ο/η υπουργός-  οι υπουργοί, η διάμετρος - οι διάμετροι, ....

2. Τα αρσενικά ανισοσύλλαβα που λήγουν σε -[ις] γράφονται στον ενικό με -ης και στον  πληθυντικό με  -ηδες: ο Γιάννης, Γιώργης, μανάβης...&  οι Γιάννηδες, Γιώργηδες,......

3. Τα αρσενικά που λήγουν σε [-ις,ιος] γράφονται με –υ,υος: ο ιχθύς (ιχθύος), ο βότρυς...

4. Η αιτιατική ενικού που λήγει σε [-ο(ν)] γράφεται  με –ο(ν) και  η γενική πληθυντικού με -ων: τον τόνον (αρχαία) & τον τόνο (δημοτική), πόνο, φόρο,.. τη διάμετρο....     &  των τόνων,   πόνων, φόρων,... των διαμέτρων...

5. Η ονομαστική πληθυντικού των ουσιαστικών σε –εας γράφεται με –εις: γονέας- γονείς, δεκανέας - δεκανείς...

 

β. Θηλυκών

Τα θηλυκά που λήγουν σε [ι] γράφονται στην ονομαστική ενικού με και στον πληθυντικό με -ες: η νίκ-η, τιμή, Νίκη...  &  οι νίκ-ες, τιμές, Νίκες...

Τα θηλυκά που λήγουν σε –ι και προέρχονται από αρχαία σε [-ι(ς)]  γράφονται με, πληθυντικός με -εις: πράξις, τάξις, άσκησις >  πράξ-η,   τάξ-η,   άσκησ-η,... (όπως και: καλή, νίκη..) &  πράξ-εις, τάξ-εις, ασκήσ-εις,...

Τα θηλυκά χαϊδευτικά που λήγουν σε [-ο] γράφονται με -ω:  η Ερατ-ώ, Μαρι-ώ, Κατινι-ώ, Φρόσω...  & το κέρατ-ο, Νικολιό, Μανωλιό... = ουδέτερα ουσιαστικά, με -ο     

 

γ. Ουδέτερων

Τα ουδέτερα που λήγουν σε -[ο] γράφονται στον ενικό με -ο  και στον πληθυντικό με  : το κέρατο, πράσο.. & πληθυντικός κέρατα, πράσα..

 Τα ουδέτερα  που λήγουν σε [–ι]  γράφονται στον ενικό με –ι και στον πληθυντικό με -ια: φιλί, φιλιού, ψωμί.... φιλιά, φιλιών..

Γράφονται με –υ, τα εξής παροξύτονα: το θήλυ > θηλυκό, του θήλεος > θηλυκού, το δάκρυ, το στάχυ,   το βράδυ..., πληθυντικό: βράδια, στάχυα..

Ομοίως τα ουδέτερα ξενόγλωσσα και άκλιτα που λήγουν σε -[ι]: μπράντυ, τζέρυ

 

Τα  ουδέτερα ισοσύλλαβα που λήγουν σε -[ος] γράφονται στον ενικό με -ος και στον  πληθυντικό με  -η: το μέρ-ος, κάλ-ος, βάρ-ος, ... &    τα μέρ-η,  κάλ-η,  βάρ-η,  ...

 Τα ουδέτερα ανισοσύλλαβα που λήγουν σε [-ος] γράφονται στον ενικό και πληθυντικό με : το φάος > φως, του φωτός, τα φώτα, των φώτων, φώτα, καθεστώς, καθεστώτα..

 ( Περισσότερα βλέπε στις παραγωγικές καταλήξεις.)

 

Β. ΕΠΙΘΕΤΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΟΧΩΝ

Τα επίθετα και οι μετοχές γράφονται στην κατάληξη όμοια με τα ουσιαστικά που έχουν τις ίδιες φθογγικές καταλήξεις, δηλ.:

Με -ος,η,ο  τα λήγοντα σε [-ος,ι,ο]:

επίθετα: καλ-ός,ή,ό, σοφ-ός,ή,ό...

μετοχές: τιμημέν-ος,η,ο, τιμούμεν-ος,η,ο, εργαζόμενος,η,ο, τιμούμενος,η,ο..

 

Με -υς τα επίθετα που λέγονται σε [-ις]  και σε -ός:

ενικός: ελαφρός,ά,ό & ελαφρύς,ιά,ύ,  γλυκός ή γλυκιός & γλυκύς,  φαρδύς, παχύς,  μακρύς....,.

πληθυντικός: ελαφροί, γλυκ(ι)οί, φαρδιοί, παχιοί... μακρ(ι)οί...

βαρ-ύς    > βαραίνω      - βάρυνα,  να,ας.. βαρύνω

μακρ-ύς  > μακραίνω,   - μάκρυνα, να,ας.. μακρύνω

λεπτ-ός   > λεπταίνω,    - λέπτυνα, να,ας.. λεπτύνω

κοντ-ός   > κονταίνω    - κόντυνα,.,...........

Με -ης,ης,ες = τα δικατάληκτα:

ενικός:   ο,η αμαθής,  ατυχής,  συνεπής,  απρεπής...

πληθ.:    οι  αμαθείς,  ατυχείς, συνεπείς, απρεπείς...

ενικός:  το  αμαθές,  ατυχές,  συνεπές,  απρεπές...

πληθ.:    τα  αμαθή,   ατυχή,   συνεπή,   απρεπή...

 

Παραθετικά  Επιθέτων

ενικός        πληθυντικός

Θετικός

-ος,η,ο            -οι,ες,-α:       καλός,ή,ό              καλοί,ές,ά, 

-ος,α,ο            -οι,ες,-α:        ωραίος,α,ο            ωραίοι,ες,α

-ύς,ιά,ύ           -ιοί,ιές,ιά:     βαθύς,ιά,ύ             βαθιοί,ιές,ιά

-ής,ιά,ί           -ιοί,ιές,ιά:      σταχτής,ιά,ί           σταχτιοί,ιές,ιά

-ης,ης,ες        -εις,εις,η:      ευγενής,ής,ές        ευγενείς,είς,ή

Συγκριτικός

-οτερος,η,ο    -οτεροι,ες,α:  ωραιότερος,η,ο      ωραιότεροι,ες,α 

-υτερος,η,ο    -υτεροι,ες,α:  καλύτερος,η,ο        καλύτεροι,ες,α

-εστερος,η,ο  - εστεροι,ες,α: ευγενέστερος,η,ο   ευγενέστεροι,ες,α

Υπερθετικός

-οτατος,η,ο    -οτατοι,ες,α:   ωραι-ότατος,η,ο     ωραι-ότατοι,ες,α

-υτατος,η,ο    -υτατοι,ες,α:   ελαφρ-ύτατος,η,ο   ελαφρύτατοι,ες,α

-εστατος,η,ο  -εστατοι,ες,α:  ευγενέστατος,η,ο   ευγενέστατοι,ες,α

 

Οι μετοχές γράφονται στο θέμα με μ & μμ, ο & ω, ι & η..., ως εξής:

Α' συζυγία:

α) -υμένος, -ημένος, -εμένος,η,ο = οι μετοχές από ρήματα σε -(ν)ω, -ομαι και με  ριζικό φωνήεν  υ, η, ε: λύ(ν)-ομαι (το ν = πρόσφυμα)  >  λυ-μένος,η, στήν-ομαι  > στη(ν)-μένος > στημένος,η,ο - σβήν-ομαι  > σβη(ν)-μένος > σβημένος,η,ο -δέν-ομαι  >  δε(ν)-μένος > δεμένος,η,ο ..

β) -ισμένος, ή -υσμένος, -οισμένος η,ο = οι μετοχές από ρήματα που λήγουν σε -ίζομαι,    -οίζομαι, -ύζομαι:  ζαλίζ-ομαι  >  ζαλιζ-μένος    = ζαλισμένος,η,ο - συγχύζ-ομαι  > συγχυζ-μένος  = συγχυσμένος,η,ο - χτίζ-ομαι  >   χτιζ-μένος = χτισμένος,η,ο - αθροίζ-ομαι  > αθροιζ-μένος  = αθροισμένος,η,ο..

γ) -μμένος,η,ο (με δυο μμ) = οι μετοχές από ρήματα με  χαρακτήρα χειλικό π,β,φ  που αποβλήθηκε, άρα οι μετοχές από ρήματα σε -βω,- π(τ)ω, -φω: γράφ-ω, γράφ-ομαι > γρα(φ)-μένος = γραμμένος,η,ο -  κλέβω, κλέπτω, κλεβ-ομαι > κλε(β)-μένος = κλεμμένος,η,ο - ράπτω, ράβ-ομαι >  ρα(β)-μένος = ραμμένος,η,ο, κρύπ(τ)ω > κρυμμένος, κόπτω, κόπ(τ)-ομαι > κομμένος.....

δ) -ωμένος,η,ο = οι  μετοχές από ρήματα σε -ώνω, -ώνομαι: απλώ(ν)-ομαι    >   απλωμένος,η,ο -  στρώ(ν)-ομαι >   στρωμένος -  σημειώ(ν)-ομαι  > σημειωμένος,η,ο ...

ε) -εμένος,η,ο = οι μετοχές από ρήματα σε -ε(ύ)ω -εύομαι: μαγεύ-ομαι >   μαγεμένος,η,ο,  βασιλεύ-ομαι > βασιλεμένος,η,ο

στ) -α(γ)μένος,η,ο = οι  μετοχές από ρήματα σε -άγομαι: φυλάγομαι > φυλαγμένος, πετάγομαι > πεταγμένος,η,ο...

 

B' συζυγία

α) -ημένος, -η(γ)μένος,η,ο, για τις μετοχές από ρήματα που  λήγουν σε -(ά)ω, παθητ. Φωνή -ούμαι ή -ιέμαι: αγαπ-ιέμαι > αγαπημένος,η,ο - τιμ-ούμαι >  τιμημένος,η,ο -  πατ-ιέμαι >  πατημένος,η,ο   - τραβ-ιέμαι > τραβη(γ)μένος,η,ο

β) -εσμένος, -υσμένος,η,ο, για τις μετοχές από ρήματα που λήγουν σε -(έ)ω, -(υ)ω:  καλ-ούμαι > καλεσμένος,η,ο, μεθ(ύ)ω/μεθάω - μεθ-ούμαι > μεθυσμέ νος,η,ο ..

 

 Παρατήρηση:

1.   Η κατάληξη [-οντας]  γράφεται με -ο- όταν είναι από ρήμα α' συζυγίας (όταν τονίζεται) και με -ω- όταν είναι από ρήμα β' συζυγίας (όταν δεν τονίζεται): τιμώ > τιμώντας, λέγω >  λέγοντας..

2.   Η κατάληξη [-όμενος,η,ο] γράφεται με -ο- όταν είναι από ρήματα α’ συζυγίας: λογίζ-ω, λογίζ-ομαι  > λογιζ-όμενος,η,ο... και με -ω-, όταν είναι από ρήματα β’ συζυγίας, επειδή εδώ έχουμε συναίρεση (αποβολή του θεματικού χαρακτήρα -α-   προ του -ο- της κατάληξης -όμενος,η,ο): περισπ-άω, περισπ-άομαι > περισπ(α)όμενος > περισπώμενος, προσδοκ(α)όμενος >  προσδοκώμενος,..

3.   Οι μετοχές από ανώμαλα ρήματα γράφονται:   βλέπ-ομαι - ειδωμένος,η,ο,  λέγ-ομαι - ειπωμένος,η,ο, γίν-ομαι - γινωμένος,η,ο,   τρώγ-ομαι - φαγωμένος,η,ο,   πίνω/πίν-ομαι - πιωμένος,η,ο,.... 

 

 

 ΚΑΝΟΝΕΣ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΩΝ 

1.   Με -η,υ,ει γράφονται τα: μη, ειδεμή, ακόμη, αντίκρυ, μεταξύ, εκεί, παμψηφεί, αυτολεξεί, βάσει, φύσει, θέσει...

2.   Μεγράφονται τα: έτσι, μονορούφι, πάλι, όχι,  μαζί, πέρυσι, απέναντι

&  τα: μόλις, αποβραδίς, κοντολογίς, ολονυχτίς..

3.   Με γράφονται αυτά που λήγουν σε [-ο]:   κάτω, άνω, επάνω, γύρω, εδώ,....

4.   Με -ος γράφονται τα: εμπρός, εντός, εκτός, εφέτος > φέτος

5.   Με -ον γράφονται τα σε [-ον]: αύριο(ν), μεθαύριον, σήμερον, πιθανόν,..

6.   Με -ως γράφονται  τα παράγωγα από την ονομαστική αρσενικού:

α)  των επιθέτων   & μετοχών σε -ος

επίθετα: ωραί-ος, ωραι-ότερα, δίκαιος, ορθός, καλός, κακός, όμοιος...

επιρρήματα: ωραί-ως ή ωραία, ωραιώτερα, δικαίως ή δίκαια, κακώς...

μετοχές: προηγούμενος, ομολογούμενος, ηθελημένος..

& επιρρήματα: προηγουμένως, ομολογουμένως, ηθελημένως..

β) των επιθέτων σε -ης, 

επίθετα: ευγενής, δυστυχής, συνεχής,..

& επιρρήματα: ευγενώς, δυστυχώς, συνεχώς,...

 

Ωστόσο και με ο:

νοτίως, νοτιότερα & νοτιώτερα, νοτιότατα & νοτιώτατα

νοτιώτερα ή νοτιότερα, νοτιότατα & νοτιώτατα,

Παραθετικά (με -ω-):

άνω      (ανωτέρω)     ανώτερα   ανώτατα

κάτω     (κατωτέρω)    κατώτερα  κατώτατα

& πέρα, περαιτέρω

 

2. ΘΕΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ

 

Τα ομόφωνα γράμματα ω & ο, αι & ε,… , καθώς και τα σ & σσ,  μ & μμ,... στα θέματα των λέξεων μας υποδείχνουν την υπόσταση των λέξεων (= τα φθογγικά πάθη, τη ρίζα ή την πρωτόπυπο λέξη μιας παράγωγης, τα συνθετικά μέρη μιας σύνθετης κ.τ.λ.), πρβ π.χ.:

Κρήτη > κρητικός (με  -η-) & κριτής > κριτικής (με  -ι-), 

 

συν-μαθητης = συμμαθητής, εν-νομος, συν-ράπτω > συρράπτω…,

 

βλέπ-μα > βλέμμα,.. (τα μμ,νν, ρρ,λλ… δείχνουν αφομοίωση),..

 

λ(ί)π-η,  με  –ι-   = το ουδέτερο ουσιαστικό «το λίπος»,

λ(ύ)π-η,  με   -υ-  = το θηλυκό  ουσιαστικό «η λύπη»,

λ(ε)ίπ-ει, με   -ει- =  το ρήμα. 

 

Γενικοί κανόνες:

1) Οι  παράγωγες λέξεις γράφονται στο  θέμα όμοια με τις πρωτότυπες, π.χ.: κρίνω, κρι(ν)-τής > κριτικός, κριτική...(με -ι-), & η Κρήτη > Κρητικός, Κρητικοί..  (με -η-)

2) Οι σύνθετες και οι παράγωγες λέξεις με φθογγικό πάθος γράφονται ανάλογα με το τι φθογγικό πάθος έχουμε, για υπενθύμισή του.

 

Κανόνες φθογγικών παθών

α) Στα  πάθη συμφώνων (στην αφομοίωση):

Π, Β, Φ + Μ = ΜΜ: γράφ(ω) + μα = γρα(φ)μα > γράμμα,  κόβ(ω)+ μα = κό(β)μα > κόμμα, βλέπ(ω) + μα = βλέ(π)μα-βλέμμα, γραφμένος,η,ο = γραμμένος...

Ν + Ν, Μ, Ρ, Λ, Σ, Ζ = ΝΝ, ΜΜ, ΡΡ, ΛΛ, Σ(Σ), Ζ(Ζ): έν-νομος, σύν-νομος, συ(ν)-ράπτω = συρράπτω, ε(ν)-μένω = εμμένω, συ(ν)λόγος = σύλλογος, συ(ν)-σίτιο > συσσίτιο,  σύ(ν) + ζυγός > σύζυγος ..... 

 ε(ν) + ράπτω = ερράπτω (το ε- = πρόθεση, σύνθετη λέξη)

ενώ: έ-ραβ-σα > έραψα (το ε- = συλλαβική αύξηση, απλή λέξη.)

ε(ν) + λόγος = έλλογ-ος,ος,ον = σύνθετο επίθετο, ενώ: "έ-λεγα" = παρατατικός του λέγω (το ε- = συλλαβική  αύξηση)

Κ + Κ = ΚΚ: εκ-κλησία,  ...

Σ + Ν = ΣΣ: Πέλοπο(ς) + νήσος = Πελοπόννησος.. 

Ν + Κ Γ Χ = ΓΚ ΓΓ ΓΧ: εν-χειρίζω > εγχειρίζω,    συν-γενής >  συγγενής, συνγνώμη > συγγνώμη, σύνκαιρός >  σύγκαιρος, συνγράφω > συγγράφω..

Ν + Π Β Φ = ΜΠ(b) ΜΒ ΜΦ: εν-πόριον > εμπόριο, συν-φορά > συμφορά, συν-βαίνω > συμβαίνω..

β) Στα πάθη φωνηέντων:

1.   Με οι, αν έχουμε τροπή του [ο] σε [ι]: αθρόος > αθροίζω,     στόχος > στοίχος, μόριο > μοίρα,  πόνος > ποινή,.. και η συναίρεση των [ο + ι] σε [ι]: ευβόϊος > ευβοίος, ευνόϊος > ευνοίος, εννοϊα > έννοια..

2.   Με αι, αν έχουμε τροπή του [α] σε [ε], καθώς  και  συναίρεση των [α + ι] σε [ε]: γάϊα > γαία, ύφανση /υφάνω & υφαίνω, χαρά > χαίρομαι.. 

3.   Με ω, αν έχουμε τροπή του [ου] σε [ο]: Μoυ(χ)άμεθ > Μωάμεθ, Eμμανουέλ > Εμμανωήλ > Μανώλης, Κουδούνι - Κώδων... καθώς και συναίρεση των  α + ο/ω/ου.. σε [ο],  των   ε + ο/ω.. σε [ο], των   ο + ο/ω   σε [ο]: τιμαόμενος > τιμώμενος, τιμάοντας > τιμώντας, θεωρώ (θέα-ορώ) > θωριά, θωρώ,.   τιμάω > τιμώ, δηλόω-ώ > δηλώνω, δηλόοντες > δηλώντες ή δηλούντες,...

4.   Με υ, αν έχουμε τροπή του:

α) [ου] σε [ι] στα πτωτικά : κούπα (λατινικά cupa) > κύπη ή κύπελλο, κουκούλα (λατινικά cuculus)  > κύκλος, κούρος/κουρώ > κύριος,   τούμπανο > τύμπανο... 

β) [-ε-] σε [ι] στα ρήματα σε -νω στον παρατατικό  και  αόριστο: πλένω   > έπλενα, έπλενσα > έπλυνα, να/ ας.. πλύνω, σέρνω   > έσερνα, έσερσα  > έσυρα,  να/ ας.. σύρω    

όμως: γέρ(ν)ω > έγερνα, έγερσα  > έγειρα,  να/ ας γείρω, γύρος...

5.   Με η, αν έχουμε  τροπή σε [ι]:

α) των αρκτικών α-, ε-... των ρημάτων στον παρατατικό και αόριστο: άρξω > υπ-ήρξα, έρχομαι >  ήρθα, ακούω > ήκουσα,   άγω - ήγαγα,  ηγούμενος, αμαρτάνω - ημάρτησα, ήμαρτον.. αγγέλλω > ήγγειλα,.... είμαι (ενεστώτας) > ήμουν (παρατατικός)

β) της συλλαβικής αύξησης ε- (όταν η συλλαβή αύξηση είναι η-, αντί ε):  ξέρω > έξερα > ήξερα, θέλω > ήθελα, ήβρα, ήπια.. ....

6.   Με ει , αν έχουμε τροπή σε [-ι-]  του  -ε-:

α) στον πληθυντικό των πτωτικών των αρχαϊκών σε –ες : ΜΕΓΑΡΕΣ, ΕΡΕΤΡΙΕΣ, ΧΑΛΚΙΔΕΣ … ΠΡΑΞΕΣ, ΤΑΞΕΣ,… > ΜΕΓΑΡΕΙΣ, ΕΡΕΤΡΙΕΙΣ, ΧΑΛΚΙΔΕΙΣ, ΠΡΑΞΕΙΣ, ΤΑΞΕΙΣ…

β) στην οριστική και υποτακτική αορίστου στα ρήματα με  ημίφωνο χαρακτήρα:  μένω      > έμενσα   > έμεινα,  να/ ας.. μείνω,…     στέλ(ν)ω > έστελσα  > έστειλα, να/ ας.. στείλω….    νέμω      > ένεμσα   > ένειμα,  να/ ας.. νείμω,….  τένω       > έτενσα   > έτεινα,  να/ ας.. τείνω..

 

Ομοίως με τα ει, η  γράφονται τα φθογγικά πάθη (μεταβολές) σε [ι] των  [ε], [α] στα αρχαία πτωτικά: 

ε > ει: πένης > ποίνα, ξένος > ξείνος, Εύξεινος, ες > εις, είσοδος,   εισάγω,...

ε > η: χρέματα > χρήματα (χρέος), δέμος > δήμος (δεμάτι, δεσμός), έθος > ήθος, ηθική, Μίχαελ (εβραϊκά) > Μιχαήλ, Νερέας  (το νερό)  > Νηρέας, ποιέω > ποιε(έ)της - ποιητής, ποίηση,....   ορχεστών >  ορχηστών, Αθέναι (Αttenae) > Aθήνα(ι) > Kρέτα (Kreta) > Κρήτη, γέρος, γέρων > γήρας, τέρας > θηρίο,  πλέον > πλήθος,.. 

α > η: σάμα (σαμιά) > σήμα, σημαία,  νάσoς (ναύς, ναίω) > νήσος, νησί, Ελλάνων (Ελλάς) > Ελλήνων, ελλανοταμίαι >   ελληνοταμίαι (= λαός-λεώς-ληός, λεωφορείο,   Bασίλειος ), αχός > ήχος, ηχώ, άγω > ήγουν, ηγούμενος, αγήτορας > ηγήτορας, ράχη > ρηχός, κλάμα > κλήμα (αμπέλου), λάβε > λήψη,..

 

Οι σύνθετες λέξεις γράφονται επίσης:

1. Με -ο- , όταν το β’ συνθετικό  τους αρχίζει από σύμφωνο: κρεοπωλείο, συχνορωτώ..

2. Με -ω- , -ρρ-, όταν το β' συνθετικό αρχίζει από τους φθόγγους "ο, ρ":

επ-ώνυμο, τοπ-ωνύμιο..(όνομα), αν-ώδυνος, επ-ώδυνος.. (οδύνη), διώρυγα, τυμβ-ωρύχος,  χρυσ-ωρυχείο.. (ορύγω/ορύσσω),  παν-ωλεθρία (όλεθρος, όλλυμι), ορκ-ωμοσία, συν-ωμοσία, εξ-ωμότης.. (ομνύω) 

επί-ρρημα, από-ρρητος..(ρήμα), ά-ρρωστος, εύ-ρρωστος..(ρώμη), αιμο-ρραγία, απο-ρρίπτω, ετοιμό-ρροπος, ισο-ρροπία,..

 

Σήμερα δεν ακολουθούν το γενικό κανόνα:

α) Οι ρηματικοί τύποι που είναι σύνθετοι με  το  επίρρημα  ξανά  και το αχώριστο μόριο ξε-: ξαναρίχνω, ξεριζώνω, ξεράβω κ.α.

β) Τα νεότερα σύνθετα: ασπρόρουχα, γλυκόριζα, καλοραμμένος, καλορίζικος,...μισοραγισμένος, συχνορωτώ, μονόφθαλμος, ολό(ι)διος, επ-ονομάζω, συνονόματος,..

γ) τα  του "-όψη": κάτ-οψη, άπ-οψη, πρόσ-οψη, σύνοψη, συν-οπτικός..

δ) τα του "συν-": συν-oμιλώ, συνονόματος, συνομοσπονδία, συνορίζομαι, σύνορο,   συνορεύω, σύνολο, συνωμοτώ.. 

 

7. ΚΑΝΟΝΕΣ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ ΞΕΝΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

 

1.   Οι εξελληνισμένες ξένες λέξεις  γράφονται όπως και οι ελληνικές, ανεξάρτητα με το πως γράφονται στις άλλες γραφές, δηλ.:

α) Τα κύρια ονόματα με κεφαλαίο: Αγγλία, Λονδίνο, Γαλλία, Παρίσι, Εβραίος....  Κάρολος, Φρίντα, Μαρία, Ιωάννης, Δανιήλ, Μιχαήλ.. 

β) Τα αρσενικά και θηλυκά  σε [-ις/ι] με η, δηλ. όπως: Γιώργος ή Γιώργης, Νίκη... έτσι και: ο Τζών(ης), Τζίμ(ης), Τζώρτζ(ης),..... η σαντιγή, Γλασκόβη,.. Ουγκό, Κουστό…

γ) Τα ουδέτερα σε [ο/ι] με -ο -ι, δηλ. όπως: καλό, παιδί, στάδιο..., έτσι και: το Βατερλό, μαγιό, Λονδίνο,  το Παρίσι, τρόλεϊ, βόλεϊ, Ντισκάβερι, Ιλλινόϊς,..

δ) Τα αντιδάνεια,  όπως και οι πρωτότυπες ελληνικές λέξεις: Τζώρτζια με ω (Georgia < Γεωργία), Τζών με ω (John < Ιωάννης), Comedy > κωμωδία (κώμης + ωδή).....      

ε) Τα εβραϊκά ονόματα: Μανώλης, Μιχάλης, Mωϋσής .... με ω, η, υ λόγω συναίρεσης και σύμφωνα με τη μετάφραση των Ο': Εmmanuel > Eμμανουήλ > Μανώλης (el > ηλ = ο θεός), Μueses > Mωυσής, Mihael >  Mιχαήλ, Muhameth > Μωάμεθ...  

στ)...........

2.   Οι ξένες λέξεις  που δε γνωρίζουμε την ετυμολογία τους, άρα και το πως γράφονται, γράφονται  όπως ακριβώς  ακούγονται φθογγικά και με εισαγωγικά, π.χ.:  "φερι μπότ", "μπάσκετ", (ferry Boat, basket,....)  Πήγα στην Αγγλία με "φέρι μπότ". 

 

 

 

ΠΙΝΑΚΙΑ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ

 

 

1. ΛΕΞΕΩΝ ΜΕ ΕΝΑ Ή ΔΥΟ ΟΜΟΙΑ ΣΥΜΦΩΝΑ

ββ: Σάββας, Σάββατο  (εβραϊκές λέξεις)

β: κρεβάτι, σέβας, βεβαρημένος...

κκ: ακκισμός, κόκκινος, κόκκος, λάκκος, Μέκκα

& τα  με την πρόθεση εκ: έκκληση, αν-έκκλητος, εκ-καθάριση, εκ-κλησία, εκ-κρεμώ, έκ-κριση

κ: κόκαλο, κόκορας, κουκί, κουκούτσι, σάκος...

γγ: βεγγαλικά, γάγγλια,  γάγγραινα,  γογγύζω, γογγύλι, ίλιγγος,  κλαγγή, λαρύγγι, μαγγανεία, μαγγάνιο (μάγκανο,   μαγκανοπήγαδο), μηλίγγι, μηνιγγίτης, παλιγγενεσία, παραγγελία, παρασάγγης, σάλπιγγα, σπαράγγι, στραγγίζω, στραγγαλίζω,  στρογγυλός, συρίγγιο, σφαλάγγι, σφίγγα, σφίγγω,     σφουγγαρίζω,  σφουγγίζω,  υπέγγυος, υπερφαλαγγίζω, φάλαγγα, φαλάγγι,  φαράγγι, φεγγάρι, φέγγω, φερέγγυος, φθόγγος, φόρμιγγα. 

Τα παράγωγα & σύνθετα του «αγγέλλω»: αγγελία, Ευάγγελος,  Αγγέλα, Άγγελος, ευαγγέλιο, Ευαγγελία, φραγγέλιο.. 

Τα με το εν-γ:  έγ-γαμος, εγγόνι, εγγράμματος, έγγραφο, εγγυητής, εχέγγυο...

Τα σύνθετα με το συν + γ-> συγ: συγγενής, συγγνώμη, συγγραφέας...

Τα ποτάμια, τοπωνύμια...: Αγγλία, Μεσολόγγι, Παγγαίο, Μογγολία, Γάγγης,  Βεγγάλη, Βεγγάζη, Ουγγαρία κ.α. 

λλ:

Τα της λέξης άλλος,η,ο: αλλαγή, αλλάζω, απαλλάσσω, αλλεπάλληλος,  άλλως,  αλλού(θε), αλλοπρόσαλλος,  κατάλληλος,  απαλλοτριώνω, παράλληλος, υπάλληλος...   

Τα: Ελλάδα, Έλλη, Eλλήσποντος, ειδύλλιο, κωμειδύλλιο... 

Προσοχή στο Ελένη.

Τα σύνθετα με τη λέξη καλός:  καλλιγραφία, καλλιέργεια, καλλιεργώ, κάλλιο, καλλιτέχνης, καλλονή, καλλυντικό, καλλωπίζω, Kαλλιόπη, Καλλίπολη, Καλλιρρόη κ.α.

Προσοχή στα: καλός,η,ο, κάλος & κάλλιστος, καλλονή, καλοκάγαθος. 

Τα του κολλώ: κόλλα, κολλιτσίδα, κόλλυβα,  κολλύριο, πρωτόκολλο...

Τα της λέξης πολλά-: πολλαπλασιάζω, πολλοί, πολλά κ.α. 

Τα σύνθετα με το συν+λ: συλλαβή, συλλαλητήριο, συλλειτουργώ, σύλληψη,  συλλογή, συλλογίζομαι, σύλλογος, συλλυπούμαι ...

Τα σύνθετα με το εν + λ:  έλλειμμα, έλλειψη ( αλλά έλειπα,  έλειψα = αόριστος), ελλειπτική,   ελλόγιμος κ.α. 

Τα της λέξης φύλλο: τριφύλλι, Τριφυλία, φύλλο, Τριανταφυλλίδης, .. ενώ  φυλή ή φύλο = το γένος.

Tα: αγαλλίαση, αγγέλλω (αλλά άγγελος, Αγγελία), Αχιλλέας, απαράμιλλος, αναγαλλιάζω, αναστέλλω, βάλλω, βδέλλα, δικέλλι, θάλλω, θύελλα, κοράλλι, κορυδαλλός, κρύσταλλο, κύπελλο, μαλλί, μάλλον, μέταλλο, μεταλλείο, μέλλον, μέλλω, πάλλω,  ποικίλλω ( αλλά ποικίλος ) στέλλω, σφάλλω, φελλός, χρυσαλλίδα, ψάλλω, ψελλίζω, ψύλλος...

Τα ελληνικά τοπωνύμια και εθνικά: Πέλλα, Παλλήνη, Ρηγίλλη, Καλλιθέα, Καλλίπολη, Κεφαλληνία, Κεφαλονιά, Κυλλήνη, Ελλάς - Ελλάδα, Έλληνας, Ολλανδία, Σεβίλλη, Βερσαλλίες, 

Τα ξενικά: Βρυξέλλες, Γαλλία (& Πορτογαλία), Ιλλυρία, Αντίλλες, ...

μμ: άμμος, αμμωνία, άναμμα, αόμματος, βάμμα, βλέμμα, θρυμματίζω,  κάλυμμα,  κομμωτής,  εκατομμύριο,  δίλημμα, έλλειμμα,  κρεμμύδι,     πλημμέλημα, πλημμύρα, ράμμα, στέμμα, στρέμμα, τρίμμα, Εμμανουήλ....

Τα παράγωγα και σύνθετα της λέξης γράμμα:  γραμματέας,   γραμματική, γραμμάριο, γραμμή..

Τα σύνθετα με την πρόθεση εν + μ: έμμεσος (άμεσος), έμμετρος, έμμισθος, έμμονος...,

Οι λέξεις (common = κοινός) > κομμουνισμός», κόβω > κόμμα: κομμάτι, κομματιάζω,....

Τα σύνθετα με την πρόθεση συν+ μ-: συμμαζεύω, συμμαθητής, σύμμαχος, συμμερίζομαι, συμμετοχή, συμμετρία, συμμορία, συμμορφώνω....

Μετοχές:  αλειμμένος,  αναμμένος, βαμμένος, γραμμένος, διαστρεμμένος,  εγκαταλειμμένος, θρεμμένος,  καλυμμένος,  κατειλημμένος, κλεμμένος,   κομμένος, κρυμμένος,       ραμμένος, σκαμμένος, σκυμμένος, στριμμένος, η,ο... (από ρήματα με χαρακτήρα π,β,φ: γράφω > γραφμένος - γραμμένος,η,ο)

μ:

μετοχές: (ε)ιδωμένος, ειπωμένος, προσγειωμένος...

ουσιαστικά: γόμα, καμιά, μαμά, απόγε(υ)μα, γεύμα, ρέμα, ψέμα, φύτεμα, κάμα, κλάσμα, αγρίεμα, βασίλεμα, ρεματιά.... 

νν: βλέννα, γέννα,  γενναίος, γέννημα, γεννώ, εννιά ( εννέα, ένατος, ενενήντα, ενενηντάρης), έννοια, εννοώ, έννομος, κάνναβης & κανναβίς,  μάννα (το), παλιννόστηση, παννυχίδα, σύννεφο,   συννυφάδα, τήβεννος, τύραννος κ.α.

Άννα, Απέννινα, Βιέννη, Κάν(ν)ες....

Πελοπόννησος,  Αλόννησος,  Γιάννενα,  Γιάννης, Γιαννούλα, Ιωάννης, Κόριννα, Γεννάδιος. 

ν: Εφτάνησα, Χερσόνησος, ένατος, ένα......

ππ: Τα της λέξης ίππος:  Φίλιππος, Ξάνθιππος, Φιλιππίνες, Ιππίας, Λύσιππος, , ιππικό, ιππότης, ιπποδρόμιο κ.α.