ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ (ΜΑΚΗΣ)

 Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ

 

 

 

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ

ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ

 

 

 

 

 

 

 

_Οι αρχαίες γλωσσολογικές απόψεις: Πλάτωνα, Αριστοτέλη, Θράκα…

_Οι  ξενες γλωσσολογικές απόψεις: Sasseti, Bopp, Saussure, Moller…

_Τι λέει η νεα επιστημονική έρευνα.

_ Τα είδη, τα συστατικά στοιχεία και οι τρόποι παραγωγής των λέξεων.

_Οι φυσικές και οι τεχνητές γλώσσες

 

 

 

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «Η ΑΘΗΝΑ»

Α’ ΕΚΔΟΣΗ ΑΘΗΝΑ 1989

I S B N: 960-85089-6

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ

============

ΤΟΥ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ (ΜΑΚΗ) ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ

(Επίτιμου Δ/ντη Υπουργείου Πολιτισμού)

 

 

 

 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

 

Περιεχόμενα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. 2

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο 3

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ - ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΚΟ.. 3

1. Τι είναι  γλώσσα και γλωσσολογία. 3

2.  Η ιστορία και τα είδη της γλωσσολογίας. 4

3. Τα ειδη των γλωσσών. 4

4. Οι ποικιλίες, οι διάλεκτοι και τα ιδιώματα. 5

5. Πως γεννήθηκαν οι (φυσικές) λέξεις και οι (φυσικές) γλώσσες. 6

6. Το ιδίωμα και ο κώδικας γλώσσα. 6

7. Ο έναρθρος και άναρθρος λόγος και η  ανθρώπινη γλωσσική ικανότητα. 7

8. Ο διαχρονικός εμπλουτισμός και διάπλαση της γλώσσας. 7

9. Γιατί οι άνθρωποι μιλούνε πολλές γλώσσες. 8

10. Οι τεχνητές γλώσσες. 8

11. Υπάρχει καλύτερη λύση από τις τεχνητές γλώσσες και τη φθογγική γραφή, η ελληνική γλώσσα και γραφή  13

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο 14

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ. 14

1.  Η λέξη: Έννοια και γένεση. 14

2. Τα είδη των λέξεων. 14

3. Τα συστατικά στοιχεία των απλών λέξεων. 17

4. Τα συνθετικά μέρη των σύνθετων λέξεων. 19

5. Οι τρόποι γένεσης - δημιουργίας των λέξεων. 20

6. Η ρίζα, οι ριζικών λέξεις και η πρώτη ύλη λέξεων. 21

7. Ο τόνος & τονικό σημάδι 22

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο 28

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙKO.. 28

& ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙKO.. 28

1. Η ετυμολογία το κλειδί της έννοιας και ορθογραφίας των λέξεων. 28

2. Τα είδη των εννοιών. 29

3.  Τα ονόματα  και η ετυμολογική λογική τους. 30

4. Τα είδη των ονομάτων. 32

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο 34

ΤΑ ΜΕΡΗ ΛΟΓΟΥ. 34

1. Έννοια και είδη των μερών λόγου. 34

2. Τα παρεπόμενα και οι τύποι των κλιτών λέξεων. 34

3. Η διπλοτυπία και η διγλωσσία. 34

4. Οι πτώσεις των πτωτικών. 35

5.  Οι αριθμοί των πτωτικών. 35

6. Το γένος των  πτωτικών. 36

7. Τα μέρη λόγου αναλυτικά. 39

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο 42

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ.. 42

1. Η πρόταση: ορισμός, ανατομία, είδη κ.τ.λ. 42

2. Τα συντακτικά τμήματα (όροι) της απλής πρότασης. 43

3. Τα είδη και η ποσότητα των συντακτικών συνόλων. 44

4. Η πεζή και η έμμετρη σύνταξη. 45

5. Η κατά παράταξη σύνταξη. 46

6. Η περίοδος & ημιπερίοδος πρότασης. 47

7. Άλλα είδη των απλών προτάσεων. 47

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο 51

ΦΘΟΓΓΟΛΟΓΙΚΟ - ΣΥΛΛΑΒΙΚΟ.. 51

1. Οι φθόγγοι και τα γράμματα των λέξεων. 51

2. Οι συλλαβές και ο συλλαβισμός των λέξεων. 52

3. Το ποιόν φωνής. 55

4. Τα φθογγικά πάθη των λέξεων. 55

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο 62

ΑΡΧΑΙΕΣ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ. 62

1. Οι αρχαίες γλωσσολογικές απόψεις. 62

2. Οι γλωσσολογικές απόψεις του Πλάτωνα. 62

3. Οι γλωσσολογικές απόψεις των στωικών & σκεπτικιστικών. 68

4. Η γλωσσολογική άποψη της Π. Διαθήκης. 69

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8ο 70

ΟΙ ΝΕΕΣ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΚΕΣ. 70

Α. Οι  ξένες γλωσσολογικές απόψεις. 70

Β. Τα ψεύδη και τα λάθη των ξένων  γλωσσολόγων. 71

1. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΤΗΣ ΙΝΔΟΕΥΡΩΠΑΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΥΛΗΣ & ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΟΜΟΓΛΩΣΙΩΝ  71

2. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΒΑΤΙΚΗ ‘Η ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. 74

3. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΤΗΣ ΛΑΡΥΓΓΙΚΗΣ ΠΡΩΤΟΓΛΩΣΣΑΣ. 78

4. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΜΒΑΤΙΚΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΥΣΗ. 79

5. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΓΙΑ ΤΑ  ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΙΚΑ ΑΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ. 80

6. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ. 81

7. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΥΘΑΙΡΕΤΟ ΤΗΣ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑΣ. 90

8. ΤΟ ΨΕΥΔΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΤΕΛΕΙΟ ΤΗΣ ΦΘΟΓΓΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ. 91

Γ. Γιατί οι ξένοι γλωσσολόγοι λένε λανθασμένες απόψεις. 92

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ. 93

ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ: 93

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ - ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΚΟ

 

( ΟΙ ΤΕΧΝΗΤΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΦΥΣΙΚΕΣ ΓΛΩΣΣΕΣ)

 

1. Τι είναι  γλώσσα και γλωσσολογία

 

Γλώσσα λέγεται το σύνολο των λέξεων, που με συγκεκριμένους κανόνες  συνδυασμών (σύνταξη) και μεταβολών (κλίση)  μεταχειρίζεται ένας λαός, για να συνεννοηθεί ή να εκφράσει εκείνο που σκέφτεται, βλέπει, ακούει κ.τ.λ. Η κάθε (φυσική ) γλώσσα είναι ένα λαϊκό δημιούργημα, ένας κώδικας, ένα μέσο ή όργανο έκφρασης που έφτιαξε μια ομάδα ανθρώπων προκειμένου να συνεννοούνται μεταξύ τους και να φανερώνουν τα αισθήματα και τη σκέψη τους.

Γλωσσολογία λέγεται η επιστήμη που έχει ως αντικείμενο μελέτης της τη σπουδή της κάθε γλώσσας, του ανθρώπινου λόγου. Ο κλάδος της φιλοσοφίας που ερευνά τις διάφορες γλώσσες της γης και τους νόμους που τις διέπουν, καθώς και την ιστορική τους εξέλιξη, τις σχέσεις και συγγένειες ανάμεσα στις διάφορες γλώσσες κ.τ.λ. Η επιστήμη που απαντά στα ερωτήματα που αφορούν τη γλώσσα, όπως: πώς, πότε και πως γεννήθηκε  η γλώσσα γενικά και οι λέξεις, ποια η εξέλιξη της τάδε γλώσσας κ.α. 

 

2.  Η ιστορία και τα είδη της γλωσσολογίας

 

Η Γλωσσολογία διακρίνεται σε πολλά είδη: γενική, ιστορική, συγκριτική κ.α. Η Γενική Γλωσσολογία μελετά τη δημιουργία και τη σύσταση της γλώσσας, γενικά, τις γλωσσικές έννοιες: λέξη, πρόταση, συντακτικό σύνολο, κ.τ.λ. Η Ιστορική Γλωσσολογία μελετά την ιστορία (τη γέννηση και την εξελικτική πορεία) μιας γλώσσας. Η Συγκριτική Γλωσσολογία μελετά και συγκρίνει μεταξύ τους τις γλώσσες της γης,  σχετικά με τις ομοιότητες και διαφορές  που παρουσιάζουν.

 

Σημειώνεται ότι:

1) Η παρούσα  γλωσσολογία είναι δεν είναι θεωρητική, αλλά  επιστημονική. Δηλαδή δεν περιέχει απόψεις ή λόγια αναπόδεικτα, αλλά την πραγματικότητα, όπως αυτή συνάγεται από την επιστημονική ανάλυση της γλώσσας και γραφής, όπως θα δούμε στα πιο κάτω Κεφάλαια, τεκμηριωμένη με ξεκάθαρα παραδείγματα.

2) Στην παρούσα γλωσσολογία και για πρώτη φορά:

Α) Δίδονται πλήρεις και τεκμηριωμένες απαντήσεις σε όλα τα γλωσσολογικά ερωτήματα και θέματα, όπως για το πώς γεννήθηκαν οι λέξεις και η γλώσσα κ.α.

Β) Αναφέρονται όλες οι αρχαίες και νέες γλωσσολογικές θεωρίες ή απόψεις και  συνάμα με παραδείγματα και επιστημονική ανάλυση δίδονται  τα λάθη ή οι αλήθειες τους.

 

Λέγεται ότι η γλωσσολογία ως επιστήμη χρονολογείται από το 18ο αιώνα,  από τότε που έγινε λέει η ανακάλυψη από κάποιους ευρωπαίους ερευνητές γλωσσών  (τον Ιταλό Sasseti, το Γερμανό Bopp, τον Άγγλο Johnes κ.α.) της σανσκριτικής γλώσσας (της αρχαίας γλώσσας των Ινδιών), της οποίας η σύγκριση με τις σημερινές ευρωπαϊκές γλώσσες έδωσε το συμπέρασμα (το οποίο είναι και λάθος, όπως θα δούμε πιο κάτω) για την κοινή ινδοευρωπαϊκή γλώσσα. Ωστόσο αυτό δεν είναι ιστορικά ορθό, γιατί η γλωσσολογία είναι μια επιστήμη που είναι τόσο παλιά όσο σχεδόν και η γραφή, αφού και όπως θα δούμε πιο κάτω:

Α) Για να βγει και να εξαπλωθεί ένα σύστημα γραφής απαιτείται και οι εφευρέτες και οι χρήστες του να γνωρίζουν ή να έχουν υπόψη τους κάποιες γλωσσολογικές παρατηρήσεις.

Β) Οι αρχαίοι Έλληνες ήδη πριν από τον 5ο προ Χριστού αιώνα είχαν κάνει γλωσσολογικές παρατηρήσεις απείρως πιο σωστές και πιο πολλές από αυτές των πιο πάνω γλωσσολόγων. Άλλωστε γι αυτό και οι αρχαίοι Έλληνες είχαν κατασκευάσει το πιο εύκολο και το πιο τέλειο σύστημα γραφής της γης, το ελληνικό αλφαβητικό σύστημα γραφής, το οποίο θα δούμε πιο κάτω.  (Περισσότερα βλέπε επίσης πιο κάτω «Αρχαίες και νέες γλωσσολογικές απόψεις».)

 

3. Τα ειδη των γλωσσών

 

Οι γλώσσες καταρχήν διακρίνονται σε φυσικές και τεχνητές. Φυσική γλώσσα λέγεται αυτή που έχει δημιουργηθεί από κάποιο λαό, επομένως από πολλούς ανθρώπους και στόμα με στόμα, όπως π.χ. η ελληνική, η λατινική, η αγγλική κ.α. γλώσσες.

Τεχνητές ονομάζονται αυτές που που φτιάχτηκαν ή φτιάχνονται όχι από κάποιο λαό,  στόμα με στόμα, αλλά από κάποιον συγκεκριμένο άνθρωπο ή  από κάποια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων απλοποιώντας κάποια γλώσσα, όπως θα δούμε πιο κάτω.

Εθνική ή μητρική γλώσσα λέγεται η γλώσσα του κάθε λαού, π.χ. η ελληνική για τους Έλληνες, η ισπανική για τους Ισπανούς  κ.α. Διεθνή γλώσσα λέγεται αυτή που χρησιμοποιείται από πολλούς λαούς,  από άτομα με διαφορετική μητρική γλώσσα. Το ρόλο  της κοινής διεθνούς γλώσσας έπαιξε στους αλεξανδρινούς και ελληνιστικούς χρόνους η ελληνική, αμέσως μετά, με την επικράτηση της Ρώμης,  η λατινική και σήμερα η αγγλική.

Σήμερα οι πρώτες γλώσσες του κόσμου σε αριθμό ομιλητών είναι οι εξής:

Μανδαρινή (Kίνα – Θιβέτ)  με  900.000.0000 (ομιλητές περίπου)

Αγγλική                                      430.000.000

Ινδική                                        320.000.000

Ισπανική                                     310.000.000

Ρωσική                                        280.000.000

Αραβική                                      185.000.000

Βεγκαλική                                   180.000.00

Πορτογαλική                               175.000.000

Μαλαϊκή (Ινδονησία)                    140.000.000

Ιαπωνική                                    125.000.000

Γερμανική                                   120.000.000

Γαλλική                                       115.000.000

Ουρδού                                         88.000.000

Κορεατική                                    68.000.000

Ιταλική                                          63.000.000

Σήμερα στη γη, σύμφωνα με το διεθνή γλωσσολογικό οργανισμό IALA (International Auxiliary Language Association) υπάρχουν περίπου 6.170 φυσικές γλώσσες και σύμφωνα με την εγκυκλοπαίδεια «Επιστήμη και Ζωή», «Δομή» κ.α.  3.000 φυσικές γλώσσες και 5.000 διάλεκτοι. Ωστόσο όλα αυτά είναι κάτι το σχετικό, γιατί δεν έχουν ακόμη τεθεί τα ακριβή όρια μεταξύ γλώσσας και  διαλέκτου.

 

4. Οι ποικιλίες, οι διάλεκτοι και τα ιδιώματα

 

Διάλεκτοι λέγονται οι τοπικές (φυλετικο-γεωγραφικές) μορφές που παίρνει μια γλώσσα, όπως  π.χ. οι των:  Κρητικών, Κυπρίων, Ποντίων, Μακεδόνων, Θρακών... στην ελληνική.  (= οριζόντια κατάταξη).  Ποικιλίες  λέγονται οι κοινωνικές μορφές που παίρνει μια γλώσσα, όπως π.χ. οι των: γεωργών, βοσκών,  ιατρών...  (= κάθετη κατάταξη).

γεωργικά Κρήτης: Ξέσυρε την αϊλά, το μουλάρι και το βούϊ.

αντί: Μετακίνησε την αγελάδα, τον ημίονο και το βόδι.

Η γλώσσα κάθε λαού δε μιλιέται παντού κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο. Παρουσιάζει από τόπο σε τόπο και από κοινωνική σε κοινωνική τάξη διαφορές τόσο στις  λέξεις ( σημασία, ποσότητα λεξιλογίου κ.τ.λ.), όσο και στους τύπους (κλίση). 

Αθήνα: Άγιε μου Γιώργη βοήθα με" κούνα και συ το χέρι σου.

Κύπρος: Αϊ Γιώργη βούθα με" και συ τον πόδα σάλευκε.

Γεωργικά: ελιά, αμυγδαλιά,  (το δέντρο)

Ιατρικά: ελιά, αμυγδαλή.. (το ανθρώπινο όργανο)

 

Αυτό οφείλεται στο ότι:

α) οι άνθρωποι στις διάφορες περιοχές και κοινωνικές τάξεις αυτές συναλλάσσονται και επικοινωνούν μεταξύ τους στενότερα και συνάμα πράξεις (ενέργειες) και πράγματα που γνωρίζουν ή χρησιμοποιούν οι μεν δε γνωρίζουν ή δε χρησιμοποιούν οι δε.  Άλλα τα αντικείμενα και οι πράξεις του βοσκού και άλλα  του γιατρού, άλλα των ανθρώπων στη Χίο  (κυρίως ναυτικά) και άλλα στην Ήπειρο (κυρίως κτηνοτροφικά),  άρα το λεξιλόγιό τους μοιραία διαφέρει. 

β) η γλώσσα των ανθρώπων μιας περιοχής επηρεάζεται (παλιότερα γινόταν πιο πολύ αυτό) και από  τις γειτονικές, π.χ. οι Ηπειρώτες έχουν επιρροή από την αλβανική, οι Θράκες από τη βουλγαρική..., πράγμα που δεν έχουν οι Κρητικοί.

 

Ιδιωματισμοί ή απλά ιδιώματα λέγονται οι λέξεις ή οι ιδιαίτεροι διαλεκτικοί τύποι και οι ιδιαίτεροι φραστικοί τρόποι ενός τόπου, μιας γλώσσας ή διαλέκτου.  Οι παραλλαγές και τα γλωσσικά στοιχεία που δε συνηθίζονται  στην κοινή γλώσσα, μόνο σε κάποιο τόπο ή σε κάποια διάλεκτο, π.χ.: σκαρβελώνω αντί σκαρφαλώνω, σαλιγκάρι αντί χοχλιός ή κοκλίας, Χστός αντί Χρηστός...

Κρήτη: «θέτω, χοχλιός,     ντόντι,  γιάντα, κοράσι, ντακέρνω....»

Αθήνα: «πλαγιάζω, σαλιγκάρι, δόντι,  γιατί,  κορίτσι, αρχίζω,  ..»

 

κρητικά: Ίντα τσή 'πες;  Γιάντα πήγες σύντεκνε η λαλά σου;

= κοινά: Τι της είπες;    Γιατί πήγες  νονέ η γιαγιά σου;

 

κρητικά: η μάνα, τση μάνας, οι μάνες,    τσι μάνες..

= κοινά: η μάνα,  της μάνας, οι μανάδες, τις μανάδες..

 

Ιδιωματικές εκφράσεις λέγονται οι  φράσεις ή  προτάσεις που χρησιμοποιούν συντακτικούς όρους ή λέξεις με μεταφορική έννοια,. Η πρόταση ή η φράση που η έννοια της βγαίνει με μεταφορά και όχι με κυριολεξία, π.χ.:

_Ο Κώστας πάτησε στα πέντε, αντί: Ο Κώστας έγινε πέντε ετών.

_Σπάσαμε πλάκα. = Αστειευτήκαμε/ γελάσαμε (όπως όταν τα παιδιά σπάνε  πλάκες).

_Τού 'χει στρίψει. = Έχει τρελαθεί.

Ομοίως: Μ' έβγαλε ασπροπρόσωπο. Μου κάνει τα γλυκά μάτια. Τα  λέει έξω από τα δόντια. Ανάψανε τα αίματα. Πλήρωσε τη νύφη.    Μάλλιασε η γλώσσα μου......

 

5. Πως γεννήθηκαν οι (φυσικές) λέξεις και οι (φυσικές) γλώσσες

 

Αν ρίξουμε μια ματιά στα διάφορα γλωσσολογικά βιβλία και εγκυκλοπαίδειες, σχετικά με το πώς γεννήθηκαν οι λέξεις και η γλώσσα γενικώς, θα  δούμε να λέγονται πολλά και διάφορα, όπως: "Η γλώσσα είναι δημιούργημα σοφών ανθρώπων","Η γλώσσα είναι θεϊκής προέλευσης, δώρο του Θεού στον άνθρωπο", "Οι λέξεις είναι οι τυχαίες κραυγές του ανθρώπου στην ώρα της δουλειάς του που συνδυάστηκαν κοινή συναίνεση  με κάποιο  αντικείμενο ή  γεγονός." "Οι λέξεις είναι ποιημένες από τη μίμηση  των ήχων του περιβάλλοντος". «Οι λέξεις δόθηκαν από το Θεό στον άνθρωπο.», «Οι λέξεις  είναι τυχαίοι ή συμβατικοί ήχοι που τους αποδόθηκε μια έννοια» κ.α.

Ωστόσο όλα αυτά  είναι λάθος, γιατί:

1) Οι γλώσσες είναι ανθρώπινα ευρηματικά δημιουργήματα, τα οποία οφείλονται στη γλωσσική ικανότητα που χάρισε ο Θεός ή η φύση στον άνθρωπο. Η γλώσσα (ο λόγος) δεν είναι κάτι το έμφυτο στον άνθρωπο, αλλά επίκτητο. Έμφυτο (αυτό που έδωσε ο Θεός) είναι η γλωσσική ικανότητα (τα στοματικά όργανα και η λογική). Αν δεν ήταν έτσι, όλοι οι άνθρωποι θα μίλαγαν από μωρά την ίδια γλώσσα και στον  κόσμο θα υπήρχε μια μόνο γλώσσα.

2) Άλλο πράγμα είναι οι φυσικές και άλλο οι τεχνητές γλώσσες. Οι τεχνητές γλώσσες και όχι οι φυσικές γλώσσες, όπως θα δούμε πιο κάτω,  είναι εκείνες που έχουν δημιουργηθεί από έναν μόνο άνθρωπο. Οι φυσικές γλώσσες δημιουργούνται συλλογικά (στόμα με στόμα) και διαπλάθονται, εμπλουτίζονται κ.τ.λ. διαχρονικά, άρα είναι λαϊκά επιτεύγματα και όχι του «από μηχανής θεού» ή των σοφών ανθρώπων. Ας σημειωθεί και ότι οι τεχνητές γλώσσες, όπως θα δούμε πιο κάτω, είναι όχι εφεύρεση εκ του μηδενός, αλλά  μεταποίηση κάποιων φυσικών. Έπειτα, αν η κάθε φυσική γλώσσα ήταν έργο ενός μόνο ατόμου και με συμβατικούς συνδυασμούς φθόγγων, το άτομο αυτό θα ήταν γνωστό,  όπως γίνεται στις τεχνητές γλώσσες και συνάμα δε θα υπήρχαν οι διάλεκτοι, οι ποικιλίες, η γλωσσική εξέλιξη κ.τ.λ. 

3) Οι λέξεις δεν είναι ούτε απομιμήσεις ήχων του περιβάλλοντος ούτε και τυχαίοι συνδυασμοί φθόγγων που τους αποδόθηκε μια έννοια, όπως λέγεται, αλλά οργανωμένα κατά έξυπνο (ευρηματικό) τρόπο ηχητικά σήματα, που αυτά σχετίζονται με τους ήχους του περιβάλοντος. Πιο απλά, οι λέξεις φτιάχνονται – αποτελούνται, όπως θα δούμε πιο κάτω, από συγκεκριμένα συστατικά στοιχεία (= η ρίζα, το θέμα, η κατάληξη κ.τ.λ.), πρβλ π.χ.: λέγ-ω, γράφ-ω, γραφ-ή, γράφ-μα> γράμμα, γραφ-έας…Άλλωστε, αν οι λέξεις αποτελούντο από τυχαίους ή συμβατούς ή μιμισμένους κ.τ.λ. ήχους και όχι από τα ως άνω συστατικά στοιχεία, δε θα ήταν εύκολη η ετυμολογία (κατανόηση) και η απομνημόνευσή τους, αφού οι λέξεις είναι πάρα πολλές.(Περισσότερα βλέπε πιο κάτω.)

 

 

6. Το ιδίωμα και ο κώδικας γλώσσα

 

Αν παρατηρήσουμε τα παιδιά μόλις γεννηθούν, θα δούμε ότι δε μιλούν μια συγκεκριμένη γλώσσα ή αυτή που μιλούν οι γονείς, αλλά απλώς βγάζουν κραυγές και κλάματα, κάνουν μορφασμούς κ.τ.λ. Αν παρατήσουμε επίσης τις φωνές αυτές, θα δούμε ότι δεν είναι τυχαίες, αλλά ανάλογα με τα συναίσθημά τους. Από το είδος του κλάματος ή των κραυγών τους κ.τ.λ. καταλαβαίνεις πάνω κάτω τι θέλουν, τι τα πειράζει λίγο ή πολύ κ.τ.λ. Συνεπώς ο άνθρωπος έχει από φυσικού του μια κάποια  γλώσσα, όμως δεν είναι έναρθρη, αλλά άναρθρη. Αυτή η φυσική, η ζωώδη γλώσσα, που ονομάζεται «φυσικό ιδίωμα», είναι η γλώσσα που χάρισε κατ’ ευθείαν η φύση, ο θεός στον άνθρωπο και όχι αυτήν τούτη τη σημερινή του γλώσσα. Αυτό το φυσικό ιδίωμα ήταν η πρώτη γλώσσα των πρωτόπλαστων, την οποία, σε αντιθέσει με τα άλλα ζώα, άνθρωπος εξέλιξε με τη γλωσσική του ικανότητα σε κώδικες, στις επιμέρους γλώσσες, που είναι σήμερα και κάνοντας κάτι ως έκανε και με τα άλλα του επινοήματα, π.χ. το ξύλο με το έπιπλο, το μάρμαρο με το άγαλμα κ.τ.λ.

Η σημερινή ανθρώπινη γλώσσα είναι εφεύρεση, τέχνασμα, κώδικας, σύστημα συγκεκριμένων ηχητικών σημάτων (των συστατικών στοιχείων των λέξεων, π.χ.: καλ-ός, καλ-ή, καλ-ύτερ-ος,,,), άρα κάτι εντελώς διαφορετικό από τη ζωώδη γλώσσα (το φυσικό ιδίωμα)

 

 

7. Ο έναρθρος και άναρθρος λόγος και η  ανθρώπινη γλωσσική ικανότητα

 

Η δυνατότητα που έχει ο άνθρωπος από φυσικού του στο να παράγει όχι μόνο φωνές, αλλά και κώδικα επακριβούς επικοινωνίας λέγεται γλωσσική ικανότητα. Η γλωσσική ικανότητα του ανθρώπου, λέει ο Επίκουρος, είναι συνέπεια της σωματικής και ψυχικής του κατασκευής, όπως η όραση είναι συνέπεια της κατασκευής του ματιού, η ακοή του αυτιού κ.τ.λ.

Η ανθρώπινη γλώσσα είναι εντελώς διαφορετική από αυτή των ζώων. Η ανθρώπινη γλώσσα είναι έντεχνη, έναρθρη, ένας ευρηματικός κώδικας που δημιούργησε ο άνθρωπος με τη  βοήθεια της γλωσσικής του ικανότητας. Η κάθε ανθρώπινη φωνή, η κάθε λέξη αποτελείται – κατανοείται από συγκεκριμένα  συστατικά στοιχεία, (θέμα, κατάληξη κ.τ.λ.) πρβλ π.χ.: έ-γράφ-α,ες.., γραφ-έας…

Αντίθετα η γλώσσα των ζώων είναι άναρθρη, δηλαδή απλώς κραυγές παράλληλα με ή χωρίς μορφασμούς και κινήσεις του σώματός τους, ανάλογα με το συναίσθημα που τα διακατέχει. Συνεπώς οι φωνές των ζώων, οι λέξεις των ζώων είναι κάτι όπως τα ανθρώπινα επιφωνήματα, δηλαδή απλώς αισθηματικά σύνολα φθόγγων και ως απ’ αυτό εννοούνται κάπως από το ποιόν και την ένταση της φωνής.

 

8. Ο διαχρονικός εμπλουτισμός και διάπλαση της γλώσσας

 

Αν παρατηρήσουμε μια από τις γλώσσες του κόσμου στο χρόνο, στις διάφορες φάσεις τους, θα δούμε ότι  είναι σαν ένας ζωντανός οργανισμός που συνεχώς αλλάζει, επειδή εμπλουτίζεται, απλουστεύεται και βελτιώνεται, για να ανταποκριθεί πιο άνετα και πιο αποτελεσματικά στις εκάστοτε ανάγκες.  Έτσι σε κάποια στιγμή παύει να είναι το ίδιο με ό,τι ξεκίνησε. Παρέβαλε π.χ. ότι η αρχαία ελληνική γλώσσα δεν είναι καταληπτή σήμερα από τους νέους Έλληνες. Πιο απλά, παρατηρώντας μια γλώσσα διαχρονικά, βλέπουμε ότι:

α) Φτιάχνει λέξεις για κάθε της ανάγκη ή δανείζεται λέξεις από άλλες (βλέπε γλωσσικά δάνεια και αντιδάνεια) για κάθε έννοια που πρέπει να εκφραστεί. Έτσι σε μια δεδομένη στιγμή έχει μια συγκεκριμένη ποσότητα λέξεων και όσο περνά ο καιρός αυξάνεται.

β) Όταν κατακτηθεί ο λαός που την ομιλάει, το λεξιλόγιο και τα γλωσσικά της στοιχεία αλλοιώνονται, εισάγοντας πάρα πολλά από τη γλώσσα του κατακτητή. Όταν ελευθερωθεί αποβάλει τα γλωσσικά στοιχεία του κατακτητή, επαναφέροντας τα καταργημένα ή δημιουργώντας καινούργια.

γ) Οι λέξεις της στο χρόνο  παθαίνουν διάφορα φθογγικά πάθη για λόγους ευστομίας (ευφωνίας, για πιο ωραία και άνετη συμπροφορά των φθόγγων),  π.χ. γράφμα > γράμμα, σύνμαθητής > συμμαθητής... και αύξησης του λεξιλογίου (για σημασιολογική διαφοροποίηση), π.χ. : χώρα (τόπου) & (χ)ώρα > ώρα (χρόνου), ξέρα & ξηροί καρποί, σπόρια (τα σπέρματα) > όσπρια (τα φυτά)....

δ) Οι λέξεις της κατά καιρούς αλλάζουν μορφή, αλλάζουν την κατάληξή τους  με μια άλλη, για λόγους απλούστευσης της κλίσης,  πρβλ π.χ. ότι τα αρχαία σε –ις: πράξις, τάξις, άσκησις… έγιναν: πράξη, τάξη, άσκηση… για να είναι – κλίνονται όμοια με  τα: νίκ-η, τιμ-ή,....

 

Συνεπώς η κάθε γλώσσα ούτε γεννιέται από μια άλλη γλώσσα  ούτε και γεννήθηκε σε μια μόνο μέρα. Είναι ένα λαϊκό και διαχρονικό δημιούργημα,  με διαχρονική μορφή και διάπλαση (διαμορφώνεται ανάλογα με τις ανάγκες ή τις εποχές), αφ' ενός για εμπλουτισμό και σαφήνεια και αφ' ετέρου για να γίνει πιο εύστομη και πιο απλή, δηλαδή πιο εύκολη στην προφορά και χρήση. Κάτι που κάνει τη γλώσσα να γίνεται χρόνο με χρόνο αγνώριστη. Αυτός είναι και ο λόγος που οι σημερινές γλώσσες περιέχουν  λέξεις και συντακτικά σχήματα, από:

1) την αρχαιότερή τους μορφή, πρβλ  π.χ. τα από αρχαία ελληνική στη νέα ελληνική: ο καλός Θεός, τον αυτόν χρόνο(ν), ο δυτικός άνεμος,.. τοις τιμημένοις νεκροίς (αρχαία δοτική) > στους τιμημένους νεκρούς, εν Αθήναις > στην Αθήνα.. 

2) τη σύγχρονή τους μορφή: σπόγγος > σφουγγάρι, σφουγγίζω,…

3) τις ξένες γλώσσες, ακόμη και από αυτές που δεν υπάρχουν σήμερα, π.χ. στην ελληνική:

γλωσσικά δάνεια από εβραϊκή: Μιχαήλ (Μιχαελ), Ιωάννης (Ιωχάνα), αμήν... 

από αγγλική: στοκ, πίβοτ, αράουτ, κόρνερ, ταϊμ άουτ...

γλωσσικά αντιδάνεια από ιταλική: καμάρα > camera > κάμερα, βαλανίον > μπαλανίον >  banio > μπάνιο, κέντρο > centrum > σέντρα,...

από αγγλική-γαλλική: πλάση(πλάθω) > plastic, μητρόπολις > metropolitan  > metro,...

 

9. Γιατί οι άνθρωποι μιλούνε πολλές γλώσσες

 

Σύμφωνα με τη Γλωσσολογία, οι άνθρωποι μιλούνε πολλές γλώσσες, γιατί ο κόσμος δεν είναι ένας ενιαίος λαός, αλλά πάρα πολλοί, οπότε ο καθένας ανάλογα με τη δική του γλωσσική ικανότητα και δεξιοτεχνία και ανάλογα με τις ανάγκες του δημιουργεί και την ανάλογη δική του γλώσσα (κώδικα) επικοινωνίας.

Σύμφωνα με τη Γένεση, ο κόσμος όλος κάποτε μιλούσε την ίδια γλώσσα, όμως ο Πύργος της Βαβέλ (= ο πανύψηλος πύργος που έκτιζαν κάποτε οι άνθρωποι, για να μπορέσουν να φτάσουν έως στον ουρανό, για να δουν εκεί τι γίνεται) στάθηκε η αιτία να δώσει ο Θεός  διαφορετικές γλώσσες στους ανθρώπους, ώστε να μην μπορούν να συνεννοηθούν και να πάψουν να κτίζουν αυτόν τον πύργο.

 

10. Οι τεχνητές γλώσσες

 

α. Τι είναι τεχνητή γλώσσα

 

Τεχνητή γλώσσα λέγεται η μη φυσική γλώσσα, αυτή που φτιάχτηκε όχι από κάποιο λαό στόμα με στόμα, αλλά από κάποιον συγκεκριμένο άνθρωπο ή  από κάποια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων. Οι τεχνητές γλώσσες: 1) Προέκυψαν, επειδή από τη μια υπάρχει ανάγκη να υπάρξει κάποια γλώσσα που να μπορούν να συνεννοηθούν μεταξύ τους άνθρωποι με διαφορετικές γλώσσες και από την άλλη οι πιο διαδεδομένες σήμερα γλώσσες ( αγγλική, γαλλική, γερμανική, κινέζικη....) είναι δυσκολότατες στην εκμάθησή τους. 2) Φτιάχτηκαν με την επιλογή λέξεων ή ριζών λέξεων που είναι κοινές σε πάρα πολλές γλώσσες και απλούς ευρηματικούς, δήθεν, κανόνες γραφής, σύνταξης και κλίσης, προκειμένου να μαθαίνονται εύκολα, 3) Χρησιμοποιούν φθογγική γραφή με λατινικούς χαρακτήρες. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς των οπαδών της τεχνητής γλώσσας Εσπεράντο (βλέπε εγκυκλοπαίδεια «ΕΠΙΣΤΗΜΗ & ΖΩΗ» κ.α.), η διεθνής αγγλική γλώσσα και γραφή μιλιόταν το 1900 στο 10% περίπου του παγκόσμιου πληθυσμού, το 1950 στο 11% και σήμερα μόλις στο 8.5%!  Αυτό συνέβηκε, λένε, γιατί η αγγλική γλώσσα - γραφή είναι πάρα πολύ δύσκολη στην εκμάθησή της. Ωστόσο έχει αποδειχθεί ότι οι τεχνητές γλώσσες είναι μόνο για απλή επικοινωνία, γιατί για μια πλήρη και ορθή συνεννόηση απαιτείται φυσική γλώσσα.

 

 

β. Η τεχνητή  γλώσσα Esperanto

 

Η τεχνική γλώσσα αυτή επινοήθηκε από τον  Πολωνό, εβραϊκής καταγωγής,  γιατρό Λάζαρο Λούντβιχ Ζάμενχοφ (L. L. Zamenhof, 1859 - 1917)  ή με το φιλολογικό ψευδώνυμο " Doctor Esperanto " (= o γιατρός της ελπίδας), απ' όπου και η ονομασία της γλώσσας  αυτής ή που λέγεται γλώσσα Esperanto = γλώσσα της ελπίδας. θεωρείται γλώσσα λατινογενής, επειδή βασίζεται στο λεξολογικό υλικό των λατινογενών καλούμενων γλωσσών, όμως στην πραγματικότητα η γλώσσα αυτή υιοθέτησε τα θέματα λέξεων που είναι κοινά – γνωστά σε πάρα πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες,  όπως π.χ. η ρομανική λέξη «radio», η λατινική λέξη «amo = αγαπώ», η ελληνική λέξη «esti = είναι, η ελληνική λέξη γυνή > gyna» κ.α. Υπολογίζεται ότι το λεξιλόγιο της γλώσσας αυτής προέρχεται 75% από τη λατινική γλώσσα και τις καλούμενες ρουμανικές γλώσσες (κυρίως από τη γαλλική), 20 % από την αγγλοσαξονική (γερμανική και αγγλική), 5% από τη σλαβική (ρώσικη και πολωνική) και από την ελληνική έχει πάρει τους επιστημονικούς όρους.  Στη τεχνητή γλώσσα Esperanto οι λέξεις γράφονται με το λατινικό αλφάβητο  και χωρίς ορθογραφίας με τόσα γράμματα όσοι και οι φθόγγοι τους και κάθε λέξη  προφέρεται ως γράφεται και γράφεται όπως προφέρεται. Ειδικότερα το αλφάβητό της εσπεράντο έχει 28 γράμματα, τα εξής:

 

γ. Ειδη τεχνητών γλωσσών

 

Α. Η τεχνητή γλώσσα interglossa

 

Η τεχνητή γλώσσα interglossa  (λατινικά inter  = διεθνής,  glossa = ελληνικά γλώσσα) αποτελείται από λέξεις που έχει καθιερώσει η σύγχρονη επιστήμη και τεχνολογία και οι οποίες βρίσκονται ως κοινές σε πάρα πολλές γλώσσες. Στην πλειονότητά τους οι λέξεις αυτές είναι ελληνικής και λατινικής καταγωγής ή έχουν φτιαχτεί από  ελληνικές και λατινικές  ρίζες και θέματα, όπως π.χ. οι: bibli = βιβλίο, gyna = γυνή > γυναίκα, anthropi = άνθρωπος, palaeo = παλαιός...  και δεν έχουν κλίση και γένη.

Κάθε γένος έχει τα δικά του ονόματα ή δηλώνεται περιφραστικά, όπως λέμε «άρρεν παιδί & θήλυ παιδί, ένα παιδί, δυο παιδί…

Η τεχνητή γλώσσα αυτή γράφεται φθογγικά και με τους χαρακτήρες του λατινικού αλφάβητου. Δηλαδή οι λέξεις γράφονται με τόσα γράμματα όσοι και οι φθόγγοι τους και κάθε λέξη  προφέρεται ως γράφεται και γράφεται όπως προφέρεται.

 

U palaeo gyna in horta

= H γριά (παλαιά) γυνή είναι στον κήπο (χόρτα).

U gyna, mega tem apo auto anthropi.

= H γυνή, είναι χωρισμένη πολύ καιρό (μέγα) από τον άνθρωπό (σύζυγο).

U domi; su gebe gravito; habe mega palaeo

= Το σπίτι (δωμάτιο) που έπεσε κάτω ήταν πολύ  παλιό.

Un anthropi; su pre dicte re; non habe bio

= Ο άνθρωπος που είπαμε είναι νεκρός.

Na parenta in urani

= O πατέρας μου είναι στον ουρανό (δηλ. πεθαμένος).

Pan proletari de geo

= Όλοι (παν) Εργάτες ενωθείτε.

Fe pre dicte a mi mega longo historio.

= Αυτή μου είπε μια μεγάλη ιστορία

 

Στη γραφή της τεχνητής γλώσσας interglossa :

1) Δεν υπάρχουν τα ορθογραφικά σημεία (  το τονικό σημάδι, απόστροφος, διαλυτικά) και τα ομόφωνα γράμματα ο & ω, η & ι & υ…, όπως δεν υπάρχουν και στη λατινική, άρα είναι και αυτή γραφή ατελής, γιατί έτσι δεν υποδεικνύονται οι τονιζόμενες και άτονες συλλαβές, η προφορά με έκθλιψη ή με αποκοπή κ.τ.λ. και συνάμα δε διακρίνονται οι ομόηχες λέξεις.

2) Υπάρχουν γράμματα, ορθώς, και για τους φθόγγους θ, γ, δ ( = dh = θ, gh = γ, th = δ), κάτι που δεν υπάρχει, κακώς, στη λατινική.

3) Δεν υπάρχουν απρόφερτα γράμματα, ορθώς, όπως συμβαίνει, κακώς, στην ιστορική γραφή, πρβλ π.χ. στην αγγλική to(o), t(w)o,  (w)rite, ri(gh)t …….., πλην του h στα γράμματα th, dh, gh

4) Τα γράμματα εδώ έχουν μια μόνο προφορά, ορθώς. Το γράμμα π.χ. C προφέρεται πάντα κ και όχι πότε ως στ και πότε ως κ και πότε ως σ, όπως συμβαίνει, κακώς, στην ιστορική αγγλική γραφή.

 

 

Β. Η τεχνητή  γλώσσα  esperanto

 

Η τεχνική γλώσσα αυτή επινοήθηκε από τον  Πολωνό, εβραϊκής καταγωγής,  γιατρό Λάζαρο Λούντβιχ Ζάμενχοφ (L. L. Zamenhof, 1859 - 1917)  ή με το φιλολογικό ψευδώνυμο " Doctor Esperanto " (= o γιατρός της ελπίδας), απ' όπου και η ονομασία της γλώσσας  αυτής ή που λέγεται γλώσσα Esperanto = γλώσσα της ελπίδας. θεωρείται γλώσσα λατινογενής, επειδή βασίζεται στο λεξολογικό υλικό των λατινογενών καλούμενων γλωσσών, όμως στην πραγματικότητα η γλώσσα αυτή υιοθέτησε τα θέματα λέξεων που είναι κοινά – γνωστά σε πάρα πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες,  όπως π.χ. η ρομανική λέξη «radio», η λατινική λέξη «amo = αγαπώ», η ελληνική λέξη «esti = είναι, η ελληνική λέξη γυνή > gyna» κ.α. Κατόπιν δημιούργησε απλούς κανόνες για το σχηματισμό παραγώγων λέξεων με προθέματα και επιθέματα. Στα αγγλικά και ελληνικά  π.χ. λέμε father = πατέρας,  mother = μητέρα, father I law = πεθερός, parents = γονείς…. Στη γλώσσα εσπεράντο  έχουμε τη ρίζα patr-  και απ’ αυτή κατόπιν παράγονται τα patro, patrino, bonpatro, gepatroj.... = πατέρας, μητέρα, πεθερός, γονείς.

Υπολογίζεται ότι το λεξιλόγιο της γλώσσας αυτής προέρχεται 75% από τη λατινική γλώσσα και τις καλούμενες ρουμανικές γλώσσες (κυρίως από τη γαλλική), 20 % από την αγγλοσαξονική (γερμανική και αγγλική), 5% από τη Σλαβική (ρώσικη και Πολωνική) και Ελληνική (οι επιστημονικοί όροι). Ωστόσο αυτό δεν είναι και τόσο ακριβές.

 

Στη γλώσσα Esperanto:

1) Υπάρχουν πολύ λίγες καταλήξεις, αφού και π.χ. όλα τα επίθετα λήγουν σε –α, όλα τα ουσιαστικά σε –ο, όλοι οι πληθυντικοί σε j…. ενώ όλα τα επίθετα γίνονται επιρρήματα με το –ε….

2) Μιλούμε σχεδόν πάντα μόνο με κυριολεξία. Δηλαδή σπάνια υπάρχουν μεταφορικές εκφράσεις και καθόλου ιδιωματισμοί.

3) Με σύνθεση δημιουργούνται  τα γένη, οι σύνθετες και αντίθετες έννοιες-λέξεις, κάτι ως θα λέγαμε στην ελληνική: «παιδί γυναίκα» αντί «κορίτσι», «ληστής άνθρωπος αρχηγός» αντί «λήσταρχος» κ.τ.λ.

4)  Η σύνταξη γίνεται με απλό τρόπο, Υ + Ρ + Α ή Κ (Υ = υποκείμενο, Ρ = ρήμα, Α = αντικείμενο, Κ = κατηγορούμενο).

5) Όλες οι λέξεις  τονίζονται στην παραλήγουσα.

6) Υπάρχει  μια μόνο λέξη για όλα ταυτόσημα, π.χ. για τις λέξεις μπαστούνι = βέργα = πατερίτσα ...

7) Υπάρχει ένα μόνο άρθρο το «la», όπως στην αγγλική το «the

 

 Στη τεχνητή γλώσσα Esperanto οι λέξεις γράφονται με το λατινικό αλφάβητο  και χωρίς ορθογραφίας . με τόσα γράμματα όσοι και οι φθόγγοι τους και κάθε λέξη  προφέρεται ως γράφεται και γράφεται όπως προφέρεται.

Το αλφάβητό της εσπεράντο έχει 28 γράμματα, όπως και στο λατινικό, και σε κάθε γράμμα  απ’ αυτά αντιστοιχεί ένας φθόγγος ή σε κάθε φθόγγο αντιστοιχεί ένα γράμμα:

A  = α, B = μπ, C = τσ, D= ντ  E = ε,  F = φ,   G = γκ,  H = χ,  I = ι ,  K = κ,  L = λ,  M = μ, N = ν,  O = ο,  P = π,  R = ρ, S = σ,  T = τ,  U = ου,V = β, Z = ζ.

 

AΛΦΑΒΗΤO ΕΣΠΕΡΑΝΤΟ:

  

_Mi amas vin (Esperanto) = Εγώ αγαπώ εσένα > σ’ αγαπώ (ελληνικά)

= I love you (αγγλικά) = te amo (ισπανικά) ...

 

 Στη γλώσσα Esperanto:

1) Όλες οι λέξεις  τονίζονται στην παραλήγουσα. Δεν υπάρχουν ομόηχες λέξεις.

2) Υπάρχει ένα μόνο άρθρο το «la», όπως στην αγγλική το «the»

3) Μιλούμε σχεδόν πάντα με κυριολεξία. Δηλαδή σπάνια υπάρχουν μεταφορικές εκφράσεις και καθόλου ιδιωματισμοί.

4) Με σύνθεση δημιουργούνται  και τα γένη και οι αντίθετες έννοιες, κάτι ως θα λέγαμε στην ελληνική: «παιδί γυναίκα» αντί «κορίτσι», «ληστής άνθρωπος αρχηγός» αντί «λήσταρχος» κ.τ.λ.

5) Δεν υπάρχουν μονογενείς λέξεις, αλλά ρίζες - θέματα και παράγωγες  λέξεις. Στα αγγλικά και ελληνικά λέμε π.χ.: father = πατέρας,  mother = μητέρα, father in law = πεθερός, parents = γονείς….Στη γλώσσα εσπεράντο  έχουμε τη ρίζα patr-  και απ’ αυτή κατόπιν παράγονται τα patro, patrino, bonpatro, gepatroj.... = πατέρας, μητέρα, πεθερός, γονείς.

6) Υπάρχουν όλα τα μέρη λόγου και οι τύποι τους. Απλώς εδώ έχουν περιοριστεί οι καταλήξεις τους. Ειδικότερα εδώ:

α) Όλα τα ουσιαστικά στον ενικό αριθμό (και τα αρσενικά και τα θηλυκά και τα ουδέτερα) λήγουν στην κατάληξη –ο, π.χ.: amiko = φίλος, arbo = δένδρο, birdo = πουλί , domo = σπίτι, hudo = σκυλί , kato =γάτα , libro = βιβλίο, strato = στράτα , urbo = πόλη, viro = άντρας

β) Για να σχηματίσουμε τον πληθυντικό των ουσιαστικών προσθέτουμε την κατάληξη –ι που μαζί με το –ο του ενικού μας κάνουν την κατάληξη -οϊ: amikoi = φίλοι, arboi = δένδρα, birdoi = πουλία , domoi = σπίτια, hudoi = σκυλία , katoi= γάτες = , libroi = βιβλία, stratoi = στράτες , urboi = πόλεις, viroi = άντρες

γ) Όλα τα επίθετα λήγουν στην κατάληξη –α και δεν κλίνονται (έχουν ίδιο ενικό και πληθυντικό αριθμό), π.χ.: alta = ψηλός , bela = ωραίος, facila = εύκολος, granda = μεγάλος, lomnga = μακρύς, nova = καινούργιος, pura = καθαρός, sana = ηυγιείς, seka = ξερός, Varma = ζεστός

δ) Με το πρόθεμα mal- σχηματίζουμε αντίθετες έννοιες, π.χ.: malalta = χαμηλός, όχι ψηλός, malbela = άσχημος, malfacila = δύσκολος, malgranda = μικρός, mallonga = κοντός, malnova = παλιός, malpura = βρώμικος, malsana= υγρός,  malvarma = κρύος

ε) Όλα τα επιρρήματα λήγουν στην κατάληξη –ε, και τα επίθετα γίνονται επιρρήματα με την κατάληξη –ε, π.χ.: active = δραστήρια, bone = καλά, facile= εύκολα, fiere = υπερήφανα, glate = ομαλά, rapide = γρήγορα, serioze = σοβαρά, silente = σιωπηλά, vere = αληθινά, zorge = προσεχτικά

 στ) Με τη κατάληξη –n δηλώνουμε το άμεσο αντικείμενο, για διάκρισή του από υποκείμενο: La hundo amas la katon = το σκυλί αγαπά τη γατα.

 ζ) Όλα τα ρήματα στο απαρέμφατο τελειώνουν στην κατάληξη –ι και για να σχηματίσουμε τον ενεστώτα χρησιμοποιούμε την κατάληξη –as, για σχηματίσουμε τον αόριστο χρησιμοποιούμε  την κατάληξη –ιs. για το μέλλοντα την κατάληξη –os και στο ενεστώτα στην κατάληξη –ας:

doni = δίνω, fari = κάνω, havi = έχω,  lerni = μαθαίνω,  ludi = παίζω, paroli = μιλώ, povi = μπορώ, ridi = γελώ, scii = ξέρω, vidi = βλέπω

esti = είμαι, mi estas, ni estas, vi estas, vi estas, li/si/gi estas, ili estas

 

Γεια!

Saluton!

Καλώς ήρθες!

Bonvenon!

Καλό πρωί.

Bonan matenon.

Καλή μέρα.

Bonan tagon.

Καλή νύχτα.

Bonan nokton.

Ευχαριστώ.

Dankon.

Μιλώ Εσπεράντο.

Mi parolas Esperanton.

Ας κουβεντιάσουμε.

Ni babilu.

Σ' αγαπώ.

Mi amas vin.

Δεν μπορώ να ζήσω χωρίς εσένα.

Mi ne povas vivi sen vi.

Πού είναι η τουαλέτα;

Kie estas la necesejo?

Τι ώρα είναι;

Kioma horo estas?

Δεν καταλαβαίνω.

Mi ne komprenas.

Δεν πειράζει!

Ne gravas!

Kι άλλη μπύρα, παρακαλώ!

Plian bieron, mi petas!

Φύγε!

Foriru!

Τι στο καλό φοράς;

Kion diable vi portas?

Η μητέρα σου μιλάει Ίντο!

Via patrino parolas Idon!

Είμαι πολύ πιο διεθνής από σένα!

Mi estas multe pli internacia ol vi!

Έχει μεγάλα ρουθούνια.

Li havas grandajn naztruojn.

Πολύ δουλειά, λίγα λεφτά.

Trolaborigata kaj maltropagata.

Χρειάζομαι την καφεΐνη μου.

Mi bezonas mian kafeinon.

Του αγίου Ποτέ.

Kiam flugos porkoj.

Όι!

Oj!

Τί νομίζεις;

Kion vi opinias?

Θέλω ν' αγκαλιάσω εκείνον το σκίουρο.

Mi volas brakumi tiun sciuron.

Το κρεβάτι σου είναι πολύ άνετο.

Via lito estas tre komfortiga.

Ποτέ μην κατουράς στον άνεμο.

Neniam pisu en la venton.

Προτιμώ να παραπονεθώ, ευχαριστώ.

Mi preferas plendi, dankon.

Δουλεύω σα γιαπωνέζος κάστορας.

Mi laboras kiel japana kastoro.

Δεν ξεχνώ ποτέ την αιτιατική.

Mi neniam forgesas la akuzativo.

Ο Ζάμενχοφ σίγουρα ήξερε να το γιορτάζει!

Zamenhof ja estis festemulo!

Πότε φτάνει το τρένο;

Kiam la trajno alvenos?

Φτιάξε μου μια βατομουρόπιτα!

Faru por mi mirtelan torton!

Δεν ξέρω για ποιο πράγμα μιλάς.

Mi ne scias pri kio vi parolas.

Μόνο η σουηδική μουσική αξίζει.

Gravas nur sveda muziko.

Το πράσινο είναι το αγαπημένο μου χρώμα.

Verdo estas mia plej preferata koloro.

 

 

Γ. H τεχνητή γλώσσα IDO

(INTERNATIONAL LANGUAGE)

 

Η τεχνητή γλώσσα αυτή είναι διασκευή της εσπεράντο. Το λεξιλόγιο της,  αποτελείται από λέξεις που είναι κοινές στις κύριες ευρωπαϊκές γλώσσες (αγγλική, γαλλική, γερμανική, Ιταλική, ρωσική και ισπανική)   και οι ρίζες τους στη λατινική, όπως π.χ. οι: bank, bona, donar, gardeno, kavalo, maro...

banko (E. bank, G. bank, F. banque, R. bank, S. banco)

bona (E. Good, & bonus, F. Bon, I. Buono. S. Bueno.

Οι λέξεις τονίζονται συνήθως, όχι όμως πάντα, στην τελευταία συλλαβή και δε χρησιμοποιείται τονικό σημάδι.

Υπάρχουν λίγες καταλήξεις για την υπόδειξη των χρόνων του ρήματος και του ενικού και του πληθυντικού αριθμού, π.χ. με την κατάληξη –ο = ενικός: amiko (φίλος, η), aquo (νερό), animalo (ζώο), batelo (πλοίο), domo (δωμάτιο)...

Η προφορά των λέξεων της τεχνητής γλώσσας αυτής γράφεται με το λατινικό αλφάβητο, κάτι ως είπαμε και στην τεχνητή γλώσσα interglossa.

 

 

11. Υπάρχει καλύτερη λύση από τις τεχνητές γλώσσες και τη φθογγική γραφή, η ελληνική γλώσσα και γραφή

 

Φυσικά η ανάγκη μια εύκολης διεθνούς γλώσσας και γραφής υπάρχει. Ωστόσο οι τεχνητές γλώσσες δεν είναι και η λύση του προβλήματος, γιατί:

1) Οι τεχνητές γλώσσες δεν είναι μεγάλων δυνατοτήτων, καλύπτουν μόνο τις βασικές ανάγκες. Και αυτό, αφού οι λέξεις των τεχνητών γλωσσών  είναι λέξεις από εδώ και από εκεί (από πολλές και διάφορες λέξεις) και μάλιστα όχι με τη φυσική τους μορφή, άρα είναι χωρίς συνάφεια μεταξύ τους και ως απ’ αυτό δεν μπορεί μ’ αυτές να γίνει μακροσκελής ή εξειδικευμένος λόγος παρά μόνο απλές ομιλίες κ.τ.λ., άρα το πρόβλημα παραμένει.

3) Αν γράφουμε τις λέξεις μόνο φθογγικά, ως προτείνουν οι επινοητές των τεχνητών γλωσσών, τότε σε ένα σημαντικής αξίας γραπτό κείμενο δε θα μπορούμε να διακρίνουμε τις ομόηχες, πρβλ «ι παραγωγι κριτις» = οι παραγωγοί Κρήτης & Η παραγωγή Κρήτης, «καλί» = καλή & καλοί & καλεί… , άρα η γραφή αυτή μπορεί να είναι καταστροφική.

4) Στη λατινική γραφή - λατινικό αλφάβητο δεν υπάρχουν  γράμματα για τους φθόγγους δ θ γ ζ , επίσης τα ορθογραφικά σημάδια (=  το τονικό σημάδι, τα διαλυτικά και η απόστροφος) με τις οποίες σημειώνονται οι ειδικές προφορές των λέξεων (= οι τονισμένες και άτονες συλλαβές, η έκθλιψη, η συνίζηση, οι συνηρημένες και ασυναίρετες συλλαβές κ.α.), π.χ.: σε αγαπώ & σ’ αγαπώ, μου είναι και μου ‘ναι, έξοχη & εξοχή, θεϊκός & θείος…. και επίσης τα ομόφωνα γράμματα Ο(ο( & Ω(Ω), Ι(Ι) & Η(η) & Υ(υ)… με τα οποία  διακρίνονται οι ομόηχες λέξεις ή το τι μέρος λόγου ή τύπος λέγεται η κάθε λέξη, π.χ.: καλό & καλώ, … άρα η γραφή αυτή είναι  ατελής, άρα όχι για σοβαρά κείμενα.

Κατόπιν αυτού η μόνη και  σωστή λύση του προβλήματος είναι η καθιέρωσης της ελληνικής γλώσσας και γραφής διεθνώς, όπως είχε γίνει και επί μεγάλου Αλεξάνδρου, γιατί μόνο αυτές έχουν τα προσόντα γι αυτό, όπως θα δούμε στα βιβλία: Η Ελληνική Γλώσσα &  Το ελληνικό σύστημα γραφής, Α. Κρασανάκη.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ

 

 

1.  Η λέξη: Έννοια και γένεση

 

Λέξη λέγεται το μικρότερο νοητικό κομμάτι της πρότασης, άρα και του λόγου. Είναι ένα ηχητικό σήμα που εκφράζει με τα επιμέρους συστατικά του στοιχεία (= τα: ρίζα ή θέμα + κατάληξη κ.τ.λ.), καθώς και τα συνθετικά του μέρη, αν έχουμε σύνθετη λέξη, μια έννοια, ένα από τα μέρη λόγου ή μια επιμέρους έννοια της πρότασης, πρβλ π.χ.:

Πρόταση: Ο Νίκος γράφει την άσκηση

&  λέξεις: ο (άρθρο), Νίκ-ος (αρσ. ουσ.), γράφ-ει (ρήμα),..

 

Οι λέξεις εκφωνούνται από το στόμα του ομιλητή  με τη  βοήθεια του κύριου οργάνου του που λέγεται γλώσσα, συλλέγονται από  τ' αυτιά  του ακροατή που τις διαβιβάζουν στο ηχο-αναλυτικό τμήμα του εγκεφάλου για ετυμολογία (ανάλυση – κατανόηση βάσει των συστατικών τους στοιχείων), πρβλ π.χ.:

ελληνική: τιμ-ώ, τίμ-ιος, τιμ-ίως, τιμ-ιότητα, ά-τιμ-ος.... 

αγγλική: hon-our, hon-est, hon-estly, hon-esty, dis-hon-est

 

Σημειώνεται ότι:

1) Οι λέξεις δε δημιουργούνται ούτε με τη μίμηση ήχων του περιβάλλοντος ούτε και με τυχαίους συνδυασμούς φθόγγων που τους αποδόθηκε μια έννοια, όπως λέγεται κ.α., γιατί, όπως θα δούμε πιο κάτω, από τη μια οι λέξεις αποτελούνται - γεννιούνται από συγκεκριμένα συστατικά στοιχεία (θέμα ή  ρίζα, κατάληξη κ.τ.λ.) και τα οποία κανονίζουν και την έννοια των λέξεων και από την άλλη τα στοιχεία αυτά συναρμολογούνται σε λέξεις με ειδικούς τρόπους και κυρίως την καλούμενη παραγωγή και σύνθεση. Επίσης πιο κάτω, θα δούμε και πως γεννιόνται ή πως προήλθαν και τα συστατικά στοιχεία των λέξεων.

2)  Στη γλώσσα υπάρχουν και λέξεις που δεν έχουν καταλήξεις, κλιτικές ή παραγωγικές και η  όλη φθογγική τους σύνθεση είναι και το συστατικό - νοηματικό τους στοιχείο. (Περισσότερα βλέπε πιο κάτω στα «Συστατικά στοιχεία λέξεων».)

3) Στον προφορικό λόγο το νόημα πολλών λέξεων κανονίζεται και από:

α) Τα είδη προφοράς: η καταφατική, η ερωτηματική, η θαυμαστική κ.τ.λ.  εκφώνηση των προτάσεων και το ποιόν (τα χρώματα φωνής).

β) Την έκφραση. Άλλο το «καλημέρα» με σιγανή φωνή και  άλλο με δυνατή, άλλο το να πεις «καλημέρα» καθιστός και άλλο  όρθιος ή με υπόκλιση, ενώ ένας μορφασμός αναιρεί όσα λέμε ή τα αλλοιώνει, μειώνει κ.τ.λ. ανάλογα με το είδος του

 

 

2. Τα είδη των λέξεων

 

 

α) Οι εθνικές  και διεθνείς λέξεις, τα γλωσσικά δάνεια και αντιδάνεια

 

Οι λέξεις κάθε γλώσσας είναι άλλες ντόπιας δημιουργίας (παραγωγής ή σύνθεσης) και άλλες ξένης, πρβλ π.χ. στην ελληνική:

Ελληνικές λέξεις: Θεός, καλός, σοφός, υπέρ, ναι....

Ξένες λέξεις:

από εβραϊκή: Μιχαήλ,, Ιωάννης, Εμμανουήλ… 

από αγγλική: στοπ, φάουλ, αράουτ, ρεκόρ, τουρισμός, στοκ...

από γαλλική: καρμπυρατέρ, ρεκλάμα, μπλούζα...

 

Ειδικότερα:

Εθνικές λέξεις λέγονται  οι ντόπιες, αυτές που περιορίζονται μόνο σε εθνικό επίπεδο, αυτές που χρησιμοποιούνται μόνο από μια γλώσσα ή μόνο από ένα λαό, όπως π.χ. οι κάτωθι στην  ελληνική γλώσσα: Θεός, θεά, θέα, θέατρο, ήθος, ηθοποιός, Ελλάδα, συν-άγω

τοπικές (Κρήτη): χοχλιός,  κοκοσάλιο, κερούλα..... 

κοινές (πανελλαδικά): σαλιγκάρι, χαλάζι, με κέρατα..

Διεθνείς  λέξεις λέγονται αυτές που χρησιμοποιούνται  σε πολλές γλώσσες, όπως π.χ. οι εξής: Ολυμπία - Olympia,  αλφάβητο - alphabet, μπάσκετ - basket..

Γλωσσικά δάνεια λέγονται οι ξένες λέξεις που υπάρχουν σε μια γλώσσα όπως οι πιο κάτω στην  ελληνική:

από αγγλική:  σπορ, σκορ, στοπ, στοκ, μπάσκετ..

από εβραϊκή:  Μιχαήλ, Ιάκωβος, Εμμανουήλ, αμήν...

Γλωσσικά αντιδάνεια λέγονται οι λέξεις μιας γλώσσας που  πήγαν σε μια άλλη και μετά από καιρό ξανάρθαν, αυτούσιες ή παραποιημένες στην προφορά ή στην έννοια, όπως π.χ. οι πιο κάτω στην ελληνική:

Από λατινική: καμάρα > camera > κάμερα, βαλανίον >  banio > μπάνιο,.. 

Από αγγλική & γαλλική: άστρο(ν) > star > σταρ, βυζί(ον) > μπουζί (buzi), πλάσις (πλάθω) > πλάση > plastic  (αγγλικά) > πλαστικό   κέντρον > centrum  (λατινικά) > center (αγγλικά) > σέντρα,...

 

Σημειώνεται, επίσης, ότι:

1) Οι ξένες λέξεις είναι το μεγαλύτερο ποσοστό λέξεων που υπάρχουν σε κάθε γλώσσα. Οι λέξεις π.χ. της αγγλικής γλώσσας, σύμφωνα με τον W. Skeat, είναι: 32% γαλλικές, 18% αγγλοσαξονικές, 14,4% λατινικές, 12,5% ελληνικές, 23,1% από άλλες γλώσσες. Αυτό συμβαίνει, γιατί το μεγαλύτερο ποσοστό των λέξεων κάθε γλώσσας είναι τα ονόματα, τα οποία δεν είναι ατομικής (ενός λαού μόνο) παραγωγής και χρήσης, αλλά κοινής. Παρέβαλε π.χ. ότι "Κρήτη,  Αθήνα,  Ιταλία, Αλέξανδρος, Ολυμπία,..... λένε οι Έλληνες και ομοίως:  "Kreta, Αttenae,  Italia.. (Ιταλικά) & "Kreta, Athens, Italy .. λένε οι Άγγλοι κ.ο.κ.ε. Όλοι οι λαοί συνάμα με τις  εισαγωγές αγαθών (υλικών & πνευματικών) που κάνουν, κάνουν και εισαγωγή ονομάτων των αγαθών αυτών. Τα ονόματα των θρησκευτικών προσώπων είναι κοινά  στις ομόθρησκες γλώσσες.  Τα γεωγραφικά ονόματα (πόλεων, βουνών, πεδιάδων...) λέγονται  κοινά σε όλες της γλώσσες.

2) Πολλές λέξεις άλλος λαός τις έπλασε και άλλος τις  έκανε διεθνείς. Η ελληνική π.χ. μέσω των Ευαγγελίων έκανε παγκοσμίως γνωστά πολλά εβραϊκά ονόματα, όπως τα: Ιωάννης, Άννα, Ιάκωβος, Εμμανουήλ....  Ομοίως η λατινική  μέσω των επιστημών και των  τεχνών έκανε παγκοσμίως  γνωστές πάρα πολλές  ελληνικές λέξεις, όπως τις: θέατρο > teatro  (λατινικά) > Theater (αγγλικά), δίσκος > diskus, diskette,  σκηνή > σκηνικό > scenario,  Olympia, alphabet,   photocopy, prototype......

3) Πολλές λέξεις έχουν πλαστεί από το διεθνές εμπόριο, την τέχνη και την επιστήμη με ελληνικά ή λατινικά στοιχεία λέξεων (θέμα, κατάληξη), όπως οι:  telephone - τηλέφωνο  («τήλε + φωνή), prototype - πρωτοτυπία  (πρώτος + τύπος),  photocopy  - φωτοκόπια (φως - κόπτω), airplane - αεροπλάνο (αέρας - πλανεύομαι), metro (υπόγειος δρόμος αγγλικά) < metropolitan (σταθμός γαλλικά)  (από το  μητρόπολις)..... 

4) Οι ξένες λέξεις σπάνια εισάγονται αυτούσια. Συνήθως παραποιούνται - διαπλάθονται με  πρόσθεση, αφαίρεση, αντιμετάθεση και εναλλαγή φθόγγου, πρβλ π.χ. στην αγγλική για τις λέξεις που έχει πάρει από την ελληνική: ελληνικά: γεωργία, Tιτάν(ας), ιδέα, αλφάβητο,...     & αγγλικά: Georgia («τζώρτζια»), Titan («ταϊτάν»), idea («αϊντία»)..

5) Οι λέξεις μεταφέρονται από γλώσσα σε μια γλώσσα  είτε με τους μετανάστες είτε με τα συγγράμματα είτε με το εμπόριο κ.τ.λ.

6) Μια γλώσσα δεν έχει πάντα ή σε κάθε εποχή τα ίδια    ακριβώς γλωσσικά δάνεια, όπως δεν έχει και τις ίδιες ακριβώς λέξεις.   Αυτό οφείλεται στο ότι:

α) Οι θρησκευτικές αλλαγές εισάγουν και επιβάλλουν άλλα ονόματα και  λέξεις, πρβλ π.χ. στην ελληνική τα εβραϊκά: Μιχαήλ, Μαρία, Σάββατο, Χερουβείμ, Ιακώβ > Ιακωβάκης, Σάββας > Σαββάκης.. 

β) Οι κατακτητές επιβάλλουν τις λέξεις τους στους λαούς  που   κατακτούν, πρβλ π.χ. στην ελληνική τις τούρκικες λέξεις: μεζές, χασές, καφετζής, τενεκές.., τις λατινικές λέξεις: κάστρο, Μάρτιος, φρατζόλα, μπουκάλα..

γ) Το λεξιλόγιο κάθε λαού ακολουθεί την πρόοδο των τεχνών, των επιστημών, του αθλητισμού.., καθώς και τις κοινωνικές αλλαγές, άρα κάθε χρόνο αυξάνεται με νέες λέξεις, πρβλ π.χ. σήμερα τις: τηλεόραση, βιβλιοκριτικός, τμηματάρχης, σκηνοθέτης,    κινηματογράφος,  μπάσκετ (καλαθόσφαιρα).... 

 

 

β) Οι αρχαίες &  νέες, λόγιες, λαϊκές και νεόπλαστες λέξεις

 

Οι λέξεις κάθε γλώσσας δεν φτιάχτηκαν όλες την αυτή στιγμή, αλλά διαχρονικά και  ανάλογα με τις ανάγκες που προέκυπταν. 

Λέξεις αρχαίες λέγονται  αυτές που έφτιαξαν οι πρόγονοί μας, όπως οι εξής στην ελληνική: μήνιν, Θεά,.. (Όμηρος)

Λέξεις νέες λέγονται οι σημερινές, αυτές που φτιάχτηκαν τα τελευταία χρόνια, όπως οι εξής στην ελληνική: μήνιν > μανία,...

Λέξεις λαϊκές λέγονται αυτές που λέγονται αδιάκοπα από την αρχαία εποχή μέχρι σήμερα, όπως π.χ. οι: Θεός, νέος, μετά, σήμερον,  ωραίος, τρέχω,....

Λέξεις λόγιες λέγονται οι αρχαίες που είχαν ξεχαστεί και έφεραν  στην  επιφάνεια  οι λόγιοι ( = οι άνθρωποι των γραμμάτων και τεχνών) μέσα από τ’ αρχαία κείμενα τα νεότερα χρόνια, όπως π.χ. οι: ανατομία, δοκός, ακαδημία, αλφάβητο, ολυμπιακός.. 

Λέξεις νεόπλαστες λέγονται αυτές που δημιουργήθηκαν τα νεότερα χρόνια (συνεπώς στην αρχαία ελληνική δεν υπήρχαν) από  θέματα  αρχαίων λέξεων. Πολλές τέτοιες λέξεις τις έφτιαξαν πρώτα οι ξένοι) και κατόπιν ήρθαν στην Ελλάδα ως γλωσσικά αντιδάνεια όπως π.χ. οι: πρώτος,η,ο + τύπος > prototype > πρωτοτυπία, φως + γράφω > photo > φωτογραφία, αέρας + πλάνο > αεροπλάνο, αέρας + δρόμος > αεροδρόμιο, άστρο + σκοπεύω > αστεροσκοπείο,  αναδόμηση, δημοσιογράφος, ταχυδρομείο, παθολόγος…

 

γ) Οι απλές και σύνθετες λέξεις

 

Οι λέξεις κάθε γλώσσας και από άποψης νοήματος - σύστασης είναι άλλες απλές και άλλες σύνθετες.

 

Απλή λέξη λέγεται  αυτή που παράγεται από ένα μόνο θέμα  ή από μια μόνο ρίζα και ως απ’ αυτό φανερώνει ένα μόνο νόημα, όπως π.χ. οι εξής λέξεις:

Ελληνική: γράφ-ω, γραφ-μα > γράμμα, γραμμ-ατικός...

Λατινική: panis, Deus, statuo..

Σύνθετη λέξη λέγεται  αυτή που αποτελείται από δυο ή  περισσότερες απλές λέξεις, αυτούσιες ή μερικώς παραποιημένες φθογγικά,  άρα από δυο ή περισσότερα θέματα ή ρίζες, και ως απ’ αυτό φανερώνει δυο ή περισσότερα νοήματα, όπως π.χ. οι εξής λέξεις: δια-γράφ-ω, εξ-υπ(ο)-ακούγεται, εκ-δύω > γδύνω, εν-βόλιον > μπόλι....

Ελληνική: εξ-υπ(ο)-ακούγεται, εκ-δύω > γδύνω..  

Λατινική: con-panis > compania, in-statuo > instituto (ινστιτούτο)..

 

δ) Οι ριζικές, πρωτότυπες και παράγωγες λέξεις

 

Οι απλές λέξεις από άποψης συστατικής προέλευσης είναι άλλες ριζικές ή πρωτότυπες και άλλες παράγωγες. Δηλαδή άλλες γεννιόνται από ρίζες και άλλες από θέματα άλλων λέξεων.

Πρωτότυπη λέξη λέγεται αυτή που από το θέμα (αρχικό μέρος) της συν μια κατάληξη παράγεται (γεννιέται) μια άλλη.

Παράγωγη λέξη λέγεται αυτή που γεννιέται από τη ρίζα ή το  θέμα μιας άλλης λέξης.

πρωτότυπη λέξη λα-ός (θέμα "λα-") & παράγωγη λέξη λαϊκ-ός (θέμα λαϊκ-»)

πρωτότυπη λέξη: κράτ-ος, κρίν-ω..  & παράγωγη λέξη: κρατ-ικός,ή,ό,  κρί(ν)-ση..

 

Μια λέξη μπορεί να είναι πρωτότυπη, αλλά και παράγωγη. Σωστότερα μια παράγωγη λέξη στη συνέχεια γίνεται και η ίδια πρωτότυπη (δηλαδή δημιουργεί από το θέμα της άλλη λέξη), πρβλ π.χ.: πόλη ( ρίζα - θέμα "πόλ-) > πολίτης (παραγωγικό θέμα "πολίτ-") > πολιτικός ( παραγωγικό θέμα "πολιτικ-") > πολιτικάντης,.. 

 

Παρασύνθετη λέξη λέγεται αυτή που παράγεται από μια σύνθετη συν μια κατάληξη, κλητική ή παραγωγική, π.χ.: φιλόσοφος ( πρωτότυπη σύνθετη λέξη) >  φιλοσοφία ( παρασύνθετη = η παράγωγη μιας σύνθετης)

Ριζική λέξη λέγεται αυτή που παράγεται (γεννιέται) από μια ρίζα συν μια κατάληξη, κλητική ή παραγωγική, και κατόπιν αυτή γεννά μια άλλη κ.ο.κ.ε.

Ρίζα λέγεται το αρχικό θέμα που απ' αυτό βγαίνει μια σειρά από άλλα θέματα ή παράγωγες λέξεις, όπως π.χ. οι φθόγγοι  "τακ-" στα εξής θέματα και παράγωγες λέξεις: τακ-σις > τάξις, τακ-τικός,, ά-τακ-τος, τακ-τικότερος… Ομοίως θέμα γραφ- και: γράφ-ω,εις... γραφέ-ας,α.., γραφεί-ον,ου.. γραφικ-ός,ή,ό. γραπτ-ός,ή,ό... γράφμα > γράμμ-α,γραμμ-ή, γραμματικ-ός,ή... 

 

 

3. Τα συστατικά στοιχεία των απλών λέξεων

 

Οι λέξεις, όπως είδαμε πιο πριν, άλλες είναι απλές και άλλες σύνθετες. Οι απλές αποτελούνται – παράγονται από τα εξής συστατικά στοιχεία: τη ρίζα, το θέμα,  το πρόθεμα, την κατάληξη και τον τόνο, που όλα μαζί καθορίζουν – κανονίζουν και την έννοιά των απλών λέξεων: έ-λεγα, λέγ-ω, καλ-ή, καλ-ό…

Ειδικότερα:

 

1) Η κατάληξη, παραγωγική ή κλητική

Κατάληξη λέγεται το μεταβλητό μέρος που τελειώνει μια λέξη. Το συστατικό στοιχείο της λέξης που μας λέει τι μέρος λόγου (ουσιαστικό ή επίθετο, ρήμα.. ) ή τύπος (γένος, αριθμός, πτώση ή πρόσωπο) είναι το σημαινόμενο από τη λέξη, π.χ.: καλ-ός,ή,ό,   χθεσ-ιν-ός,ή,ό,  χθεσ-ιν-ού,ών.. 

 

Παραγωγικές καταλήξεις λέγονται αυτές με τις οποίες παράγουμε λέξεις από άλλες λέξεις ή από θέματα άλλων λέξεων, όπως π.χ. οι πιο κάτωθι στα επίθετα:

-ινός:  χθες > χθεσ-ινός,  κοντά > κοντ-ινός, τωρ-ινός..

-άτος:  ξύδι > ξυδ-άτος, αφρός > αφρ-άτος,   μελ-άτος,η,ο...

 

Τυπολογικές ή κλιτικές καταλήξεις λέγονται αυτές με τις οποίες κλίνουμε τις λέξεις, π.χ.: καλ-ός, καλ-ού, καλ-οί, καλ-ών… ή με τις οποίες οι ρίζες και τα θέματα γίνονται λέξεις, π.χ. ρίζα «καλ-» και λέξεις καλ-ός, κάλος, καλ-ύτερος.. Αυτές που εναλλάσσονται στο τέλος μιας κλιτής λέξης, για να σχηματισθούν οι τύποι της, δηλαδή τα γένη και οι πτώσεις στα πτωτικά, καθώς και οι χρόνοι  και τα πρόσωπα στα ρήματα, όπως οι πιο κάτω στην ελληνική:

Πτωτικών:

Αρσενικών: Κώστ-ας,α,  φόρ-ος,ου,  γραφ-ικ-ός,ού,..  = ενικός

Κωστήδες,ων, φόρ-οι, γραφικ-οί..             = πληθυντικός

θηλυκών:    Νίκ-η, Μαρί-α, τιμ-ή, γραφ-ικ-ή,ής...    = ενικός

                   Νίκ-ες, Μαρί-ες, γραφ-ικ-ές,ών..           = πληθυντικός

ουδετέρων: τέρα-ς, τυρ-ί, γραφ-ικ-ό,ού...                 = ενικός

  τέρα-τα, τυρι-ά, γραφ-ικ-ά,ών..              = πληθυντικός

………………………….

Ρημάτων:

Ενεστώτας: γράφ-ω,εις,ει,        = ενικός,

                   γράφ-ουμε,ετε,ουν = πληθυντικός

,........................

Οι παραγωγικές καταλήξεις έχουν ληκτικό μέρος τις κλιτικές - τυπολογικές καταλήξεις: χθες > χθεσ-ιν-ός.

Επίθημα λέγεται το μέρος (οι φθόγγοι) που έχει επιπλέον μια παραγωγική κατάληξη  από μια κλητική και το οποίο διαφοροποιεί την έννοια, π.χ.: καλ-ός – καλ-ύτερ-ος, τακτός > τακτ-ικ-ός,…

 

 

2) Η Ρίζα

Ρίζα λέγεται το αρχικό θέμα  απ' όπου παράγονται  μια σειρά από λέξεις ή άλλα θέματα, π.χ.: πόλ-ις (ρίζα ή αρχικό θέμα πόλ-) > πολίτ-ης ( θέμα πολίτ-) > πολιτικ-ός (θέμα πολιτικ-) > πολιτικάντ-ης..... Οι φθόγγοι που είναι κοινοί σε μια ευρεία ομάδα συγγενών λέξεων, όπως π.χ. οι φθόγγοι  "τακ-" στις λέξεις: τακ-σις > τάξις, τακ-τικός,ή,ό, ά-τακ-τος,η,ο, τακ-τικότερος,η,ο, δια-τακ-τική, παρά-τακ-σ/ξη...  Ομοίως ρίζα "γραφ-" και λέξεις: γράφ-ω, γραφ-έας, γραφ-είο..

 

3) Το θέμα

Θέμα λέγεται το αρχικό και αμετάβλητο μέρος μιας κλιτής λέξης και το οποίο καθορίζει-δηλώνει την κύρια σημασία ή έννοια του σημαινόμενου. 

Οι αρχικοί φθόγγοι της λέξης, που μένουν αμετάβλητοι στην κλίση (κλιτικό θέμα): καλ-ός,   καλ-ού... ή που παίρνουμε απ’ αυτή, για να δημιουργήσουμε μια άλλη λέξη (παραγωγικό θέμα): τακτ-ός,ή,ό (θέμα τακτ-) > τακτ-ικός..

 

Διπλόθεμα λέγονται οι λέξεις που  παρουσιάζονται στη σύνθεση και παραγωγή  με δυο θέματα, π.χ.:

γη > γή-πεδο, μεσό-γειος, γε-ωργία,

καλός,ή,ό  >  καλό-βολος & καλλι-γραφία (καλ-ή γραφή)

πόλ-ις(-η) > πολ-ίτης…. & πόλε-ως  > πολε-οδομία 

γάλα, γάλατ-ος > γαλατ-άς, γαλ-ουχώ, γαλατάδικο

λιμ-ήν (λιμάν-ι), λιμένος: λιμενοβραχίονας, λιμενάρχης

 

Χαρακτήρας λέγεται ο ληκτικός φθόγγος του θέματος ή της ρίζας:  γραφ-ή, (χαρακτήρας -φ-), γραφικ-ός,ού..(χαρακτήρας -κ-), γραφ-μα > γράμμ-α (χαρακτήρας μ).

 

4) Το πρόθεμα

Πρόθεμα λέγεται το σύνολο φθόγγων που μπαίνει πριν από το θέμα μιας λέξης, όπως η συλλαβική  αύξηση "ε-" στην κλίση των ρημάτων, για να δηλώσουμε παρελθόντα χρόνο, πρβλ π.χ.: τρίβω > έ-τριβα, έ-τριψα, λέγω >  έ-λεγα...

 

5)  Ο τόνος

Τόνος λέγεται η προφορά πιο δυνατά μιας συλλαβής της λέξης, π.χ.:  κα-λός, έ-ξοχη, εξο-χή… Συνεπώς ο τόνος δεν είναι φθογγικό στοιχείο της λέξης, αλλά φωνητικό

Τονικό σημάδι λέγεται το σήμα (')  που  σημειώνεται (βάζουμε) στο γραπτό λόγο πάνω από το φωνήεν   της συλλαβής της λέξης που τονίζεται, όπως π.χ.: εξο-χή, έ-ξοχη

 

Τόνο έχουν οι δισύλλαβες και άνω λέξεις: καλό, καλύτερος…, άσχετα αν σε μερικές γλώσσες δε σημειώνεται, πρβλ π.χ. στην αγγλική: morning (προφορά «μόρνινκ»).

Ο τονισμός γίνεται για εκτόνωση και συγκεκριμενοποίηση της προφοράς τους (είναι  φοβερά δύσκολο το να προφέρουμε ίδια ή ισότιμα στην ένταση φωνής όλες τις συλλαβές  των λέξεων)  και στην ελληνική γλώσσα, αρχαία και νέα, έχει κανονιστεί, αντί να τονίζουμε μια τυχαία  συλλαβή των λέξεων, να τονίζουμε μια συγκεκριμένη από το τέλος τους ανάλογα με τα μέρη λόγου και τους τύπους τους, ώστε να μας τα υποδείχνει τάχιστα μαζί με την κατάληξη, πρβλ π.χ. κινά (οριστική) & κίνα (προστακτική), έξοχη (επίθετο) & εξοχή (ουσιαστικό), παραγωγός (ουσιαστικό) & παράγωγος (επίθετο) …

(Περισσότερα για τον τόνο βλέπε στο βιβλίο:

«Το ελληνικό σύστημα γραφής», Α. Κρασανάκη)

 

 

Οι φθόγγοι και οι συλλαβές των λέξεων

 

1. Οι φθόγγοι και οι συλλαβές δεν είναι συστατικά – νοηματικά μέρη  των λέξεων, εκτός και έχουμε συστατικό στοιχείο που αποτελείται από ένα μόνο φθόγγο (στην περίπτωση αυτή θα είναι μόνο φωνήεν) ή από μια μόνο συλλαβή, όπως π.χ. στις λέξεις: π.χ.: το, εκ, η, καλ-ό, ά-τυχ-ο, καλ-ή  μια και τα σύμφωνα δεν προφέρονται ποτέ από μόνα τους και οι συλλαβές είναι απλώς τμήματα των λέξεων που διευκολύνουν τη σύλληψή ή την προφορά τους, απ΄ όπου και συλλαβές. Τα στοιχεία εκείνα που υλοποιούν τη γλωσσική έκφραση είναι τα συστατικά στοιχεία (ρίζα ή θέμα,  κατάληξη κ.τ.λ.) : καλ-ός, καλ-ύτερ-η… παράλληλα με τα α’ και β’ συνθετικό, αν έχουμε σύνθετη λέξη: συν-ε-όρτασ-α,ες,…

2. Οι φθόγγοι δεν είναι αυτόνομα στοιχεία, αφού τα μικρότερα τεμάχια που μπορούν να κοπούν οι λέξεις είναι οι συλλαβές, φωνηεντικές (= ένα φωνήεν μόνο του, π.χ. ο α-έ-ρας) ή συμφωνικές (ένα φωνήεν συν ένα ή περισσότερα φωνήεντα, π.χ. τον, εν, νε-ος..),  πρβλ π.χ.: κα-λός, γρά-φω… μια και τα σύμφωνα δεν προφέρονται ποτέ από μόνα τους. Προφέρονται πάντα μαζί με ένα φωνήεν,  πριν ή μετά από αυτά, πρβλ π.χ.: εν, νέ-ος, εκ, κε-ντρο … απ΄ όπου και σύμφωνα. Όσο και αν προσπαθήσουμε να προφέρουμε ένα σύμφωνο μόνο του, π.χ. το κ, είναι αδύνατο να το κατορθώσουμε, θα πούμε π.χ. κα ή κου ή κε..

(Περισσότερα βλέπε στο βιβλίο:

«Το ελληνικό σύστημα γραφής», Α. Κρασανάκη)

 

 

Λέξεις χωρίς συστατικά στοιχεία

&  Σύνταξη κατά παράταξη

 

Στις διάφορες γλώσσες υπάρχουν και λέξεις που δεν έχουν καταλήξεις, κλιτικές ή παραγωγικές,  και εξ αυτού είναι άκλιτες, με βοηθητική (ειδική ή γενική) έννοια, μονοσύλλαβες ή ολιγοσύλλαβες (αν δεν είναι σύνθετες) και η  όλη φθογγική τους σύνθεση είναι και το συστατικό - νοηματικό τους στοιχείο.  Στην ελληνική γλώσσα οι λέξεις χωρίς καταλήξεις είναι οι μόνο οι σύνδεσμοι, οι προθέσεις, τα επιφωνήματα και κάποια από τα επιρρήματα, όπως π.χ. οι: με, από, και, ναι, μεν, υπέρ, αχ!, απέναντι….., επομένως η μειοψηφία. Σε άλλες γλώσσες, όπως π.χ. στην κινέζικη, όλες σχεδόν οι λέξεις είναι χωρίς καταλήξεις και σε άλλες, όπως π.χ. στην αγγλική, οι μισές-μισές ή η πλειοψηφία. Οι λέξεις που είναι χωρίς καταλήξεις εξειδικεύονται ή αλλάζουν έννοια είτε με το ανεβοκατέβασμα της έντασης του τόνου τους είτε με το να τις πούμε με μια άλλη λέξη πριν ή μετά από αυτές, δηλαδή με σύνταξη κατά παράταξη - περιφραστικά.

Παρέβαλε π.χ. στην ελληνική ότι οι άκλιτες λέξεις: ή & η, ο & ό, πως & πώς, πότε & ποτέ..,  με διαφορετική ένταση του τόνου ή με τη μεταφορά του τόνου από τη μια συλλαβή στην άλλη αποκτούν διαφορετική σημασία. Στην κινέζικη γλώσσα ο τόνος έχει όχι δυο, όπως στην ελληνική,, αλλά τέσσερις σκάλες και με κάθε ένταση η λέξη αποκτά και διαφορετική σημασία. Παρέβαλε, ομοίως, ότι  οι άκλιτες ελληνικές επιρρηματικές λέξεις «απέναντι, πάνω, ναι, από… »… συγκεκριμενοποιούνται εννοιολογικά με τη σύνταξη κατά παράταξη (περιφραστικά, λεγόμενες πριν ή μετά από άλλες μέσα στην πρόταση), πρβλ π.χ.: «απέναντι από την Κύπρο» = η Τουρκία, ενώ «απέναντι από το σπίτι σου» = το σχολείο, «ναι», να πάω, ενώ  «ναι», δεν πάω…

Σε άλλες γλώσσες (π.χ. κινέζικη) δεν υπάρχουν καθόλου παραγωγικές και κλιτικές καταλήξεις και σε άλλες (π.χ. αγγλική) οι μισές ή λίγες σχετικά. Στις γλώσσες αυτές τα γένη, η κλίση και τα μέρη λόγου σχηματίζονται είτε με σύνθεση ( δηλαδή με το να πούμε μια τέτοια λέξη σύνθετα με μια άλλη) είτε με σύνταξη κατά παράταση, δηλαδή λέγοντας αυτή τη λέξη πριν ή μετά από μια άλλη. Παρέβαλε π.χ. στην αγγλική: the love & I love, you love, he love, of loveόπου η αυτή λέξη (εδώ η λέξη love, με προσωπική αντωνυμία: Ι, you… γίνεται ρήμα, με το άρθρο the γίνεται ουσιαστικό, με το μόριο of  γίνεται ουσιαστικό πτώσης γενικής κ.τ.λ.

(Περισσότερα βλέπε στο βιβλίο:

«Συντακτικό ελληνικής γλώσσας», Α. Κρασανάκη)

 

 

4. Τα συνθετικά μέρη των σύνθετων λέξεων

 

Οι σύνθετες λέξεις, εκτός από τα συστατικά στοιχεία (θέμα, κατάληξη, τόνο κ.τ.λ.) των απλών λέξεων, αποτελούνται και από το α’ και β’ συνθετικό, που όλα μαζί καθορίζουν – κανονίζουν την έννοιά των συνθέτων λέξεων, πρβλ: συν-λαμβάν-ω > συλλαμβάνω. συν-έ-λαβ-α,ες…

 

Ειδικότερα:

Πρώτο (α')  συνθετικό  λέγεται η απλή λέξη που  μπαίνει πρώτη στη σύνθεση.

Δεύτερο (β') συνθετικό λέγεται η απλή λέξη που μπαίνει δεύτερη στη σύνθεση:   συμμαθητής = συν (α' συνθετικό) +  μαθητής (β' συνθετικό)

Συνδετικό  φωνήεν  λέγεται το φωνήεν που ενώνει τα δυο  συνθετικά: αστραπή + βροντή = αστραπόβροντο, το -ο- = συνδετικό φωνήεν. 

Γνήσια σύνθεση λέγεται αυτή που γίνεται με συνδετικό φωνήεν το -ο- ή ένα άλλο εκτός του ληκτικού του α' συνθετικού: κρυφομιλώ (κρυφά  ομιλώ), γεωγραφία (γη, γαία γράφω), πεντάδραχμο (πέντε δραχμές), γυναίκες + παιδιά >  γυναικόπαιδα, πικρή + δάφνη >  πικροδάφνη..

Νόθα  ή  καταχρηστική σύνθεση  λέγεται αυτή που γίνεται με  αυτούσιες λέξεις ή με συνδετικό φωνήεν το ληκτικό  φωνήεν του α' συνθετικού, αν υπάρχει, π.χ.:

ελληνική: εκ-δρομή, εκ-δύνω > γδύνω, νέα πόλη > Νεάπολη, Χριστού γέννα > Χριστούγεννα…

κινέζικη: πε» = κύπελλο, «τσιμ» = χρυσός,η,ο, «τσιμ πε» = χρυσό κύπελλο, «νι τσάου» = καλημέρα, «σιαμ-σουέ» = το  άρωμα (το αρωματόνερο), «σεν» = ο θεός, «σί-λά» = η Ελλάδα, «τσούν-κούο» = η κίνα, «μέϊ-κό» = η  Αμερική..  

Σύμφυση λέγεται η σύνθεση λέξεων που γίνεται με συγχώνευση (χωρίς συνδετικό φωνήεν) δυο απλών λέξεων, π.χ.: εκ-δύω > γδύνω, εν-βολιάζω > μπολιάζω, εκ-ρέω > Κρόνος > χρόνος..

 

Η λέξη γη ως πρώτο συνθετικό γίνεται:   γή-πεδο, γή-λοφος, γεω-μετρία, γεω-λόγος, γεω-πόνος..   γαιο-κτήμονας, γαι-άνθρακας...

Τα αριθμητικά ως πρώτα συνθετικά γίνονται:

Το ένας > μονό- : μονάκριβος, μονομαχία..

Το δυο> δι, δισ, δυ: δίδραχμο, δισέγγονος, δίφραγγο, δικέφαλο, δίκοπο, δισεκατομμύριο, συνδυασμός... 

Το τρία > τρι, τρισ-: τρισύλλαβο, τριγύρω,  τρίγλωσσος, τρισάγιο, Τρισεύγενη.. 

Το τέσσερα > τετρά-: τετράγωνο, τετράποδο, τετράπλευρο.. 

Η λέξη καλός,ή,ό ως πρώτο συνθετικό γίνεται:

καλό-βολος, καλοδέχομαι, καλοδεχούμενος..

καλλι-γραφία, καλλιτέχνης, καλλιέργεια... 

Τα αριθμητικά έχουν συνδετικό φωνήεν από το πέντε μέχρι   το ενενήντα το : πεντάδραχμο, εξάμηνο, οχτάστιχο... 

Τα επίθετα σε -υς έχουν συνδετικό φωνήεν το : βαθύπλουτος, Μακρυγιάννης, πλατύσκαλο.. 

 

 

5. Οι τρόποι γένεσης - δημιουργίας των λέξεων

 

Κάποιοι λένε ότι οι λέξεις δημιουργούνται από τη μίμηση των ήχων του περιβάλλοντος. Άλλοι λένε ότι οι λέξεις είναι τυχαίοι συνδυασμοί φθόγγων που τους αποδόθηκε μια έννοια κ.α. Ωστόσο τίποτε από αυτά δεν ισχύει, γιατί από τη μια οι λέξεις αποτελούνται από συγκεκριμένα συστατικά στοιχεία (τα: θέμα ή  ρίζα, κατάληξη κ.τ.λ.) και τα οποία κανονίζουν και την έννοια των λέξεων και από την άλλη τα στοιχεία αυτά συναρμολογούνται σε λέξεις με ειδικούς τρόπους και κυρίως με την καλούμενη παραγωγή και σύνθεση.

 

1) Η σύνθεση

Σύνθεση λέγεται ο τρόπος με τον οποίο σχηματίζονται οι σύνθετες λέξεις. Η δημιουργία λέξης με την ένωση δυο ή περισσοτέρων απλών λέξεων (κανονικά είναι απλών θεμάτων), π.χ.: δια-γράφ-ω, συν-γράφ-ω, δια-κρατ-ικός....

 

2) Η παραγωγή

Παραγωγή λέγεται ο τρόπος με τον οποίο σχηματίζονται οι απλές λέξεις. Οι απλές λέξεις δημιουργούνται είτε από θέματα άλλων λέξεων, που τότε λέγονται  «παράγωγες λέξεις» είτε από ρίζες (πρωτότυπα θέματα), που τότε λέγονται «ριζικές λέξεις». Η δημιουργία των απλών λέξεων γίνεται με την πρόσθεση στη ρίζα ή στο θέμα της πρωτότυπης λέξης μιας κατάληξης, κλιτικής ή παραγωγικής, π.χ.:

Ρίζα κρατ- και ριζική λέξη «κράτ-ος»

Ριζική - πρωτότυπη λέξη: «κράτ-ος» & παράγωγη λέξη: κρατ-ικός

 

3) Η καταχρηστική παραγωγή

 Καταχρηστική παραγωγή λέγεται η παραγωγή λέξης:

α) Με αλλαγή του τύπου (= του γένους ή του αριθμού) της, π.χ.: αι Αθήναι > η Αθήνα,  ο έμπορος &  η έμπορος, ο σύζυγος & η σύζυγος.. 

β) Με αλλαγή του μέρους λόγου της (π.χ. ένα επίθετο να γίνει ουσιαστικό), π.χ.: παράγωγος,η,ο > ο παραγωγός, παράγωγη > η παραγωγή,  ζεστή > η ζέστη, μηχανική/ κεραμική.. (τέχνη) > η μηχανική/ κεραμική.. ο μηχανικός (τεχνίτης αυτoκινήτου) & ο μηχανικός.. 

γ) Με αλλαγή της κατάληξης μιας αρχαίας λέξης, όπως  π.χ. η  κατάργηση της γ’ κλίσης της αρχαίας, δηλαδή των καταλήξεων –ις, -ας, -ρ...: λύσις > λύση, οντότις > οντότητα, Ελλάς > Ελλάδα, κλητήρ  > κλητήρας.. 

δ) Με αλλαγή της τονιζόμενης συλλαβής (η αλλαγή συλλαβής  του τόνου στην ελληνική αλλάζει  το μέρος λόγου της λέξης ή δίδει αρνητική έννοια): παράγωγη (= επίθετο) >  παραγωγή (= ουσιαστικό), πότε – ποτέ…

ε) Με τροποποίηση της φθογγικής σύνθεσης μιας λέξης, δηλαδή με φθογγικό πάθος (= με εναλλαγή, πρόσθεση, αφαίρεση ή αντιμετάθεση φθόγγου). Τα  φθογγικά πάθη σε μια λέξη γίνονται είτε για τη σημασιολογική διαφοροποίησή της είτε για την ευστομία της (= ευφωνία, για πιο άνετη ή πιο σύντομη συμπροφορά των φθόγγων της), π.χ.: χώρα (τόπου) & (χ)ώρα > ώρα χρόνου), κόνις > (σ)κόνη, πυρία (πυρ) > (σ)πύρ(τ)α,    σπόγγος >  σφουγγάρι, οικοκυρά > (ν)οικοκυρά, ήλθα > ήρθα, παις > παιδίον > παιδί....

 

 

6. Η ρίζα, οι ριζικών λέξεις και η πρώτη ύλη λέξεων 

 

Πιο μπροστά είδαμε ότι οι σύνθετες λέξεις γεννήθηκαν (δημιουργούνται, αποτελούνται) από την ένωση δυο ή περισσοτέρων απλών, π.χ.: εξ-υπ-ακούγεται, συν-πολίτης > συμπολίτης….  και οι απλές είτε από το θέμα μιας άλλης λέξης συν μιας κατάληξης (= οι παράγωγες λέξεις), π.χ. πόλη > πολίτης… (θέμα πολ-) είτε από μια ρίζα συν μια κατάληξη (= οι ριζικές λέξεις), π.χ. ρίζα «πολ-« συν την κατάληξη –η = πόλη.  Επομένως αυτό που μένει να μάθουμε ακόμη είναι το πώς γεννήθηκαν οι ρίζες των λέξεων απ’ όπου δημιουργούνται στη συνέχεια με παράγωγή και σύνθεση οι υπόλοιπες, όπως π.χ. η ρίζα «πολ-» των λέξεων: πόλ-η >  πολ-ίτης > πολ-ιτ-εία >  πολ-ιτ-ικ-ός..

Αναλύοντας ετυμολογικά τις ρίζες των λέξεων, βλέπουμε ότι η ρίζα δεν είναι ένας τυχαίος συνδυασμός φθόγγων που του αποδόθηκε μια έννοια, αλλά ένα φυσικό φώνημα, αυτούσιο ή παραποιημένο για ευφωνικούς ή επιμέρους νοηματικούς λόγους. Δηλαδή είναι ένας ήχος, αυτούσιος ή παραποιημένος ευφωνικά, από αυτούς που ακούγονται στα διάφορα περιβάλλοντα από τα διάφορα όντα, όταν ενεργούν ή πάσχουν, αυτούσιος και  κάτι ως γίνεται με το ξύλο και το έπιπλο ή το μάρμαρο και το άγαλμα κ.τ.λ.). Ο λόγος και για τον οποίον οι λέξεις έχουν λογική ορθότητα ή  μεταφορική και κυριολεκτική έννοια.

 

Τα ως άνω φωνήματα είναι π.χ.:

α) Οι φωνές που βγάζουν τα ζώα, πτηνά,...,  όταν πετάνε, τρώνε, πεινάνε.., πρβλ π.χ.: κρα..κρά > κρά-ζω, κρα-υγάζω, κρα-υγή..  μπε/βε.. > βελάζω.  Ομοίως: γαβ-γίζω, ζου..ζούνι, κουκου..βάγια, κακα..ρίζω,

β) Τα ανθρώπινα επιφωνήματα (οι φωνές που βγάζει ο άνθρωπος,  όταν ενεργεί ή πάσχει), πρβλ π.χ.: αχ! > αχός, αμάν > αμανές,  χαχα > χαχανίζω,..

γ) Οι ήχοι που βγάζουν τα αντικείμενα, όταν τρίβονται, πιέζονται, σπούνε, κτυπιούνται.., πρβλ π.χ.: μπαμ μπουμ >  μπουμπουνίζω, μπαρούτι..   τρ.. > τρίβω, τρίζω, τριγμός...,  β.. > βοή, βοώ....

 

Οι καλούμενες ηχοποιητικές λέξεις φτιάχνονται - αποτελούνται και αυτές από συστατικά στοιχεία ( θέμα + κατάληξη κ.τ.λ.), πρβλ π.χ.:  γαβ..  > γαβγ-ίζ-ω, κακαρ-ίζω, χαχα(ν)-ίζω, τιτι(β)-ίζω..  Απλώς το θέμα των λέξεων αυτών είναι ένας αυτούσια μιμησμένος ήχος του περιβάλλοντος, ενώ των άλλων είναι τμήμα φθόγγων από άλλη λέξη,  π.χ.  κράτ-ος > κρατ-ικός….

Πιο απλά, οι λέξεις σχηματίζονται-αποτελούνται από συστατικά στοιχεία (θέμα, κατάληξη κ.τ.λ.), γεννιόνται με παραγωγή και σύνθεση: χρόν-ος, χρον-ικός, σύν-χρονος - σύγχρονος,… γραφή, γράφ-μα > γράμμα, σύν-γραμμα > σύγγραμμα ..... και έχουν ως πρώτη ύλη κατασκευής των συστατικών τους στοιχείων τα φωνήματα, δηλαδή τους ήχους του περιβάλλοντος, άλλοτε αυτούσια  και άλλοτε μερικώς μεταποιημένα: «ρ...» (ο ήχος που ακούγεται από κάτι που ρέει ή κυλά...) > ρέω, ροή, ρεύμα,.. εκ-ρέω εκ-ροή.... > Κρόνος – χρόνος..

Όπως η πρώτη ύλη για το άγαλμα είναι το μάρμαρο, για το έπιπλο το δέντρο κ.τ.λ.,  έτσι και η πρώτη ύλη των λέξεων είναι οι ήχοι του περιβάλλοντος. Για κάθε πράγμα και η ανάλογη ύλη του.

 

Σημειώνεται, επίσης ότι:

1) Ο πρωτόγονος άνθρωπος δε γεννήθηκε κατευθείαν να μιλεί ελληνικά ή αγγλικά.. ή να λέει π.χ. τις λέξεις: λέω, πάω, Μανώλης, Ηρακλής...(ελληνικά), Say, go, Manuel... (αγγλικά)..    Αρχικά μίλαγε όπως και τα άλλα ζώα, δηλαδή με άναρθρο λόγο (με επιφωνήματα και μιμήσεις ήχων, μορφασμών, κινήσεων κ.τ.λ.) Σιγά-σιγά και σε σχέση προς τα άλλα ζώα επινόησε τις καταλήξεις, τα προθέματα, τον τόνο.. και λοιπά γλωσσικά στοιχεία: "τακ.. τακ" > τάκ-σις (τάξη), τακ(τ)-κός,ή,ό.. γραφς..."  > γράφ-ω, γραφ-ή, γραφ-έας, γραφικ-ότατος.. και έτσι έφτιαξε τη γλώσσα που έχει σήμερα. Έτσι οι λέξεις σε σχέση προς τους φυσικούς ήχους είναι,   όπως το δέντρο και το έπιπλο, η πέτρα και το σπίτι..   Έτσι η γλώσσα διαπλάστηκε, επεξεργάστηκε, εξελίχθηκε  και   έφθασε στο σημείο που είναι σήμερα.

2) Αν οι λέξεις ήταν τυχαίοι συνδυασμοί φθόγγων που τους αποδόθηκε μια έννοια, δε θα είχαν ποιόν και λογική ορθότητα. Παρέβαλε π.χ.  "μπάμ, μπουμ" > μπόμπα, μπουμπουνίζω. μπουμπουνητό.. όπου η ρίζα - φώνημα "μπαμ" σου δίνει τη υπόσταση για το σημαινόμενο των λέξεων αυτών. Παρέβαλε ομοίως ότι δε θα ήταν λογικό να πούμε την ίδια έννοια που λέμε με τη λέξη «μπόμπα» και π.χ. με το συνδυασμό των φθόγγο «σι..», γιατί αυτοί οι φθόγγοι είναι κάτι που ακούγεται όταν κάνουμε σιγή ή ησυχία.

3) Σε μια ομάδα συγγενών ετυμολογικά λέξεων πάντα η ρίζα είναι ήχος περιβάλλοντος, αυτούσιος ή παραποιημένος. Το ότι αυτό σε πολλές λέξεις δε φαίνεται οφείλεται στην ανθρώπινη επέμβαση, που:

α) πρόσθεσε τις καταλήξεις, ώστε ο λόγος να γίνει συγκεκριμένος από γενικός και ασαφής, πρβλ: καλ-ώ,είς.. & καλ-ός,οί….. & καλ-ή,ής,ές.. 

β) πολλές ρίζες ή λέξεις τις μεταποίησε (με πρόσθεση, αφαίρεση, αντιμετάθεση φθόγγου) για λόγους ευστομίας (ευφωνίας, πιο άνετης ή πιο σύντομης κ.τ.λ. συμπροφοράς των φθόγγων της) ή νοηματικής διαφοροποίησης, πρβλ π.χ.: "σ..αλ.λς.. = ο ήχος από το κύμα της θάλασσας και απ' εκεί: σάλος, σάλασσα > θάλασσα =  sea (αγγλικά),  σαλς -αλάτιον - άλας - αλάτι, sardin - sardela ( λατινικά), σαλαμούρα, (σ)αλατίζω, σαλεύω... χώρα (τόπου  & (χ)ώρα - ώρα (χρόνου), γράφμα > γράμμα, οπή/όπματιον > μάτι, οπταλμός > οφθαλμός.. (Περ. βλέπε στα «Φθογγικά πάθη») Δηλ. με τα φθογγικά πάθη κάνουμε τέτοια επεξεργασία  στην πρώτη ύλη των λέξεων, όπως και στη  λάξευση της πέτρας  για το σπίτι, στο μάρμαρο για το άγαλμα, στο δέντρο για το έπιπλο...

4) Επειδή όλες οι γλώσσες χρησιμοποιούν ως πρώτη ύλη τους ήχους του περιβάλλοντος, γι αυτό και κάποιες, αν και δεν έχουν έρθει ποτέ σ' επαφή, έχουν:

α) ίδιες ή παρόμοιες  λέξεις, πρβλ π.χ.  ελληνικά: βους, ρους-ρυάκι, κραυγάζω - κραυγή... & αγγλικά:  bull ή bos,  rio,  cry..

β) τους αυτούς φθόγγους, τους είκοσι (20) στον αριθμό: α, ε, ο, ου, ι, κ, γ, χ, τ, δ, θ, π, β, φ, μ, ν, λ, ρ, σ, ζ (κάτι που οφείλεται και στα γλωσσικά δάνεια). Απλώς μερικές γλώσσες δε συνηθίζουν κάποιον ή κάποιους από τους μέσους και δυσκολοπρόφερτους φθόγγους δ, γ, θ, ζ. 

 

 

7. Ο τόνος & τονικό σημάδι

 

Τόνος λέγεται η ανύψωση της φωνής σε μια συλλαβή της λέξης, όπως π.χ.:  κα-λός, κά-λος, έ-ξοχη, εξο-χή..

Τονικό σημάδι λέγεται το σήμα (') με το οποίο σημειώνεται στη γραφή η τονιζόμενη συλλαβή, που στο γραπτό λόγο βάζουμε πάνω από το φωνήεν   της συλλαβής της λέξης που τονίζεται, όπως π.χ.: εξο-χή, έ-ξοχη

Ανάλογα με τη θέση που έχει τον τόνο μια λέξη ονομάζεται:

oξύτονη, αν τονίζεται στη λήγουσα: καλός, δροσερή,

παροξύτονη, αν τονίζεται στην παραλήγουσα: κάλος, καλημέρα,

προπαροξύτονη, αν τονίζεται στην προπαραλήγουσα: άτιμος, μονοήμερη

 

 

α. Ο πεζός τόνος

( Γιατί τονίζουμε μια συλλαβή στις δισύλλαβες και άνω λέξεις)

 

Ο τόνος στις λέξεις του προφορικού λόγου είναι αφ΄ενός για εκτόνωση - συγκεκριμενοποίηση της προφοράς τους (είναι  φοβερά δύσκολο το να προφέρουμε ίδια ή ισότιμα στην ένταση φωνής όλες τις συλλαβές  των λέξεων) και αφ΄ετέρου (αυτό είναι κάτι που ισχύει μόνο στην ελληνική και μόνο σε μερικές λέξεις στις άλλες γλώσσες), για να μας υποδείχνει το μέρος  λόγου ή τον τύπο του σημαινόμενου από τη λέξη σε συνεργασία με την κατάληξη, πρβλ π.χ.: ΕΞΟΧΗ = έξοχη (επίθετο) & εξοχή (ουσιαστικό), ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ = παραγωγός (ουσιαστικό) & παράγωγος (επίθετο) & παραγώγως (επίρρημα), ΚΙΝΑ = κίνα (προστακτική) & κινά (οριστική)…  Παρέβαλε ομοίως ότι:

1) Τα ρήματα της α' συζυγίας έχουν τόνο στην παραλήγουσα και τα ουσιαστικά τους στη λήγουσα:

ρήματα: άρχω,εις,ει, συν-γράφει, συν-τρίβει, αλείφει, αμείβει, ακούει, βάφει...

ουσιασ.: αρχή,ής,    συν-γραφή,  συν-τριβή,  αλοιφή,  αμοιβή,  ακοή,...

2) Τα ρήματα της β' συζυγίας έχουν τόνο στη λήγουσα και τα oυσιαστικά  στην παραλήγουσα (σπάνια προ παραλήγουσα):

ρήματα: τρυπώ,άς,ά, διψά, αγωνιά, λαχταρά, πεινά, λυπείς, γεννά, τρυπά, ερευνά... 

ουσιασ.: τρύπα,ας,  δίψα, αγωνία, λαχτάρα, πείνα, λύπη, γέννα, τρύπα, έρευνα 

3) Τα ρήματα β' συζυγίας έχουν τόνο στη λήγουσα  και τα επίθετα στην προπαραλήγουσα:

ρήματα: αδιαφορώ,είς,εί, αδικώ, αδυνατώ, αξιώ, ατιμώ, παρανομώ, αδιαφορώ,.. 

επίθετα: αδιάφορος,η,ο,  άδικο, αδύνατο, άξιο, άτιμο, παράνομο, αδιάφορο... 

ρήματα: αδικεί,είς, αδιαφορεί,είς, αδυνατεί,είς, αστοχεί,..

επίθετα: άδικη,ης,   αδιάφορη,ης,   αδύνατη,ης,  άστοχη,ης....

ρήματα: απαντά, αδικεί, ατιμά, παρανομά/εί..

επίθετα: άπαντα, άδικα, άτιμα, παράνομα...

4) Τα επίθετα σε –ος που έχουν τόνο στην προπαραλήγουσα τα επιρρήματά τους έχουν τόνο στην παραλήγουσα:

επίθετα: άγριος, άξιος, τίμιος, πλούσιος, άδικος, βόρειος,..

επιρρήματα: αγρίως, αξίως,...

5) Τα επίθετα σε –ος,η έχουν τόνο στη λήγουσα και τα ουσιαστικά τους στην προπαραλήγουσα ή παραλήγουσα, αν είναι δισύλλαβα. Αντίθετα τα επίθετα έχουν τόνο στην προπαραλήγουσα και τα ουσιαστικά  στη λήγουσα :

επίθετα: διαλεκτός, λευκός,  λαμπρός, γερός…. ζεστή, θερμή, ξανθή,  κρυπτή,. 

ουσιασ.: η διάλεκτος, λεύκος,α, Λάμπρος, γέρος...ζέστη, θέρμη, Ξάνθη, κρύπτη, ...

επίθετα: συμμέτοχη, παράγωγη, υπέροχη, ένοχη, έμμονη,  έξοχη..

& ουσιασ.: συμμετοχή, παραγωγή, υπεροχή, ενοχή, εμμονή, ......

Ομοίως: παράγωγος > παραγωγός,...

6) Τα θηλυκά επίθετα σε -ια έχουν τόνο στην προπαραλήγουσα και τα θηλυκά ουσιαστικά  παράγωγά τους στην παραλήγουσα:

επίθετα: άξια, άγια, τέλεια, ουράνια, ..

& ουσιαστ.: αξία, Αγία, τελεία, Ουρανία…

7) Τα β’ και γ’ πρόσωπα αορίστου της ενεργητικής φωνής έχουν τον τόνο στην παραλήγουσα και τα θηλυκά ουσιαστικά παράγωγά τους στην προπαραλήγουσα (στα δισύλλαβα ρήματα ο τόνος δε  μετακινείται στην περίπτωση αυτή):   

ρήματα: οργανώσεις,ει, ασκήσεις,ει, πράξεις, τάξεις…  

θηλυκά: οργάνωση,ης άσκηση, πράξη,.…

( αρχαία: άσκησις, λύσις, πράξις..)

8) Τα προπαροξύτονα επίθετα και μετοχές τρέπονται σε επιρρήματα (κυρίως στην αρχαία ελληνική) με την αφαίρεση του άρθρου και μετακίνηση του τόνου κατά μια συλλαβή στην ονομαστική ενικού  του αρσενικού ή με αφαίρεση   μόνο του άρθρου  στην ονομαστική πληθυντικού του ουδετέρου:  ο,η,το νόμιμος,η,ο = επίθετο & νομίμως ή νόμιμα = επίρρημα. Ομοίως:

επίθετα: κύριος, νότιος, κόσμιος, πλούσιος, όμοιος, δίκαιος, τέλειος, βόρειος....

επιρρήμ.: κυρίως, νοτίως, κοσμίως, πλουσίως, ομοίως, δικαίως, τελείως,..... 

μετοχές: προηγούμενος, ομολογούμενος.. 

επιρρήμ.: προηγουμένως/α ομολογουμένως…

Τα προπαροξύτονα ουδέτερα των επιθέτων με μετακίνηση   του τόνου στη λήγουσα τρέπονται σε ρήματα β' συζυγίας:   

ουδέτερα: αδιάφορο, αδύνατο, άδικο, άστοχο, δύστυχο, άπιστο, άτιμο,...

ρήματα: αδιαφορώ, αδυνατώ, αδικώ, αστοχώ, δυστυχώ, απιστώ,,...

9) Τα παροξύτονα ουδέτερα ουσιαστικά ύλης με μετακίνηση του τόνου   στη λήγουσα τρέπονται σε επίθετα που φανερώνουν χρώμα:

υλικό: ασήμι, κεράσι, λουλάκι, μέλι, χρυσάφι, φιστίκι, λεμόνι, ..

χρώμα: ασημί, κερασί, λουλακί, μελί, χρυσαφί, φιστικί, λεμονί, ..

 

 

Σημειώνεται ότι:

1) Τόνο έχουν όλες οι δισύλλαβες και άνω λέξεις, ελληνικές και ξένες, άσχετα αν σε πολλές γραφές δε σημειώνεται. Στην αγγλική ο τονισμός γίνεται συνήθως  στο θέμα ή στην προπαραλήγουσα, αν η λέξη είναι πολυσύλλαβη: morning (μόρνινκ), melody (μέλοντι), Georgia (τζόρτζια),... Στη γαλλική ο τονισμός  γίνεται συνήθως στη λήγουσα: pieta (πιετά), virtu (βιρτού)…..  

2) Άτονες λέξεις λέγονται όσες λέξεις δεν παίρνουν τονικό σημάδι στη γραφή, όπως:

α) στη νέα ελληνική οι μονοσύλλαβες: με σε το...  Δεν παίρνουν τονικό σημάδι οι λέξεις αυτές, επειδή  εννοείται.

β) στην αρχαία ελληνική τα άρθρα ονομαστικής: ]ï ]ç ï]é á]é, οι μονοσύλλαβες προθέσεις å[éò [åí [åê [åî, οι σύνδεσμοι  ]ùò å[é και το μόριο ï[õ, επειδή με δυνατότερη φωνή   αλλάζουν σημασία, οπότε εκεί μόνο έβαζαν τονικό σημάδι., πρβλ: ]ç, ï]é (Üñèñá)  &  å[é (õðïèåôéêü) &  (äéáæåõêôéêü) & å@é (ñÞìá, åéìß)),  \ïò, \\ç, ï\é.. (áíáöïñéêÞ áíôùíõìßá), & ]ùò (óýíäåóìïò), å[éò, [åí ( ðñïèÝóåéò) & å#éò, \åí (áñéèìçôéêÜ)....

3) Οι ομόηχες λέξεις δεν έχουν την αυτή ένταση (τόνο) προφοράς, για να διακρίνονται. Στο  διαζευκτικό "ή"  και στα θαυμαστικά "ώ/έ", ο τόνος είναι πιο μεγάλος  παρά στα άρθρα "ο, η, οι",  λόγος που σήμερα στα πρώτα βάζουμε τονικό σημάδι και στα δεύτερα όχι. Ομοίως στα: πώς (ερωτηματικό) & πως (=ότι), πού (= ερωτηματικό) & που (= σύνδεσμος, αναφορική αντωνυμία). Φθογγικά: "ι/μαρία/ί/ι/γιάνα. ό/ο/θοδορίς!"= ορθογραφικά: Η Μαρία ή η Γιάννα. Ω ο Θοδωρής!

5) Ο τόνος δεν μπαίνει ποτέ πριν από την προπαραλήγουσα, εκτός και αν έχουμε το δίφθογγο "αϊ" (γάίδαρος),  επειδή, αν τονίσουμε πριν από αυτήν τη συλλαβή, κατόπιν δεν είναι εύκολη η προφορά: καλημέρα, καλύτερος, σοφός,..

6) Η συνίζηση μεταφέρει τον τόνο στο έξω φωνήεν: δύο > δυό, μία > μιά, εννέα > εννιά, ελαία - ελιά... και πολλές φορές δημιουργεί εννοιολογική διαφορά: χωρίο & χωριό,  γωνία & γωνιά.. 

7) Κάθε λέξη, απλή ή σύνθετη, έχει ένα μόνο τόνο. Τόσες λέξεις έχει η πρόταση όσοι και οι τόνοι της (  άσχετα αν δε σημειώνονται όλοι καμιά φορά στη γραφή), πρβλ π.χ., φθογγικά: άστακίίφίγε = 4 τόνοι = 4 λέξεις  = ορθογραφικά: Άστα 'κεί ή φύγε, φθογγικά: αστακίίλιθρίνια = 3 τόνοι 3 λέξεις = ορθογραφικά: Αστακοί ή λυθρίνια.Τη θέλω, για μένα. (εδώ, ενώ σημειώνονται 2 τόνοι, κανονικά όμως υπάρχουν 4) = Τήν θέλω γιά μένα.

8) Οι σύνθετες λέξεις έχουν και αυτές έναν και μόνο τόνο, στο α’ ή στο β’ συνθετικό: συν κάτοικος > συγκάτοικος, εκ-κλησία, δια-κατέχω, διά-δικος…

9) Μια λέξη, απλή ή σύνθετη, μπορεί  να προφερθεί με δυο τόνους, μόνο αν τη  χωρίσουμε (κόψουμε) στα δυο και παρατείνοντας κάποιον φθόγγο, π.χ.: κένν...τροφόρος, άλ...-φάβητο, πίκρα-μένος,  σύν-κάτοικος… κάτι που δε συνηθίζεται, πλην σε ιδιωματισμούς, όπως π.χ. οι ιταλικοί ιδιωματισμοί:   sette = "σέ-τέ", practico- prattico  = "πράτ-τίκο", phonetic = "φόνε-τίκ"....

10) Κατά την κλίση, επειδή κάποιοι τύποι (πτώσεις & πρόσωπα) σχηματίζονται ομόηχα, σε πολλές λέξεις  αλλάζουμε την τονιζόμενη συλλαβή, για να διακρίνονται, όπως π.χ.:

α) στα αρσενικά σε -ος, που στην αιτιατική ενικού ο τόνος πάει στην  προπαραλήγουσα και στη   γενική πληθυντικού στην παραλήγουσα:

αιτ. ενικού: άτιμο(ν), άνθρωπο(ν), ένδοξο(ν)..

γεν. πληθ.: άτιμων, ανθρώπων, ενδόξων..

β) στα θηλυκά σε -ις > -η, που στη γενική ενικού ο τόνος πάει στην προπαραλήγουσα και στην ονομαστική πληθυντικού στην παραλήγουσα:

γεν. ενικού: παρατήρησης, αίτησης, άσκησης...

( αρχαία ονομασ.: παρατήρησις, αίτησις, άσκησις..)

ονομ. πληθ.: παρατηρήσεις, αιτήσεις, ασκήσεις.......

Το αυτό γίνεται και στα πρόσωπα των ρημάτων. Παρέβαλε π.χ.: αιτ. ενικού: άτιμο(ν), άνθρωπο(ν), ένδοξο(ν).. & γεν. πληθ.: ατίμων, ανθρώπων, ενδόξων..

11) Στην αρχαία ελληνική γλώσσα   η μετακίνηση του τόνου από το θέμα στην κατάληξη ή το αντίθετο δημιουργούσε σε πολλές λέξεις και αρνητική έννοια (τονικά παρώνυμα), πρβλ π.χ.:  πότε & ποτέ, πόσος, πόσο  > ποσώς..   

"γέρος" = ο αδύναμος, ο ανήμπορος, αυτός που γέρασε (γερνάω-ώ = μεγαλώνω, κλίνω γέρνω.. )  & "γερός  = αυτός που δε γέρασε ακόμη, ο μη αδύναμος, ο μη ανήμπορος...

"λάας - λας  ή  λάος" = το  ανόργανο σώμα = το χώμα, οι πέτρες,  οι λίθοι, ο πηλός κ.τ.λ. &     "λαός" =  το μη ανόργανο σήμα, το ενόργανο,  το έμψυχο = ο στρατός (στον 'Ομηρο, ως ενόργανο σώμα) & οι άνθρωποι, το κράτος (  ως ενόργανο σώμα ) κ.α.

«δέος ή θέος» = ο φόβος, ο τρόμος, η έκπληξη.. & θεός ή  δεός > "Deus  ή (Σ)δευς > Ζεύς = όχι ο φόβος,    ο τρόμος κ.α., αλλά  αντίθετα ο προστάτης,  το θάρρος, η γαλήνη, η εμψύχωση….. Πρβλ και: δέηση = η «θέηση», η παράκληση προς το θεό, θέα > θέατρο = όχι η απλή εικόνα, αλλά αυτή που προσφέρει δέος.

 

β. Ο ποιητικός ή ρυθμικός τόνος

 

Ποιητικός (ή ρυθμικός) τόνος λέγεται η   ανύψωση φωνής (προφοράς) σε προκαθορισμένες αρμονικά  θέσεις της στροφής (= αυτές που καθορίζει ο σκοπός, ο ρυθμός της), για ευφωνικούς λόγους. 

Αν παρατηρήσουμε κάθε στροφή, όταν άδεται, θα δούμε ότι   είναι μια φωνητική ενότητα που σε ορισμένες θέσεις   είναι με μεγαλύτερη ένταση (όπως οι τονιζόμενες  συλλαβές των πεζών λέξεων) και σε άλλες με μικρότερη (όπως οι άτονες  συλλαβές των πεζών λέξεων)   και αυτό δε γίνεται τυχαία, αλλά με (τ ο ν ι κ ό) μέτρο, με  αρμονία, π.χ. σε κάθε μονή θέση: 1,3,5.. ή σε κάθε διπλή: 2,4,6..  ή   ανά τρία: 1,4,7.. ή ανά τέσσερα..

Αν παρατηρήσουμε επίσης τους ποιητές στη σύνταξη (συναρμολόγηση) της ποιητικής πρότασης (στροφής) θα δούμε ότι διαλέγουν τι λέξεις θα βάλουν, ώστε να γίνει ταύτιση του τόνου των λέξεων     και  του τόνου της στροφής, δηλ. να συμπέσουν στις τονιζόμενες   θέσεις του ρυθμού    τονιζόμενες συλλαβές λέξεων και  στις  άτονες θέσεις άτονες συλλαβές. Έτσι οι πεζοί τόνοι έρχονται σε ευρυθμία, πρβλ:

 

1     2    3      4   5   6  7     8     9  10  11 12 13 14 15

Μες  τού μα-γιού τις μύ-ρω-διές τα  κό-κκι-νά κε-ρά-σια

για   δέ-στε πώς χο-ρε-ύου-νέ  της Κρή-της τά κο-ρά-σια...

Πεντοζάλης.  Τόνος σε όλες τις διπλές θέσεις: 2, 4, 6, 8.. 

 

1      2     3       4   5  6      7   8      9   10

Στων ψα-ρών....την ο-λό.....μα-υρη ρά...χη

πε-ρπα-τώ...  .ντας η δό.....ξα μο-νά......χη

με-λε-τά .....τα λα-μπρά..πα-λι-κά...ρια.. (Σολωμός)

Τόνος στις ανά τρία θέσεις 3, 6,.. 

 

Αν δε συμβεί η ως άνω ταύτιση, του πεζού και ποιητικού τόνου, τότε κατά την εκφώνηση (τραγούδισμα)   του ποιήματος κάνουμε χασοτόνισμα ( δηλ. προφέρουμε άτονα τονιζόμενη συλλαβή ) ή  παρατόνισμα ( δηλ.   προφέρουμε τονισμένα άτονη συλλαβή),   όπως π.χ. το παρατόνισμα στη λέξη "τρό..μερή" στην πιο κάτω στροφή του Σολωμού. 

 

1   2   3     4    5        6   7    8

Σέ..γνωρί....ζω'από....τηνκό..ψη

τού..σπαθιού..τηντρό....μερή..,

σέ..γνωρί....ζω'από....τηνό..ψη

πού.μεβιά....μετράς...τη γή...  (Δ. Σολωμός).

Τόνος σε όλες τις μονές θέσεις: 1, 3, 5, 7

 

Σημειώνεται ότι:

1) Στην ωδική συνάμα με τους συνδυασμούς τονιζόμενων και άτονων θέσεων γίνονται και συνδυασμοί μακρών και βραχέων συλλαβών.

·       Μακρά συλλαβή λέγεται αυτή που εκφωνείται με παράταση των  εξακολουθητικών φθόγγων της και κυρίως του φωνήεντός της.

·       Βραχεία συλλαβή λέγεται αυτή που δεν εκφωνείται με παράταση των εξακολουθητικών φθόγγων της ή  του φωνήεντός της.

πεζά: Κύριε ελέησον (Ψαλμός)

ωδικά: κύ..-ύ..ύ.. ρι-ίί..ίί..-ε.. έ..έ...-λέ.. έ...

2.   Οι μονοσύλλαβες λέξεις στην ωδική,  αφού είναι μια  συλλαβή, λαμβάνονται άλλοτε σαν τονιζόμενες συλλαβές και άλλοτε σαν άτονες, ανάλογα με το τι απαιτείται από το μέτρο, πλην του διαζευκτικού "ή" και του θαυμαστικού "ω", αφού αυτά πάντα λέγονται πιο δυνατά   από τα ομόφωνα άρθρα: ο, η.

3.   Όπως στον πεζό λόγο, που έχουμε τόσες λέξεις στην   πρόταση όσοι και οι τόνοι, έτσι και στην ω δ ι κ ή  έχουμε τόσα μέτρα όσοι και  οι ρυθμικοί τόνοι της στροφής (ποιητικής πρότασης), πρβλ:

 

Πεζός λόγος, φθογγικά:  άστακίίφίγε. Αστακίίλιθρίνια = ορθογραφικά: 'Αστα 'κεί ή φύγε.  Αστακοί ή λιθρίνια.

Ποίηση, ωδικά: Σε..έ/ γνωρί../ ζω'από../ τηνκό../ ψη  τού/ σπαθιού/ τηντρό/ μερή...

 

Με άλλα λόγια στην ωδική το μέτρο («πους») είναι ένα  κομμάτι (μια ενότητα) με μια τονιζόμενη συλλαβή και μια ή δυο άτονες, που άλλοτε είναι και μακρές ή βραχείες ή συνδυασμός, π.χ.: Ανπάς../ στηνκά../ λαμά../τα-αά../ καιρθείς../ μετό../ καλό../ ....  Σε-έ../γνωρί../ζω'από..τηνκό..ψη-ηή..ου-ού../ σπαθιού../ τηντρό../μερή..

( Περισσότερα Βλέπε στο βιβλίο:

 "Μαθήματα Λογοτεχνίας & Ρητορικής" Α. Κρασανάκη)

 

γ.  Ο εκφραστικός τόνος

 

 Εκφραστικός τόνος λέγεται το δυνάμωμα (ανύψωση) ή το χαμήλωμα της φωνής που κάνουμε σε ορισμένες προτάσεις ή λέξεις του λόγου μας για έκφραση της διάθεσής μας (των συναισθηματικών μας καταστάσεων). Όταν είμαστε χαρούμενοι, μιλάμε δυνατά,  όταν είμαστε νευριασμένοι ή θυμωμένοι, μιλούμε έξαλα, όταν είμαστε λυπημένοι, μιλούμε χαμηλόφωνα…..

Φυσικά, όταν  λέμε "ύψωσε ή χαμήλωσε τον τόνο της φωνής σου", δεν εννοούμε την ύψωση ή το χαμήλωμα της έντασης της προφοράς των τονιζόμενων συλλαβών του λόγου, αλλά να αυξηθεί ή να μειωθεί η  όλη προφορά του λόγου,    που και  τότε οι τονιζόμενες συλλαβές διαφέρουν των άτονων. 

 

 δ. Ο επιτονισμός

 

Επιτονισμός λέγεται η προφορά με πιο δυνατή φωνή των  συλλαβών των κυριοτέρων τμημάτων του  λόγου για έμφαση, για να διακριθούν, να τα προσέξει ο ακροατής. Στη γραφή το  επιτονιζόμενο κομμάτι του λόγου ( τμήμα λέξης, πρόταση ή προτάσεις  )  σημειώνεται με υπογράμμιση ή πιο μαύρα ή πιο  μεγάλα ή πιο   αραιά γράμματα, π.χ.:

_Ο Γιάννης είπε απλώς και μόνο να φύγουμε. 

_Δ ε ν  θα πάω. Να μ η ν πάς αμέσως. Α π ό  μ έ ν α  για σένα. 

_Να πάω τ ώ ρ α ή αύριο;   Είναι δ ι κ ό ς σ ο υ;

Το αυτό γίνεται και: α) σε κατάληξη λέξης, π.χ.: Είναι στρατευ-μ έ ν ο ς β) στην ειρωνεία - τότε τονίζουμε την τονιζόμενη συλλαβή συνάμα με παράταση του φωνήεντος: <<καλό...ς>>, <<έ...ξυπνος>>

 

 

3. Η κλίμακα τόνου, το ποιόν φωνής & το νόημα

 

Στον προφορικό λόγο  ο φωνητικός τόνος ( = η όλη ένταση φωνής ) σε συνάρτηση με το ποιόν (χρώμα) φωνής είναι και ένα σημάδι ένδειξης σχέσης ανάμεσα σε ομιλητή και ακροατή. Σε φιλικό πρόσωπο   μιλούμε χαμηλόφωνα και ήρεμα, σε εχθρικό δυνατά και   νευρικά (οξυμένα)...   Μια λέξη ή μια πρόταση, όταν προφέρεται πιο δυνατά ή πιο χαμηλά  και συνάμα με χρώμα (ποιόν) φωνής: πένθιμο, εύθυμο, συγκινητικό, ανάλογα με το συναίσθημα που μας διακατέχει γι' αυτό που     λέμε,  παίρνει   και ανάλογη αξία η έκφρασή  της. Άλλο το "ευχαριστώ" με χαμηλή ένταση φωνής και με ποιόν φωνής δυσάρεστο και άλλο με υψηλή ένταση.     Γενικώς ύψωση φωνής σημαίνει και αύξηση νοήματος, σημαντικό γεγονός, και μείωση το αντίθετο, δηλ. υποτόνισμα.  Παρέβαλε π.χ. ότι άλλο το:     "Πάψε να μιλάς." με υψηλή ένταση (τόνο) φωνής = υποχρεωτικό   Και άλλο το:  "Πάψε να μιλάς." με χαμηλή ένταση (τόνο) φωνής = παρακλητικό. Ομοίως

Θα πάω        = με υψηλή ένταση  = ισχυρή υπόσχεση

Θα πάω        = με χαμηλή ένταση = υποτονική υπόσχεση

Μη φύγετε   = με υψηλή ένταση  = ισχυρή προτροπή

Μη φύγετε   = με χαμηλή ένταση = υποτονική προτροπή.

Δέν πάω        = με υψηλή ένταση  = ισχυρή άρνηση

Δεν πάω        = με χαμηλή ένταση = υποτονική άρνηση

Έτσι ο τόνος έχει κλίμακα, που κανονίζεται από το  ψυχικό πάθος και την ακουστικότητα ή την έμφαση που επιδιώκει ο ομιλητής.    Χοντρικά, η κλίμακα του τόνου έχει τρεις βαθμούς με τα  ανάλογα χρώματα φωνής (πένθιμα, χαρούμενα, θυμωμένα...):

Το μ ε ί ζ ο ν α   = πολύ δυνατά, το μ έ τ ρ ι ο  και τον  ε λ ά σ σ ο ν α = χαμηλά, σιγά.  Ο χαρμόσυνος λόγος συνήθως προφέρεται σε μείζονα βαθμό, ο  πένθιμος σε ελάσσονα κ.τ.λ. 

Στο διάλογο οι βαθμοί έντασης φωνής,    καθώς και το ποιόν της προσδιορίζονται-υποδείχνονται με περιγραφές, όπως: "Ελάτε να φάμε", φώναξε λυπημένα η μητέρα μου. "Ρίξτε τις βόμβες", διέταξε με σιγανή φωνή ο Λοχίας. Χαμήλωσε τον τόνο σου, δε σε φοβούμαι. Φώναξε δυνατότερα, δε σε ακούω.

( Περισσότερα βλέπε στο βιβλίο:

 "Το ελληνικό σύστημα γραφής" Α. Κρασανάκη)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο 

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙKO

& ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙKO

 

 

1. Η ετυμολογία το κλειδί της έννοιας και ορθογραφίας των λέξεων

 

Ετυμολογία λέγεται η  ανάλυση μιας λέξης στα συστατικά της  στοιχεία (πρόθεμα, θέμα ή ρίζα….), αν είναι απλή, π.χ. γράφ=ω, Κρήτ-η... και στα συνθετικά μέρη (α’ + β’ συνθετικό), αν είναι σύνθετη, π.χ.: δια-γράφ-ω, καθώς και η εύρεση της ρίζας ή της πρωτότυπής της λέξης, αν είναι ριζική ή παράγωγη, π.χ. γράφ-ω > γράφ-μα > γράμμα, Κρήτ-η > Κρητ-ικός..,  ώστε να δούμε τι μέρος λόγου και τύπο έχει, άρα τι σημαίνει (την έννοιά της), ποια η  ορθογραφία  της, ποια η γλώσσα απ' όπου προέρχεται κ.α., αφού:

1) Η έννοια μιας λέξης κανονίζεται ή εξαρτάται από τι μέρος λόγου και τύπος είναι, καθώς και από το αν είναι απλές ή σύνθετες, επομένως από τη συσχέτιση των συστατικών τους στοιχείων (= η ρίζα ή το θέμα,  η κατάληξη, ο τόνος κ.τ.λ.), αν έχουμε απλή λέξη και από τα συνθετικά μέρη (το α' + β' συνθετικό), αν έχουμε σύνθετη λέξη, πρβλ π.χ.: έξοχ-η & εξοχ-ή, έ-γραψ-ες, δια-γράφ-ω...

Λατινική, ρήματα: am-o, leg-o, rapi-o ...., ουσιαστικά: domin-us, popul-us, numer-us...

2) Στο ελληνικό σύστημα γραφής η γραφή των λέξεων γίνεται όχι τυχαία ή ιστορικά ή μόνο φθογγικά, αλλά αφ’ ενός φθογγικά και αφ’ ετέρου ανάλογα με το την ετυμολογία τους. Δηλαδή ανάλογα από τη μια με τι μέρος λόγου ή τύπος είναι στο σημαινόμενο από τη λέξη και από την άλλη τη ρίζα ή την πρωτότυπη λέξη, αν έχουμε λέξη παράγωγη και με τη χρήση- βοήθεια των ομόφωνων (ομόηχων) γραμμάτων: αι & ε,   ι & η  & υ & οι & ει & υι,  o & ω που υπάρχουν στην ελληνική γραφή. 

Με τα ομόφωνα γράμματα: Ο(ο) & Ω(ω), Η(η) & Υ(υ) & Ι(ι)… υποδείχνουμε στην κατάληξη το μέρος λόγου ή τον τύπο του σημαινόμενου που φανερώνει η λέξη, γράφοντας π.χ.: με –ο,η,ι τον ενικό των πτωτικών: καλό, καλή, νίκη, τιμή, σύκο, φιλί,…, με –ω,ει τον ενικό των ρημάτων: καλώ, γελώ, τρέχω, σήκω, καλεί,. (Ομοίως τα υπόλοιπα μέρη λόγου, γένη, αριθμοί κ.τ.λ.) και στο θέμα τη ρίζα ή την πρωτότυπη λέξη μιας παράγωγης, πρβλ π.χ. :  κρίνω, κριτής  >  κριτικός (με –ι) & Κρήτη > Κρητικός (με η)…συν-μαθητής > συμμαθητής (με δυο μμ) & έμεινα (με ένα μ)… , ώστε ο αναγνώστης να έχει βοήθεια και στην κατανόηση των λέξεων  και διάκριση των ομοήχων, πρβλ π.χ., φθογγικά: «ι παραγογί τις κρίτις», «ίνε ι αδελφί σου»  = ορθογραφικά: Οι παραγωγοί της Κρήτης» & Η παραγωγή της Κρήτης. Είναι οι αδελφοί σου. & Είναι η αδελφή σου.Φθογγικά: "καλό, καλί, καλίς...."  = ορθογραφικά: καλό, καλή, καλής, καλοί.....(με -ο,η,οι, αν μιλούμε για επίθετο)  &  καλώ, καλεί, καλείς..(με -ω,ει, αν μιλούμε για ρήμα),      

Ομοίως: αγαθή & Αγαθή & αγαθοί, ψιλή & ψιλοί & ψηλοί & ψηλή, λίρα & λύρα, κλίμα & κλήμα, λύπη & λείπει & λίπη & λυπεί & λοιπή & λοιποί

 

Όπως  βλέπουμε από τα πιο πάνω παραδείγματα με τη βοήθεια των ομόφωνων γραμμάτων:Ο(ο) & Ω(ω), Η(η) & Υ(υ) & Ι(ι)… διακρίνουμε οπτικά και τάχιστα τις ομόηχες λέξεις ή καταλαβαίνουμε για το αν μιλούμε για ρήμα ή ουσιαστικό ή επίθετο κ.τ.λ. ή αρσενικό ή θηλυκό ή κύριο ή κοινό όνομα κ.τ.λ.

 

ΚΑΝΟΝΕΣ: α) Οι παράγωγες λέξεις γράφονται στο θέμα όμοια με  τη ρίζα ή την πρωτότυπη τους λέξη, π.χ.:  Κρήτη > Κρητικός (με -η-) &  κρίνω > κρίση, κριτικός (με -ι-)...., β) Οι σύνθετες γράφονται όμοια με τις απλές που αποτελούνται, π.χ.: συν-θεση, δια-κρίνω,.......... γ) Οι κλιτές λέξεις γράφονται, τα ρήματα με –ω,ει, τα θηλυκά με –η, τα ουδέτερα με –ο,ι..: γελώ, τιμώ, σήκω, σύκο, καλή, καλεί, τιμή, νίκη, φιλί…

 (Περισσότερα βλέπε στο βιβλίο «Το ελληνικό σύστημα γραφής», Α. Κρασανάκη)

 

3) Το από ποια γλώσσα προέρχεται μια λέξη φανερώνεται:

α) Από τη μορφή ή τα  συστατικά της μέρη. Άλλες καταλήξεις και θέματα έχει π.χ. η ελληνική και άλλα η λατινική,   άλλα η αγγλική.. πρβλ π.χ.: 

ελληνικά:  αρπά(ζ)ω, καλ-ός,ή, μέγ-ιστος,η,ο

λατινικά: rap-io, bon-us,a,um, max-imuς,... 

Οι λέξεις π.χ.: μάξιμουμ (maximum), κοντρόλ (control), πίβοτ (pivot), γκαράζ  (garaz),...  δεν  είναι ελληνικές,  αφού οι ελληνικές λέξεις δε λήγουν σ' αυτές τις καταλήξεις και γενικώς σε σύμφωνα, αλλά σε φωνήεν ή στα ν, ς (σπάνια σε -κ, -ρ ): θεός, καλός,  εκ, υπέρ..

β) Από τα φθογγικά της πάθη. Άλλα φθογγικά πάθη παρατηρούμε στη λατινική και άλλα στην αγγλική...., πρβλ π.χ.    ελληνικά: ιδέα, Γεωργία, τιτάν(ας), Ευρώπη..  = αγγλικά: idea («αϊντία»), Georgia («τζόρτζια»), Titan («ταϊτάν»)..         (Οι άγγλοι τρέπουν το ι σε αϊ, το γ σε τζ..)

γ) Από την πρωτότυπη λέξη, αν είναι παράγωγη ή από τα συνθετικά της μέρη, αν είναι σύνθετη.  

Η λέξη π.χ. "εμπόριο (ελληνικά) – emporium (λατινικά)" είναι ελληνική, γιατί αποτελείται από τις απλές λέξεις  «εν + πόρος, πορεύομαι»..., που υπάρχουν αυτόνομες στην ελληνική γλώσσα.

Η λέξη π.χ. «Αδάμ > Αδαμάντιος, Αδάμης…» είναι εβραϊκή (η ελληνική δεν έχει λέξεις που λήγουν σε σύμφωνα), όμως ελληνικό δάνειο,  γιατί παράγεται από το στερητικό α- (= η πρόθεση “ανευ”, μη) + το θέμα των λέξεων “δαμ-άζω, α-δάμ-ας, α-δάμ-αστος, δαμ-όκλειος..””, πρβλ και: «Αδάματόν τε και δυσούριον».. (Αντιγόνη 1311). Διαμάντι ή α-δάμ-ας = ο πιο σκληρός λίθος, αυτός που δε δαμάζεται  ή καταβάλλεται, άρα ο πιο σκληρός και πολύτιμος λίθος.

Οι λέξεις π.χ. instatuo, extremus, fabrica,  appositi,o, amplus...  δεν είναι ελληνικές, επειδή τα  συνθετικά τους μέρη  in, statuo, ex,.. τα βρίσκουμε στη λατινική.

 

Σημειώνεται, επίσης, ότι:

1) Η έννοια των λέξεων που δεν έχουν καταλήξεις κανονίζεται είτε από τον τόνο είτε από τι άλλη λέξη έχουν πριν ή μετά από αυτές, όπως είδαμε στα «συστατικά στοιχεία» των λέξεων.

2) Κατά τη σύνταξητο λόγο) η έννοια  των ουσιαστικών εξειδικεύεται και από τα άρθρα, τα επίθετα και τις μετοχές, πρβλ π.χ.: ο έμπορος & η έμπορος, μεγάλο κουτί & πολύ μικρό κουτί, πήρα γράμμα & πήρα το γράμμα...

3) Στον προφορικό λόγο το νόημα πολλών λέξεων κανονίζεται και από:

α) Τα είδη προφοράς: η καταφατική, η ερωτηματική, η θαυμαστική κ.τ.λ.  εκφώνηση των προτάσεων και το ποιόν (τα χρώματα φωνής).

β) Την έκφραση. Άλλο το «καλημέρα» με σιγανή φωνή και  άλλο με δυνατή, άλλο το να πεις «καλημέρα» καθιστός και άλλο  όρθιος ή με υπόκλιση, ενώ ένας μορφασμός αναιρεί όσα λέμε ή τα αλλοιώνει, μειώνει κ.τ.λ. ανάλογα με το είδος του

 

 

2. Τα είδη των εννοιών

 

α.  Η απλή & σύνθετη έννοια

 

Οι απλές λέξεις μας δίδουν ένα νόημα, αυτό που φανερώνουν τα συστατικά τους στοιχεία, π.χ.: γράφ-ω, έ-γραψ-α, έ-γραψ-ες,…

Οι σύνθετες λέξεις μας δίδουν σύνθετο νόημα, αυτό που φανερώνουν το α και β’ συνθετικό τους, π.χ: δι-έ-γραψ-ε (= δια + γράφω).

 

Παρατακτικά  σύνθετα  λέγονται οι σύνθετες λέξεις που σημαίνουν ό,τι και τα συνθετικά τους μέρη ενωμένα με το σύνδεσμο "και". Όταν ερμηνεύονται με το "και", π.χ.: γυναικόπαιδα = γυναίκες και παιδιά.  Ομοίως: στενόμακρος, ανεβοκατεβαίνω, γιδοπρόβατα, ζερβόδεξα

Προσδιοριστικά  σύνθετα λέγονται οι σύνθετες   λέξεις που το πρώτο τους συνθετικό προσδιορίζει το δεύτερο. Όταν το πρώτο  συνθετικό προσδιορίζει το δεύτερο ως επίθετο, αν το δεύτερο  είναι ουσιαστικό, ή ως   επίρρημα, αν το δεύτερο είναι ρήμα, π.χ.: αγριοπερίστερο = άγριο περιστέρι, συχνορωτώ = ρωτώ συχνά Ομοίως: αγριολούλουδο, ξαναρωτώ, χαμόκλαδο (χαμηλό κλαδί)..

Κτητικά  σύνθετα  λέγονται οι σύνθετες λέξεις που  σημαίνουν κτήση, εκείνο που έχει κάποιος. Όταν οι σύνθετες λέξεις  ερμηνεύονται με το "εκείνος,η,ο που έχει" και αντικείμενό του το  β' συνθετικό και επιθετικό του προσδιορισμό το α' συνθετικό, π.χ.: γαλανομάτης = εκείνος που έχει γαλανά μάτια. Ομοίως κακόμοιρος, Μεγαλόχαρη.. 

Αντικειμενικά  σύνθετα  λέγονται οι σύνθετες λέξεις που  το ένα συνθετικό τους γίνεται αντικείμενο του άλλου, όταν ερμηνεύεται το β' συνθετικό με ρήμα  και το α' με ουσιαστικό, π.χ.: καντηλανάφτης = (εκείνος που) ανάβει καντήλια. Ομοίως: μελισσοφάγος, λαιμοδέτης, ψωμοζήτης..

 

β. Η κυριολεξία και η  μεταφορά

 

Κυριολεξία λέγεται η ακριβολογία, όταν στο λόγο μια λέξη λέγεται με την πραγματική της έννοια, με τη συγκεκριμένη σημασία που εκφράζουν τα συστατικά  της στοιχεία, π.χ.: το αγριοκάτσικο (το ζώο) = το άγρ-ιο κατσίκ-ι

Μεταφορά λέγεται η μη ακριβολογία, όταν μια λέξη δε λέγεται με την πραγματική της έννοια, αλλά αλλαγμένη  (ομοιωματικά, όταν η λέξη ερμηνεύεται με το "σαν/ όπως"), π.χ.: το αγριοκάτσικο (το κορίτσι) 

 

κυριολεξία: Έχω μια λαμπάδα. Είναι αλεπού/ αρνί/ πικρό αμύγδαλο.

 

μεταφορά:

_Έχει κορμί λαμπάδα (δηλ. ίσιο).

         αντί: Έχει κορμί (σαν την/ όπως η) λαμπάδα.

     _Είναι αλεπού/ άγιος/ αρνί (δηλ. έξυπνος/ καλός/ ήσυχος).

         αντί:  Είναι (σαν) αλεπού/ άγιος/ αρνί.

 

Μεταφορικά λέγονται και προτάσεις (ιδιωματικές εκφράσεις):

_Περνά πικρή ζωή (δηλ. βασανισμένη).

 αντί: Περνά ζωή (σαν/ όπως η) πίκρα/ πικραμένη ζωή.

_Με λιβανίζει (με κολακεύει).

 αντί: Είναι σαν να με λιβανίζει (όπως ο παπάς, οι πιστοί κ.τ.λ.)

Ομοίως: Χίμηξε στον εχθρό. Περνά μαύρη ζωή. Μίλησε ξάστερα. Αρρώστησε βαριά Σπάσαμε πλάκα. Ρίχνει άγκυρα. Koιμάται με τις κότες....

 

γ. Ο (Κατ)ευφημισμός & η ειρωνεία

 

(Κατ)ευφημισμό έχουμε, όταν ονομάζουμε κάτι που είναι κακής σημασίας  με λέξη ή φράση καλής σημασίας, π.χ.:

Εύξεινος Πόντος (αντί άξενος, αφιλόξενος πόντος),

Ειρηνικός Ωκεανός (αντί εχθρικός, πολεμικός κ.τ.λ.),

γλυκάδι (αντί ξίδι). Ακρωτήρι Καλής (αντί κακής) Ελπίδας.

 

Ειρωνεία έχουμε, όταν μια φράση λέγεται με προσποίηση, δηλ. με εντελώς αντίθετη (διαφορετική)  έννοια. Η ειρωνεία προφέρεται με ειδικό χρώμα φωνής, π.χ.:

_Τι ωραίος που είσαι!  Ωραία τα κατάφερες!

_Για .....διακοπές έστελνε η δικτατορία τους δημοκρατικούς στα ξερονήσια.

 

3.  Τα ονόματα  και η ετυμολογική λογική τους

 

Ονόματα λέγονται οι λέξεις με τις οποίες προσδιορίζουμε ή εξατομικεύουμε μια έννοια σε σχέση προς άλλες, ομοειδείς ή μη. Οι λέξεις με τις οποίες καλούμε (ονομάζουμε, βαπτίζουμε) τα πρόσωπα λόγου (= εγώ, εσύ και κάθε τι που γίνεται λόγος) και έτσι να ξέρουμε για πιο επακριβώς πρόσωπο λόγου (άνθρωπο ή ζώο, πράγμα, τόπο, χρόνο, ποσό, κ.τ.λ.) μιλούμε.

Με ονόματα διακρίνουμε τον ένα άνθρωπο από τον άλλο, π.χ. Γιάννης, Στάθης,.. ή τις ημέρες τις εβδομάδας, π.χ.  Δευτέρα, Κρήτη.... , τα μέρη της Ελλάδας, π.χ. Κρήτη, Αττική…. κ.τ.λ.

 

Τα ονόματα δεν είναι τυχαίες ή συμβατικές λέξεις, αλλά τέτοιες που η ετυμολογία τους (η συσχέτιση των συστατικών τους στοιχείων) να μας φανερώνουν κάτι από τα στοιχεία του σημαινόμενου (καταγωγή ή σχήμα, επάγγελμα, όψη, διάσταση κ.τ.λ.), πρβλ π.χ.: Κρητικός Γ. = ο καταγόμενος από την Κρήτη, τραπέζι = το τετραπέδιον = το σκεύος με 4 πόδια, Ευστάθιος > Στάθης = ο έχων καλή στάση, κορμοστασιά… Παρέβαλε  και ότι το πρώτο που ρωτά ο δικαστής ή αυτός που   συναντά έναν άγνωστο κ.τ.λ., είναι το "πώς λέγεσαι", από την απάντηση του  οποίου εξαρτώνται ή εννοούνται πολλά, όπως  η  οικογένεια, η θρησκεία, η εθνικότητα, μόρφωση..: Μανώλης = χριστιανός, Ιοχάναν = Εβραίος,…

Συνεπώς ο σκοπός του ονόματος είναι αφ' ενός να γίνει σαφής ο λόγος μας (να ξέρουμε για πιο πράγμα μιλούμε)   και αφ' ετέρου να μας δίδει κάποια πληροφορία σχετικά με το σημαινόμενο (καταγωγή, σχήμα, επάγγελμα κ.α ).

 

Το ετυμολογικό παράδοξο & τα  οικογενειακά ονόματα & επίθετα

 

Πολλές φορές και π.χ. λέμε ο κ.  «Κρητικός» και όμως είναι «Αθηναίος»,  λέμε ο κ. «Μαύρος» και όμως είναι λευκός, λέμε ο κ. «Ράπτης» και όμως  είναι παπάς, λέμε ο κ. Ευστάθιος (= ο έχων ωραία κορμοστασιά) και όμως είναι καμπούρης, κ.α. 

Αυτό συμβαίνει διότι τα ονόματα δε δίδονται πάντοτε  με κυριολεκτική σημασία, αλλά  και με μεταφορική ή προς χάρη προγόνου, αγίου, πατρίδας, διαφήμισης κ.τ.λ., κάτι που πρέπει να έχουμε υπόψη μας, όταν κάνουμε ετυμολογίες, ώστε να μην παραπλανηθούμε, πρβλ π.χ.:

με κυριολεξία & μεταφορικά: αγριοκάτσικο (το ζώο = κυριολεξία) & αγριοκάτσικο (το κορίτσι = μεταφορά)

κοσμητικά, με όνομα λουλουδιού: Τριανταφυλλιά (το φυτό = κυριολεξία) & Τριανταφυλλιά (η κόρη =  μεταφορά = όνομα κοσμητικό),

πατριδωνυμικά: Κρήτη > Κρητικός, Ελλάς > Έλληνας,...

μνημονικά,  σ’ ανάμνηση προγόνου, αγίου, ήρωα, ευεργέτη κ.τ.λ.: Αδάμ (ο παππούς) & Αδάμ (ο εγγονός), Αγ. Νικόλαος, Αγ. Χαράλαμπος... = ονόματα χωριών για χάρη  του ομώνυμου Αγίου..

διαφημιστικά, με προβολή ιδιότητας ή επαγγέλματος, π.χ.: "Ελευθεροτυπία",  Ψαράς, Παπάς, Πιατάς...

με κατευφημισμό: Μέγας ειρηνικός ωκεανός

 

Σημειώνεται, επίσης, ότι:

1) Τα ονόματα δε δίδονται ποτέ συμβατικά ή τυχαία, αλλά  με κάποια λογική ή για κάποια αιτία, γιατί, όπως προείπαμε, ο σκοπός τους ως λέξεις είναι να μας δίνουν κάποια πληροφορία για το πρόσωπο λόγου που γίνεται λόγος, όπως π.χ. τον πρόγονο ή τη χώρα καταγωγής ή με τι μοιάζει ή πως είναι η  σύστασή του, τι δουλειά κάνει κ.τ.λ., πρβλ π.χ.:  κ. Κρητικός (= αυτός που είναι από την Κρήτη), Ράφτης (= αυτός που ασκεί το επάγγελμα αυτό), Παπάς... Όταν λέμε π.χ. κάποιον «Κρητικό» και δεν είναι (είναι π.χ. Αθηναίος), αυτό δε σημαίνει ότι λέμε ψέματα ή ότι τα ονόματα δίδονται τυχαία ή ότι τα ονόματα δεν έχουν λογική ορθότητα κ.τ.λ. Απλώς εδώ έχουμε «όνομα οικογενειακό»  και όχι «λέξη επίθετο» με κυριολεξία.

Λέμε  π.χ. κάποιον Δημήτρη «Κρητικό», γιατί καταγόταν από την Κρήτη. Κατόπιν το όνομα αυτό μένει στον κύριο αυτόν ως οικογενειακό επίθετο, ο κ. Δημήτρης Κρητικός, κάτι που συνεχίζεται στο γιο του, τον κ. Γιάννη Δημητρίου Κρητικό, ως οικογενειακό επίθετο.

2) Επειδή η ετυμολογία μας δίδει πολλές φορές έννοια διαφορετική απ’ ότι είναι πράγματι το σημαινόμενο, γι αυτό και ο Σέξτος ο Εμπειρικός (180 - 200 μ.Χ.,  γιατρός και φιλόσοφος, στο έργο του "Προς Μαθηματικούς") αναφέρει ότι στα ονόματα τρία πράγματα βρίσκονται σε άμεση αλληλεξάρτηση, τα εξής:

α) Το σημαίνον = η φωνή, π.χ. το όνομα  "Δίων".

β) Το σημαινόμενο = το δηλούμενο το οποίο γίνεται αντιληπτό εφ’ όσον σκεφτόμαστε συγχρόνως αυτό που παριστά η φωνή ενώ οι βάρβαροι (ξένοι) δεν το καταλαβαίνουν έστω και αν ακούουν τη φωνή.

γ) Το τυγχάνον ή υποκείμενο =  αυτό που  υπάρχει ανεξάρτητα από μας, π.χ. ο Δίων.

Απ’ αυτά τα τρία στοιχεία τα δυο είναι «σώματα» (υλικά), δηλ. η «φωνή» και  το «υποκείμενο», και ένα άυλο (ασώματο), δηλ. «λεκτόν» το οποίον είναι αληθινό ή μη αληθινό (ψεύτικο).

(Περισσότερα  βλέπε στην άποψη Πλάτωνα, στις «Αρχαίες Ελληνικές Γλωσσολογικές Απόψεις».)

3) Υπάρχουν και λάθος ονόματα, λόγω κακής γνώσης του πράγματος, πρβλ π.χ.: Μεσόγειος θάλασσα = η θάλασσα στο μέσον της γης, ενώ δεν  είναι, αλλά έτσι νόμιζαν οι αρχαίοι Έλληνες. 

 

Ο αδόκιμος όρος

 

Αδόκιμος όρος λέγεται το όνομα που του έχει αποδοθεί  έννοια  διαφορετική απ' ό,τι ορίζει η ετυμολογία του, άρα, όταν δεν ανταποκρίνεται στη φυσική (ετυμολογική) του ορθότητα, όπως π.χ. οι  λέξεις: Σεπτέμβριος, Οκτώβριος, Νοέμβριος, Δεκέμβριος = ο   7ος, 8ος, 9ος, 10ος μήνας, ενώ σαν λέξεις σημαίνουν   ο 9ος, 10ος, 11ος, 12ος μήνας: septem =  επτά >   Σεπτέμβριος, οκτώ - Οκτώβριος, novem = εννέα - Νοέμβριος, δέκα = decem  > Δεκέμβριος,  μπόρα > ομπρά (= η  βροχή) & όμβριος = βροχερός     (Η διάσταση αυτή υπάρχει, γιατί έγινε αλλαγή ημερολογίου και όχι και των ονομασιών)

 

 

4. Τα είδη των ονομάτων

 

Τα ονόματα διακρίνονται σε πάρα πολλά είδη, ανάλογα με τη σκοπιά που εξετάζονται, κυριότερα των οποίων είναι:

 

α) Τα κύρια και τα κοινά ονόματα

Κύρια ονόματα λέγονται αυτά που φανερώνουν κάτι  συγκεκριμένο, όπως π.χ. τα: Κώστας (= συγκεκριμένος άνθρωπος), Μάϊος (συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, ένας μήνας), Κρήτη (συγκεκριμένος τόπος)...

Κοινά ονόματα λέγονται αυτά που δε φανερώνουν κάτι το συγκεκριμένο, αλλά κάτι το γενικό, δηλ. φανερώνουν μεν ουσιαστικό, όμως όχι ποιο ακριβώς, όπως π.χ. τα: βελανιδιά, άνθρωπος, γιατρός, δέντρο, ζώο, φυτό...

άνθρωπος, γιος, γιατρός, παπάς, γυναίκα.... = κοινό όνομα,

Μανώλης, Μαρία, Σταμάτης...    = κύριο όνομα, άτομο συγκεκριμένο

 

β) Τα συγκεκριμένα και αφηρημένα ονόματα

Συγκεκριμένα  ονόματα λέγονται αυτά που φανερώνουν κάτι που το αντιλαμβανόμαστε άμεσα με τις αισθήσεις μας, όπως π.χ.  τα: ο Γιώργος, η κούτα, η κερασιά, το δοχείο, το βουνό ....

 Αφηρημένα ονόματα λέγονται αυτά που φανερώνουν κάτι που δεν το αντιλαμβανόμαστε άμεσα με τις αισθήσεις μας, όπως π.χ. αυτά που σημαίνουν μεταφυσικό πρόσωπο, καθώς και  ενέργεια (πράξη), ιδιότητα ή ποιότητα και κατάσταση:

ενέργεια: η οδήγηση, λύση, δίκη, θυσία,.. 

ιδιότητα: η μητρότητα, εξυπνάδα, φιλία, ..

κατάσταση: η ευτυχία, δυστυχία, ηρεμία, ησυχία..

μεταφυσικά: ο Θεός, Άγγελος, Παράδεισος, ψυχή, Ανάσταση, Θεία Δίκη, Ποσειδώνας,, Άρτεμη, Άδης,..

 

γ. Τα ομώνυμα, παρώνυμα, συνώνυμα & επώνυμα 

 

Ομώνυμα  λέγονται τα ονόματα που έχουν την ίδια προφορά (που είναι ομόηχες), όμως με διαφορετική σημασία, όπως π.χ. οι:

κλίμα (τόπου) & κλήμα (το φυτό),  

λίρα (νόμισμα) & λύρα (μουσικό όργανο),

κλίνω (τη λέξη) & κλείνω (την πόρτα),

ψιλή & ψηλή, τοίχος & τείχος  κ.τ.λ.

Παρώνυμα λέγονται τα ονόματα που μοιάζουν κάπως (έχουν σχεδόν την ίδια) προφορά, όμως με διαφορετική σημασία, όπως π.χ. τα:

στερώ (αφαιρώ) & υστερώ ( μένω πίσω),

αμυγδαλιά (το δέντρο) & αμυγδαλή (ο αδένας),

λεπτά (πράγματα ) & λεφτά (χρήματα),

φτενός (λεπτός) & φτηνός (όχι ακριβός)...

Τονικά παρώνυμα λέγονται τα ονόματα που διαφέρουν μόνο στη συλλαβή που έχουν τον τόνο, π.χ.:  

νόμος & νομός, πότε & ποτέ, μόνος & μονός, γέρος & γερός,

 σκέπη & σκεπή, χώρος & χορός...

Συνώνυμα  λέγονται τα ονόματα που έχουν  εντελώς διαφορετική προφορά (είναι διαφορετικές λέξεις), όμως ίδια περίπου σημασία, όπως π.χ. τα: 

γκλίτσα (βλάχου) - μπαστούνα (κρητικού) – πατερίτσα(ιερωμένου),

ξημερώνει - χαράζει – φωτίζει..

Επώνυμα λέγονται τα ονόματα που χρησιμοποιούνται ως κοινό όνομα μιας οικογένειας, το του γένους, όπως π.χ. τα: Κασαπάκης, Κρασανός, Μαρίδης...    

Μανώλης     (=προσωπικό όνομα),

Μιχαήλ        (= όνομα πατρός ή πατρώνυμο) 

Κασαπάκης  (= όνομα οικογενειακό ή επώνυμο)

 

δ. Τα ταυτόσημα &  τα περιληπτικά ονόματα

 

Ταυτόσημα λέγονται τα ονόματα που έχουν την ίδια ακριβώς σημασία, ενώ είναι διαφορετικές λέξεις, όπως π.χ.: το γίδι (η γίδα) = το  κατσίκι (η κατσίκα), ο πετεινός = ο κόκορας, αχλάδι = απίδι, καλαμπόκι - αραποσίτι... 

Περιληπτικά λέγονται τα ονόματα ή που φανερώνουν πολλά πρόσωπα ή πράγματα κ.τ.λ. που αποτελούν ένα σύνολο, όπως π.χ. τα: ο κόσμος (πολλοί άνθρωπο κ.τ.λ.), ο στρατός, ο ελαιώνας, η οικογένεια  η ψαριά (= πολλά, χιλιάδες ψάρια),...

 

Σημειώνεται ότι:

1) Λόγω της κυριολεξίας και μεταφοράς ένα  όνομα μπορεί από μια   άποψη να  είναι συγκεκριμένο (π.χ. ελληνισμός = γεωγραφικό  συγκεκριμένο μέρος) και από άλλη   αφηρημένο (π.χ. ελληνισμός = οι  πολιτιστικές αξίες  των Ελλήνων).

2) Το σημαινόμενο από πολλά ουσιαστικά μπορεί να  θεωρείται από άλλους  συγκεκριμένο ή υπαρκτό και από άλλους μη υπαρκτό (φανταστικό), όπως π.χ. ο  Παράδεισος, η ψυχή, ... 

3) Πολλά επίθετα λέγονται – χρησιμοποιούνται και ως ονόματα,  όπως τα: αγαθός,ή,ό   = επίθετο & Αγαθή     = όνομα γυναίκα, κόκκινος,η,ο = επίθετο & Κόκκινος  = επώνυμο, κρητικός    = επίθετο &  Κρητικός = επώνυμο

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο

ΤΑ ΜΕΡΗ ΛΟΓΟΥ

 

 

1. Έννοια και είδη των μερών λόγου

 

Μέρη λόγου λέγονται τα είδη των λέξεων από μορφολογικής, εννοιολογικής και συντακτικής άποψης. 

Τα μέρη λόγου της ελληνικής γλώσσας είναι δέκα, τα εξής: το άρθρο, το ουσιαστικό, το επίθετο, η αντωνυμία, το ρήμα, η μετοχή, το επίρρημα, η πρόθεση, ο σύνδεσμος, το επιφώνημα.

Από  τα δέκα μέρη του λόγου της ελληνικής γλώσσας, τα έξι, το άρθρο, το ουσιαστικό,  το επίθετο, η  αντωνυμία, η μετοχή   και το ρήμα λέγονται κλιτά, επειδή κλίνονται. Δηλαδή το καθένα   από αυτά παρουσιάζεται στο λόγο με διάφορες μορφές, π.χ.: ο καλός, του καλού, οι καλοί... μαγεμένος, ου,οι..,  λύνω,εις...., άλλος,ου

Τα  υπόλοιπα  τέσσερα,  το επίρρημα, η πρόθεση, ο σύνδεσμος και το   επιφώνημα λέγονται άκλιτα, επειδή στο λόγο καθένα από αυτά  παρουσιάζεται με την ίδια πάντα  μορφή, π.χ.: εκεί είναι, εκεί είμαι...

 

 

2. Τα παρεπόμενα και οι τύποι των κλιτών λέξεων

 

Κλίση λέγεται ο ειδικός τρόπος με τον οποίον σχηματίζονται οι πτώσεις ενός πτωτικού και οι χρόνοι και τα πρόσωπα ενός ρήματος. Ο τρόπος με τον οποίον μεταβάλλονται οι κλιτές λέξεις στο λόγο.       

Η κλίση γίνεται αφ’ ενός με καταλήξεις που είναι ανάλογες με το    μέρος λόγου, το γένος,  τον αριθμό και την πτώση ή το πρόσωπο της λέξης και αφ’ ετέρου με τη μετακίνηση τόνου σε ορισμένες πτώσεις ή πρόσωπα, καθώς και  με την πρόσθεση του ε- σε ορισμένους χρόνους των συμφωνοαρκτικών  ρημάτων, πρβλ π.χ.: λύσ-ω,εις,ει.. έ-λυσ-α,ες,ε...,  ταμεί-ο,  ταμεί-ου, ταμεί-α, ταμεί-ων...  & ταμί-ας,...  των ταμι-ών...

 

Τύποι  (λέξεων) λέγονται οι μορφές που παίρνουν οι κλιτές λέξεις κατά τη σύνταξή τους (στο λόγο), οι πτώσεις (και τα γένη τους) στα πτωτικά και τα πρόσωπα στα ρήματα, συνεπώς οι διάφορες μορφές που παίρνουν οι κλιτές λέξεις για επιμέρους νοηματικές διαφορές.

 

Παρεπόμενα ή συνακόλουθα πτωτικών λέγονται με μια λέξη: το γένος, η πτώση και ο αριθμός στην κλίση ενός πτωτικού. Σχηματίζονται με την ανάλογη κατάληξη και το ανάλογο άρθρο: ο γι-ός, του γι-ού, οι γι-οί..

Παρεπόμενα  ή συνακόλουθα ρήματος  λέγονται με μια λέξη: η φωνή, ο χρόνος, η έγκλιση, το πρόσωπο και ο αριθμός στην κλίση ενός ρήματος. Σχηματίζονται με την ανάλογη κατάληξη του προσώπου του ρήματος, το ανάλογο ρηματικό μόριο (να, θα, ας, μην, δεν), και το πρόθεμα ε-: λύν-ω,εις,ει... έ-λυσ-α,ες,ε.. να λύσ-ω,εις ...

 

 

3. Η διπλοτυπία και η διγλωσσία

 

Διγλωσσία λέγεται η ανάμεικτη γλώσσα, δηλαδή το να μιλούμε  με λέξεις, που άλλες από αυτές να είναι π.χ. ελληνικές και άλλες λατινικές ή τούρκικες κ.τ.λ. ή το να μιλούμε  με λέξεις, που άλλες να είναι της νέας ελληνικής και οι άλλες της αρχαίας ή της τοπικής, π.χ.:

_Πήγαμε εις την Κρήτη και καθίσαμε στην ταβέρνα του…. (εδώ άλλοτε χρησιμοποιούμε  λέξεις της καθαρεύουσας («εις την») και άλλοτε της δημοτικής, το  «στην»)

_Θα πάω στην Κρήτη να φάω χοχλιούς (= λέξη τοπική, στην κοινή σαλιγκάρια).

Η διγλωσσία δεν επιτρέπεται για λόγους νοηματικούς (δε γνωρίζουν όλοι τις ξένες ή τις ντόπιες λέξεις) και αισθητικούς (έτσι φαίνεται ή ότι δεν γνωρίζουμε καλά τη γλώσσα ή ότι την παραποιούμε), πλην μόνο όταν κάνουμε παραπομπή ή όταν μεταφέρουμε αυτούσιο πλάγιο λόγο, π.χ.:

_Ο Κύριος είπε «Αγαπάτε αλλήλους».

_Ο κύριος από την Κρήτη μας είπε: «Σύντεκνοι, θέλετε να φάμε χοχλιούς;»

 

Διπλοτυπία  έχουμε, όταν μια λέξη λέγεται  με δυο ή περισσότερες διαφορετικές μορφές, δηλαδή με δυο ή περισσότερες διαφορετικές καταλήξεις στην αυτήν πτώση ή πρόσωπο, π.χ. Ελλάς & Ελλάδα, λες & λέγεις…. Η διπλοτυπία οφείλεται στην ανάμειξη αρχαίων και νέων τύπων ή στην ανάμειξη τύπων της κοινής γλώσσας με κάποιας  τοπικής διαλέκτου. Η διπλοτυπία δεν επιτρέπεται για αισθητικούς κυρίως  λόγους.

 

 

4. Οι πτώσεις των πτωτικών

 

Πτώσεις λέγονται οι μεταβολές (τύποι, μορφές) που παρουσιάζουν ή παίρνουν τα ουσιαστικά, τα επίθετα, οι μετοχές   και  οι αντωνυμίες στο λόγο, απ'  όπου αυτά καλούνται και  πτωτικά μέρη λόγου:

 Μαρί-α,ας,α,α... = πτώσεις ουσιαστικού,

καλ-ός,ού,ό,έ,...   = πτώσεις επιθέτου

 

Οι πτώσεις των πτωτικών της ελληνικής γλώσσας είναι τέσσερις:  η ονομαστική, η  γενική, η αιτιατική και η κλητική, ενικού και πληθυντικού αριθμού.

1. Η ονομαστική φανερώνει το υποκείμενο  της πρότασης (= αυτό για το οποίο λέγεται η πρόταση),  καθώς και το κατηγορούμενό του (= αυτό που λέγεται  για το υποκείμενο). Η πτώση που τη μεταχειριζόμαστε, για να απαντήσουμε στην ερώτηση "τι, ποιος,α,ο+ ρήμα πρότασης", πρβλ π.χ.:

_Ο Γιάννης (υποκείμενο) είναι καλός μαθητής (κατηγορούμενο).

_Οι μαθήτριες (υποκ.) να πάνε μέσα στην αίθουσα.

2. Η  γενική  φανερώνει αυτό στο οποίο ανήκει ή αναφέρεται αυτό για το οποίο μιλούμε. Η πτώση που μεταχειριζόμαστε, όταν θέλουμε να δείξουμε τον κτήτορα κάποιου, άρα απαντά στην ερώτηση "όνομα ή  ουσιαστικό +  τίνος, ποιανού, ής", πρβλ π.χ.:

 _Η Μαρία του Νίκου Γεωργιάδη. (Η Μαρία ποιανού;)

_Ο πίνακάς μου  (Ποιανού ο πίνακας)

3. Η αιτιατική φανερώνει το αντικείμενο, καθώς και όλους τους άλλους  συντακτικούς όρους (τόπο, χρόνο, ποσό κ.τ.λ.), αν δηλώνονται με κλιτή λέξη ή με εμπρόθετο συντακτικό σύνολο.  Συνεπώς είναι η πτώση που μεταχειριζόμαστε, για να απαντήσουμε στα ερωτήματα: "ποιόν,ά,ό + ρήμα πρότασης" (για το αντικείμενο),  "που/ πότε/ πώς/ πόσο/ γιατί + ρήμα πρότασης" (για τους άλλους όρους - προσδιορισμούς), πρβλ π.χ.:

 _Γιώργο, ο Μηνάς (υποκ.) κτύπησε τον Αντώνη (αντικ.). τη Δευτέρα (πότε κτύπησε; = τη Δευτέρα = ο χρόνος).

 _Θα πάω με τα πόδια (πώς θα πάω = με τα πόδια = ο τρόπος, το μέσο) στο σχολείο/ στο χωριό (που θα πάω = στο σχολείο = ο τόπος).

 _Πάω/ πήγαινε δέκα κιλά (πάω/ πήγαινε πόσο; = δέκα κιλά = η ποσότητα.)

    Η κλητική φανερώνει αυτόν που καλούμε ή προσφωνούμε, καθώς και αυτόν στον οποίο απευθύνεται η  πρόταση (η απάντηση στο ερώτημα "σε ποιόν,ά μιλάς"). Η πτώση που μεταχειριζόμαστε, όταν καλούμε κάποιον ή κάτι,  π.χ.:

 _Πέτρο, Ε.. Γιώργο,... αν μ’ ακούς, γύρισε αμέσως.

_Εγώ, αγαπητέ, λεω να το αφήσουμε για αύριο.

 

 

5.  Οι αριθμοί των πτωτικών

 

Οι πτώσεις έχουν δυο αριθμούς, τον ενικό και τον πληθυντικό.

Ενικού αριθμού λέγονται οι πτώσεις που φανερώνουν ότι το σημαινόμενό τους είναι στο αριθμό ένα, ένα πράγμα ή ζώο... ή ένα σύνολο ή  μέρος συνόλου:

Γιάννης, η Μαρία.. = ένα άτομο, 

η τάξη/ το σχολείο/ το Υπουργείο = ένα σύνολο.

Το ένα τρίτο (1/3) της τάξης   = 1 μέρος από τα τρία

Πληθυντικού αριθμού λέγονται οι τύποι που φανερώνουν ότι το σημαινόμενό τους είναι στον αριθμό πολλά ή όλο το σύνολο που μιλούμε.

Κανονικά ο ακριβής αριθμός εκείνου που μιλούμε δηλώνεται με ποσοτικό προσδιορισμό. Αν δε βάλουμε τέτοιο προσδιορισμό, τότε εννοείται το "όλος,η,ο" ή σημαίνει  ότι μιλούμε για πολλά (όταν δε βάλουμε άρθρο), πρβλ π.χ.:

 _Φέρε βιβλία (= πολλά). Φέρε τα βιβλία (= όλα τα συγκεκριμένα).

 _Οι κουρείς των Αθηνών  ( = όλοι των Αθηνών).

 _Οι δέκα κουρείς  που έφυγαν ( = δέκα)

 

 

6. Το γένος των  πτωτικών

 

α. Τα είδη του γένους

 

Τα γένη στην ελληνική γλώσσα είναι τρία:  το αρσενικό, το θηλυκό και το ουδέτερο γένος και όχι δυο που είναι τα φυσικά (αρσενικό, θηλυκό).

Τα ουσιαστικά και οι λέξεις που τα χαρακτηρίζουν (άρα όλα τα πτωτικά) λέγονται:

σε αρσενικό γένος και με το άρθρο ο, αν  αυτό που φανερώνουν είναι αρσενικό, π.χ.: ο γιατρός, ο κτυπημέννος στρατιώτης,  ο πατέρας,  ο μαύρος (γάτος), ο γιος, ο άντρας….

σε θηλυκό γένος και με το άρθρο η, αν  αυτό που φανερώνουν είναι θηλυκό, π.χ.:  η μάνα,  η ωραία κόρη, η μεγάλη θυγατέρα, η γάτα, η γυναίκα...

σε ουδέτερο γένος και με το άρθρο το, αν αυτό που φανερώνουν είναι ακόμη σπέρμα (άρα ακαθόριστου, αδιευκρίνιστου φύλου) ή ακόμη ανήλικο, μικρό αρσενικό ή θηλυκό, άρα μικρό σε δύναμη, εξυπνάδα, ύψος, κ.τ.λ., παρέβαλε π.χ.: το μωρό, βρέφος,  κοράσιον - κορίτσι,  παιδί, αγόρι,  κοκόρι, πουλί,  ωάριο, αυγό, σπέρμα...

Παρέβαλε και ότι λέμε π.χ. «Το μωρό/ παιδάκι.... του το έσπασε.», όταν θέλουμε να δείξουμε ότι το έκανε μικρός ή ο δράστης είναι σε ακαταλόγιστη ακόμη ηλικία κ.τ.λ. και «Ο γιος/ κανακάρης/ Δημήτρης... του το έσπασε.», όταν θέλουμε να δείξουμε ότι το έκανε ενήλικος ή μεγάλος.

 

Τα πτωτικά (= τα άρθρα, τα επίθετα  και οι μετοχές) που προσδιορίζουν τα ουσιαστικά παίρνουν γένος, αριθμό και πτώση ίδια μ’ αυτά του ουσιαστικού που προσδιορίσουν: ο καλ-ός άνθρωπ-ος, η μεγάλ-η γυναίκ-α, το κακ-ό παιδ-ί, το μαγεμέν-ο σπίτ-ι

Το γένος των πτωτικών υποδείχνεται από το άρθρο και τις καταλήξεις. Τα άρθρα και οι καταλήξεις των πτωτικών είναι τόσων ειδών όσων είναι και  τα γένη, πρβλ π.χ.:

Αρσενικές: -ας, -ος, -ης, -ες, -ους: ο παπ-άς, Μά-ης, ο καφ-ές, παππούς…

Θηλυκές: -α, -η, ος, -ω:  η μάν-α, νίκ-η, Αργυρή ή Αργυρ-ώ, διάμετρος,…

Ουδέτερες: –ι/υ, ο(ν): το πόδ-ι, χωρι-ό, δάκρ-υ, ύψιλ-ο(ν)...

Ωστόσο μερικές φορές βάζουμε:

α) την ουδέτερη κατάληξη –ο (= ορθογραφικά -ω) σε λέξη που φανερώνει θηλυκό, π.χ.: η Μαρί-α > η Μαρι-ώ, η Ερατία > Ερατώ... για αντιμεγεθυντικούς (κολακευτικούς) λόγους, για να δείξουμε έτσι στα θηλυκά ότι τα θεωρούμε ακόμη μικρά σε ηλικία, όπως τα ουδέτερα.

β) τις αρσενικές καταλήξεις –ος, -ας σε λέξεις που φανερώνουν ουδέτερο για μεγεθυντικούς λόγους, για να δηλώσουμε έτσι ότι οι λέξεις αυτές μπορεί να φανερώνουν ουδέτερο (παιδί, δημιούργημα ή πλάσμα κ.τ.λ.), όμως έχουν μεγάλου πράγματος ή ζώου κ.τ.λ. ιδιότητες ή με ιδιότητες επικίνδυνες και όχι ακίνδυνες ως στα συνήθη ουδέτερα: π.χ.: το ξίφ-ος (αντί: ξιφίον ή ξιφίδιον), σκάφος (αντί: σκαφίον ή σκαφίδιον), κέρας (αντί: κέρατο ή κεράτιον), κράνος, (κρανίον),πέρας, ....

 

Σημειώνεται ότι:

1) Στην Κρητική διάλεκτο τα ονόματα των ανήλικων παιδιών λέγονται σε ουδέτερο γένος και με ουδετέρου γένους καταλήξεις:

το κοράσιον- κορίτσι/ Mαριό/Μαρικάκι = το ανήλικο.

ενώ: η κόρη/ Μαίρη/ Μαρία    = η ενήλικη, η γυναίκα

το αγόρι/ Μανωλιό/ Γιωργιό/ το Γιωργάκι = το ανήλικο

ενώ: ο γιός/ κούρος/  Μανώλης/ Γιώργος = ο ενήλικος, ο άντρας

Αντίθετα, στην Αττική και άλλα μέρη της Ελλάδας τα  ονόματα των παιδιών λέγονται σε αρσενικό ή θηλυκό γένος και συνάμα με τις χαϊδευτικές καταλήξεις -ακης, -ουλης..  -ίτσα, -ούλα......, από τις οποίες φαίνεται ότι μιλούμε για ανήλικο ή μικρό:   η Μαρ-ία/ η Μαίρ-η  = το ενήλικο θηλυκό, η γυναίκα & η Μαιρ-ούλα   = το ανήλικο θηλυκό, το κορίτσι, ο Γιώργ-ης      = ενήλικο αρσενικό, ο άντρας & ο Γιωργ-άκης  = το ανήλικο αρσενικό, το αγόρι

2) Όταν αλλάζει το άρθρο ή η κατάληξη ή το γένος μιας λέξης, αλλάζει και η έννοια: η βροντή (το φυσικό φαινόμενο) & ο βρόντος (ο δυνατός κρότος), ο ένοικος (ο άντρας) & η ένοικος (η γυναίκα), σουβλί (του τσαγκάρη) ) & σούβλα (το μεγάλο σουβλί, κρεοπώλη), γάτος (το αρσ.) & γάτα (το θηλυκό), το πεύκο (το μικρό, το φυτό) & ο πεύκος (το μεγάλο)...

3) Οι προσωπικές αντωνυμίες «εγώ, εσύ» δεν έχουν γένος και δεν παίρνουν άρθρο. Γένος έχουν όλες οι υπόλοιπες αντωνυμίες και παίρνουν άρθρο, το οποίο  χάνουν όταν γίνονται  αόριστες ή δεικτικές: Άλλος έφυγε  & ο άλλος  έφυγε. Κάποιος θα πάει & Ο κάποιος ήρθε.

 

β. Μονογενή, διγενή και τριγενή ονόματα

 

Πολλά ουσιαστικά (ονόματα) είναι με δυο τύπους, ένα για το αρσενικό και ένα για το θηλυκό γένος. Στην περίπτωση αυτή το θηλυκό σχηματίζεται με τις καταλήξεις: -ισσα, -τρα, τρια, -αινα, -ίνα, -ού, -α, -η και τα ονόματα αυτά λέγονται διγενή και δικατάληκτα, όπως π.χ. τα εξής: ο ράφτης & η ράφτρα, ο μυλωνάς & η μυλωνού, ο αδελφός & η αδελφή, ο δράκος  & η δράκαινα, ο θείος & η θεία, ο αράπης  & η αραπίνα...

Τα άλλα έχουν:

α) έναν μόνο τύπο, άρα και ένα μόνο γένος (σε αρσενικό, θηλυκό ή ουδέτερο τύπο), επειδή η ιδιότητα που εκφράζουν δε γίνεται από το άλλο γένος. Τα ουσιαστικά αυτά καλούνται μονογενή, όπως π.χ. τα εξής: το αρνί, ο πατέρας, η μητέρα, η γιαγιά,  ο άνθρωπος, η γυναίκα, το παιδί,...

β) ένα τύπο και για το αρσενικό και για το θηλυκό γένος, όμως με διαφορετικό άρθρο, και ως απ’ αυτό λέγονται διγενή μονοκατάληκτα σε αντίθεση προς τα διγενή και δικατάληκτα (= αυτά που έχουν ξεχωριστό τύπο και για τα δυο γένη), όπως π.χ τα εξής:

διγενή  μονοκατάληκτα: ο έμπορος & η έμπορος, ο,η ένοικος, ο,η συγγραφέας...

διγενή δικατάληκτα: ο δάσκαλος  & η δασκάλα, καθηγητής & καθηγήτρια.,...

Παλιά ορισμένες ιδιότητες ή επαγγέλματα ήσαν μόνο για άνδρες: ο κουρέας, παπάς, κρεοπώλης, ένοικος, ιππέας... ή μόνο για γυναίκες: η κομμώτρια, καθαρίστρια.. Σήμερα αυτό άλλαξε (τώρα ισχύει και για τα δυο φύλα) οπότε πλάθουμε άλλο τύπο για το αρσενικό και άλλο για το αρσενικό: o κρεοπώλης & η κρεοπώλισσα,... ή λέμε τον ίδιο τύπο, όμως με διαφορετικό άρθρο, π.χ.: o ένοικος & η ένοικος (νοικάρης & νοικάρισσα), ο υπουργός & η υπουργός ή υπουργίνα..

 

γ. Τα επίκοινα (κοινού γένους) ονόματα

 

Επίκοινα (ή κοινού γένους) ονόματα λέγονται αυτά που έχουν ένα μόνο τύπο και για τα δυο γένη (και για το αρσενικό και για το θηλυκό) και ως απ’ αυτό από μόνα τους δεν προσδιορίζουν το γένος του σημαινόμενού τους, όπως π.χ.. πολλά ονόματα ζώων: το ζαρκάδι, ο λαγός, η καμήλα,  το άλογο, η αλεπού..., πολλά ονόματα ιδιότητας: ο κάτοικος - οι κάτοικοι, ο γονέας - οι γονείς, ο έμπορας,… και πολλά ονόματα ουδετέρων: το βρέφος, το μωρό,…

Στα ως άνω ονόματα, όταν είναι ανάγκη να οριστεί το γένος τους χρησιμοποιούμε το επίθετο  αρσενικός ή θηλυκός: ο αρσενικός λαγός, το θηλυκό ζαρκάδι.

 

Σημειώνεται ότι:

1) Για μερικά ζώα έχουμε άλλο όνομα για το αρσενικό και άλλο για το θηλυκό: ο  τράγος  - η  γίδα,  ο πετεινός -  η όρνιθα ή κότα... Τα ονόματα αυτά δεν είναι επίκοινα, αφού για κάθε γένος υπάρχει και ξεχωριστό όνομα -άρθρο.

2) Όταν λέμε π.χ.: ο κριός & η προβατίνα, ο κούνελος & η κουνέλα, ο σκύλος & η σκύλα, ο γάτος & η γάτα, η φοράδα & η κατσίκα., ο ένοικος & η ένοικος...., δεν έχουμε επίκοινα ονόματα, αφού για κάθε γένος χρησιμοποιούμε ξέχωρο όνομα με ανάλογο άρθρο και ανάλογη κατάληξη γένους. Επίκοινα είναι τα: το πρόβατο, το κουνέλι, το σκυλί, το γατί ή η γάτα, η αλεπού, το άλογο.., αφού και για  τα δυο γένη χρησιμοποιούμε το αυτό όνομα.

3) Τα αρχαία μονογενή ονόματα ο γιατρός, ο υπουργός… σήμερα διαπλάθονται στα δυο γένη, όπως π.χ. τα: ο γιατρός > ο γιατρός & η γιατρίνα, ο υπουργός > ο υπουργός & η υπουργίνα, ο ένοικος > ο ένοικος & η ένοικος...

 

δ. Το γένος στα άψυχα όντα

 

1. Τα ονόματα των πραγμάτων, καθώς και αυτά του τόπου, χρόνου... λέγονται σε ουδέτερο  γένος, όταν φανερώνουν στοιχείο ή  τμήμα, κάτι που είναι μικρό σε μήκος, βάρος, όγκο, ισχύ, ποσότητα.., κάτι όπως και τα μικρά παιδιά στα έμψυχα όντα (ανθρώπους, ζώα κ.τ.λ.), πρβλ π.χ.:

το χωριό, το ποτάμι, το λοφίο, το αέριο...       = κάτι μικρό 

& η χώρα,  ο ποταμός, ο λόφος,  ο αέρας...    = κάτι μεγάλο

Σε ουδέτερο γένος λέγονται κυρίως:

α) Τα μικρά τμήματα

σώματος: το κόκαλο, πόδι, κλαδί, φύλλο, μαλλί..

χρόνου: το λεπτό, βράδυ, πρωί, μεσημέρι, απόγευμα... 

τόπου: το όριο, χωριό, χωράφι, νησί, δωμάτιο.. 

ποσού: το δράμι, γραμμάριο, αγγείο, βαρέλι, ποτήρι.. 

β) προϊόντα: το γάλα, αλεύρι, αυγό,...

γ) στοιχεία: το οξυγόνο, υδρογόνο,..

δ) Τα ονόματα που φανερώνουν δημιούργημα ή πλάσμα (άσχετα με τον όγκο ή το μέγεθος τους), θεού ή ανθρώπου, επειδή είναι δημιούργημα όπως και τα παιδιά, πρβλ π.χ.: ανθρώπου: το αυτοκίνητο, μηχάνημα, ξίφος, σκάφος,, γραφείο, κουρείο…, φύσης: το  βουνό, πέλαγος,, χάος, δάσος..

Τα φυσιολογικά πλάσματα ή δημιουργήματα κ.τ.λ., καθώς και αυτά με φυσικό μέγεθος, ύψος, ιδιότητες κ.τ.λ. λέγονται σε ουδέτερο τύπο και με την κατάληξη -ι, ο: το κέρατο, φυτό, βουνό, καρφί, τυρί, σακί, κλαδί, σπαθί... 

Τα μη φυσιολογικά πλάσματα ή δημιουργήματα κ.τ.λ., καθώς και αυτά με υπερφυσικό μέγεθος, ύψος... λέγονται σε ουδέτερο τύπο και με την κατάληξη  -ος ή -ας των αρσενικών, για να επιστήσουμε έτσι την προσοχή, πρβλ π.χ.:

το κέρατο (ζώου), κερί, πάρκο, σπαθί, καρφί ... =  φυσιολογικά

το κέρας (μάχης), τέρας,  δάσος, πέλαγος ...       = μη φυσιολογικά ή τεράστια

2. Τα ονόματα των πραγμάτων, καθώς και αυτά του τόπου, χρόνου... λέγονται σε αρσενικό γένος, όταν φανερώνουν   κάτι που είναι πάρα πολύ μεγάλο, σε μέγιστο  βαθμό μήκους, βάρους, όγκου, .... κάτι όπως συμβαίνει στους άντρες σε σχέση προς τα παιδιά, πρβλ π.χ.: 

ο ποταμός, πίνακας,  βράχος, οίκος, κορμός.  .      = κάτι μεγάλο

& το ποτάμι,  πινάκιο, βραχάκι, οίκημα, κορμί..    = κάτι μικρό

 

Σε αρσενικό γένος λέγονται:

α) Οι μήνες: ο Ιανουάριος, Φεβρουάριος,...

β) Τα  περισσότερα ποτάμια: ο Αλφειός, Πηνειός,..

γ) Τα περισσότερα βουνά : ο Ταΰγετος, Όλυμπος... (η Δίκτη, η Γκιόνα..)

δ) Τα μεγάλα τμήματα χρόνου: ο χρόνος,, μήνας,...

 

3. Τα ονόματα των πραγμάτων, καθώς και αυτά του τόπου, χρόνου,... λέγονται σε θηλυκό γένος, όταν σημαίνουν  κάτι που είναι μεγάλο, όμως  μικρότερο απ' ό,τι δηλώνει το αρσενικό γένος και μεγαλύτερο απ' ό,τι δηλώνει το ουδέτερο:  κορίτσι - κορίτσαρος & κοριτσάρα, κλαδί - κλάδος & κλάδα....

ο  στύλος (κολώνα), χώρος, χρόνος, αιώνας         = κάτι πολύ μεγάλο.

& η στήλη (η πλάκα), χώρα,  μέρα, ώρα........        = κάτι πιο μικρό

η κανάτα, κουτάλα, μάχαιρα, σφαίρα, χώρα..       = κάτι μεγάλο

το κανάτι, κουτάλι, μαχαίρι, σφαιρίδιο, χωριό..    = κάτι πιο μικρό

Σε θηλυκό γένος λέγονται:

α) Οι ημέρες (πλην «Σαββάτου»): η Δευτέρα, η Τρίτη...

β) Οι ήπειροι:  η Ασία, η Αμερική, η Ευρώπη...

γ) Οι χώρες (πλην ολίγων):  η Ελλάδα, Κρήτη, Θράκη, Ρόδος, Ιταλία...

δ) Τα αφηρημένα ποσά (τα λήγοντα σε –αδα & -αριά): η δεκάδα, εκατοντάδα, εικοσαριά,..

ε) Τα μεσαία τμήματα χρόνου: η ημέρα, νύκτα, βδομάδα..

 

Σημειώνεται ότι:

1) Οι ενέργειες, καθώς και οι ποιότητες ή ιδιότητες λέγονται σε θηλυκό γένος, επειδή παράγουν ή γενούν,  κάτι όπως και τα θηλυκά όντα: η γραφή (= ενέργεια) > το γράμμα = το αποτέλεσμα, κινώ - η κίνηση (ενέργεια) > το κίνημα = το αποτέλεσμα.

η λύ-ση, πράξη, τάξη, άσκηση, κίνηση, παύση...

η μητρ-ότητα, ταχύτητα, πατρότητα, ποιότητα, καθαρότητα...

η καλ-οσύνη, αγιοσύνη, μεγαλοσύνη,....

η μαγειρ-ική, οικοκυρική..

2) Τα ονόματα των φυτών λέγονται σε θηλυκό γένος,  επειδή γεννούν, είναι κάτι ως τα θηλυκά ζώα: η μηλιά, η ελιά, η κερασιά, η καρπουζιά, η αχλαδιά, η κριθή, η σίκαλη, η φακή, η φάβα, η γαριφαλιά, η ντοματιά,...

3) Τα ονόματα των καρπών, ανθών και προϊόντων λέγονται σε ουδέτερο γένος, επειδή είναι γεννήματα, κάτι όπως τα παιδιά στα ζώα: καρποί: το μήλο, κεράσι, καρπούζι, λεμόνι, στάρι, κριθάρι, κουκί.. άνθη: το άνθος, γαρίφαλο, κυκλάμινο,..  προϊόντα: το άλευρο, λάδι, ξύλο, βαμβάκι, άμυλο, ψωμί, τυρί…

4) Σε αρσενικό γένος λέγονται τα περιεκτικά: ο καλαμιώνας, ελαιώνας, σιτοβολώνας,.. και τα σπόρια: ο σπόρος/ ηλιόσπορος/ πατατόσπορος..

η ντομάτα, η πατάτα, η κουκουνάρα.. = καρπός, ενώ: η ντοματιά, η πατατιά, η κουκουναριά.. = το φυτό

η ελιά, η πιπεριά, ..... = φυτό και καρπός,

ο καπνός (της φωτιάς) &  τα καπνά (= τα φυτά, αλλά και τα ξεραμένα φύλλα των καπνών) 

η βάτος = το φυτό & το βάτο ή βατόμουρο = το σπέρμα/ ο καρπός. 

 

7. Τα μέρη λόγου αναλυτικά

 

1. Τα άρθρα

Άρθρα λέγονται   οι λέξεις που τις βάζουμε πριν από τα ουσιαστικά, για να δείξουμε τι γένους, αριθμού και πτώσης είναι το σημαινόμενο πρόσωπο λόγου, καθώς και αν είναι γνωστό ή όχι στον ακροατή.

α) Με το άρθρο "ο" = κάτι αρσενικό, με το άρθρο "η" = θηλυκό και  με  το άρθρο "το" = ουδέτερο: ο Αντώνης,  του Αντώνη,..... η Μαρία, της Μαρίας.., το παιδί, του παιδιού.....

β) Ουσιαστικό (πρόσωπο λόγου) με άρθρο = γνωστό, άρα ορισμένο (το ξέρει από πριν ο ομιλητής ή  έχει μιλήσει ήδη γι' αυτό ο ομιλητής)   και χωρίς άρθρο = άγνωστο (δε γνωρίζει τι είναι ακριβώς  ομιλητής ή δεν έχει μιλήσει μέχρι τώρα  γι' αυτό ομιλητής), άρα αόριστο: Πήρα γράμμα (= κάτι άγνωστο, άρα αόριστο) & Πήρα το γράμμα (= κάτι το γνωστό, άρα ορισμένο)

Στην αγγλική γλώσσα τα γένη είναι τρία, όπως στην ελληνική, όμως λέγονται με ένα άρθρο, την άκλιτη λέξη the. Η λέξη the ("δι"), όταν λαμβάνεται στο λόγο φανερώνει ότι η λέξη που προσδιορίζει είναι  ουσιαστικό (η ίδια λέξη με το of = λέξη σε πτώση γενική και με όνομα ή την αντωνυμία I, you, she, he..   = λέξη ρήμα): the love = αγάπη, of love = αγάπης, i love, you love.. = αγαπώ, αγαπάς, parents love.....

Στη λατινική γλώσσα δεν υπάρχουν άρθρα, όμως  τα γένη  είναι τρία. Από τα συμφραζόμενα και  την έννοιά του ουσιαστικού κατανοείται (βγαίνει)  αν  αυτό (το  ουσιαστικό) λαμβάνεται στο λόγο ως γνωστό και ορισμένο ή ως άγνωστο και αόριστο και το γένος του από την κατάληξη: : miles venit (= o στρατιώτης ή ένας στρατιώτης  έρχεται).    Από τα επίθετα, τις καταλήξεις και  το σημαινόμενο της λέξης αναγνωρίζεται το γένος: Latium, = το Lάτιο,  magna Graecia = μεγάλη Ελλάδα, vir = άνδρας, miles = στρατιώτης, femina ( =  η γυναίκα).. Η λατινική έχει επίσης δυο αριθμούς, ενικό και πληθυντικό, όπως η νέα ελληνική, και έξι πτώσεις 

(Περισ. βλέπε Λατινική Γραμματική, Α. Τζάρτζανου).

Στην Ιταλική γλώσσα τα άρθρα και τα γένη είναι δυο, το αρσενικό και το θηλυκό. Το ουδέτερο της ελληνικής και λατινικής τρέπεται σε αρσενικό ή θηλυκό, ανάλογα με όσα είπαμε σχετικά με το γένος.

 

2. Τα ουσιαστικά

Ουσιαστικά λέγονται τα ονόματα, οι κλιτές λέξεις με τις  οποίες    καλούμε (ονομάζουμε) τα πρόσωπα λόγου: ομιλητή, ακροατή και τα συζητούμενα τους. Οι λέξεις που φανερώνουν θεό,   άνθρωπο, ζώο, φυτό, πράγμα, καθώς και  τόπο, χρόνο, ποσό, ιδιότητα ή ποιότητα, πράξη ή κατάσταση, όπως π.χ. στην:

Ελληνική:  

άνθρωπο: Γιώργος, Μαρία, Κώστας Γεωργίου,...

ζώο: γαϊδούρι, κουνέλι, πάπια, αετός, σαύρα....

χρόνο: Μάϊος, Ιούνιος, Δευτέρα..

τόπο: Κρήτη, Ελλάδα, Αττική, Βουλιαγμένη..

,...............

Λατινική: Italia, Graecia,  mens = τράπεζα, malus = μηλιά, ager = αγρός ...

Αγγλική: Italy, Greece, father (πατήρ), mother (μήτηρ), bank = τράπεζα...

 

3. Τα επίθετα 

Επίθετα λέγονται οι κλιτές λέξεις που φανερώνουν  ποιότητα ή ιδιότητα. Οι  λέξεις που λέγονται πριν από ένα ουσιαστικό και μας λένε τι λογής (σε ύλη, σχήμα,   μέγεθος, χρώμα….) είναι αυτό, κυριολεκτικά ή μεταφορικά,  όπως π.χ. οι: πέτρα > πέτρινος,η,ο,     χθες > χθεσινός,ή,ό .... 

πέτρινο σπίτι (= από πέτρα)   = κυριολεξία

πέτρινη καρδιά (= σαν πέτρα) = μεταφορά

Στην ελληνική και λατινική τα επίθετα έχουν  τρία γένη και κλίνονται: καλός,ή,ό, καλού,ών... bonus,a,um.... Στην αγγλική δεν έχουν γένος και είναι άκλιτα:  good = καλός,ή,ό

 

4. Οι αντωνυμίες

Αντωνυμίες λέγονται οι λέξεις που τις βάζουμε αντί των ονομάτων των προσώπων του λόγου (ομιλητή, ακροατή και των συζητούμενών τους) για συντομία λόγου ή όταν δεν τα ξέρουμε, όπως π.χ. οι εξής:

Ελληνική: εγώ, εσύ, αυτός,ή,ό...   (εγώ = ο ομιλητής, εσύ = ο ακροατής, αυτός = ο συζητούμενος,η,ο),    

Λατινική: ego, tu, hic, ille, is..       Αγγλική: I you, he, she, it....

 

5. Τα ρήματα

Ρήματα λέγονται οι λέξεις που φανερώνουν ποια ενέργεια κάνει ή τι παθαίνει ή σε ποια κατάσταση βρίσκεται ένα από τα πρόσωπα  του λόγου ( = ο ομιλητής, ο ακροατής και ο συζητούμενός τους, ένας τρίτος), όπως π.χ. οι:

Ελληνική:  γράφ-ω,εις,.. γράφ-ομαι,εσαι,εται.. λέγ-ω,εις,ει..  τιμ-ώ,άς,ά.. 

γράφ-ω   = η ενέργεια του ομιλητή  ή α’ προσώπου λόγου,    

γράφ-εις  = η ενέργεια του ακροατή ή β’ προσώπου λόγου

γράφ-ει   = η ενέργεια του συζητούμενου ή γ’ προσώπου λόγου

γράφ-ομαι = η πάθηση του  ομιλητή,   

 γράφ-εται  = η πάθηση του συζητούμενου

,...............

Λατινική: sum es est,... = είμαι, είσαι.. (ειμί, ει, εστι),  lego, legis.. =  λέγω,εις.., amo = αγαπώ..,.

Αγγλική: i am = εγώ είμαι, you are = εσύ είσαι, he  is = αυτός είναι,..... i love = αγαπώ..

Το ρήμα της ελληνικής και λατινικής έχει κατάληξη που   δείχνει ποιο πρόσωπο λόγου είναι το υποκείμενό του (αν είναι ο ομιλητής ή ο ακροατής ή τρίτος..) ενώ στην αγγλική όχι. Εκεί γίνεται με την   πρόσθεση   αντωνυμίας  ή του ονόματος: Ι love, you love... = αγαπ-ώ,άς....  

 

6. Οι μετοχές 

Μετοχές λέγονται οι κλιτές λέξεις που παράγονται από ρήματα και φανερώνουν πρόσωπο λόγου που  ή βρίσκεται σε μια πάθηση ή σε μια κατάσταση, κυριολεκτικώς ή μεταφορικώς, αυτή που φανερώνει το ρήμα απ’ όπου παράγονται, όπως π.χ. οι: κρατώ - κρατ-ούμαι > κρατούμενος,η,ο, κρατημένος,η,ο

το κρατούμενο (νούμερο) = μεταφορά

ο κρατούμενος στρατιώτης = κυριολεξία

Ελληνική: ο,η,το κρατούμενος, κρατημένος,η,ο = αυτός που κρατείται, που έχει κρατηθεί, που έχει πάθει την   πάθηση  του "κρατώ-κρατούμαι"

Ομοίως: πιωμένος, τιμούμενος, τιμημένος, λογιζόμενος .. άνθρωπος

Λατινική: amo > amaturus,a,um, amatus,a,um, ..

 

7. Τα επιρρήματα

Επιρρήματα λέγονται   οι άκλιτες λέξεις που  φανερώνουν τόπο, τρόπο,  χρόνο, αιτία  και ποσό, όπως π.χ. οι:   

ελληνική: σήμερα, χθες, τώρα, έξω, μέσα, νοτίως, ακουσίως,....   

αγγλική: today, yesterday, now, out......

Το τι ακριβώς σημαίνει ένα επίρρημα εξαρτάται από τον τόπο ή  τον τρόπο ή το χρόνο  κ.τ.λ.  που βρισκόμαστε ή έχουμε ή συζητούμε κ.τ.λ. τώρα, πρβλ π.χ.: χθες = η Δευτέρα, αν σήμερα τρίτη, κάτω = ο γ’ όροφος, αν είμαστε τώρα στο δ’ όροφο.... 

 

8. Οι προθέσεις 

Προθέσεις λέγονται οι άκλιτες λέξεις που μπαίνουν πριν από άλλες είτε σε παράταξη (από την Αθήνα, μετά τη Λάρισα..) είτε σε σύνθεση (απολαμβάνω, μεταλαμβάνω..), όπως π.χ. οι εξής: 

ελληνική: εν/εις, υπό, δια, προς, προ, μετά, από,  μέχρι, με, δίχως,..  

λατινική: in, sub, per ad, ante, post, ........

αγγλική: in, sub, per, to, ante, post,  from, until, with, without..

 

9. Οι σύνδεσμοι

Σύνδεσμοι λέγονται οι άκλιτε λέξεις, με τις οποίες συνδέουμε - εισάγουμε προτάσεις ή λέξεις: Ο Γιάννης παίζει και (ο Γιάννης) γελά.) και συντακτικά σύνολα: Ο Μηνάς έφυγε, γιατί δεν του αρέσει εδώ.

ελληνική: και, ή, γιατί, επειδή, αν, όταν...

αγγλική: and, or, why, because, if, when..

 

10. Τα επιφωνήματα

Επιφωνήμετα λέγονται οι άκλιτες λέξεις που εκφράζουν κραυγή, νεύμα ή ψυχικό συναίσθημα (χαρά, λύπη, επευφημία, γέλωτα,..) , όπως π.χ. οι εξής:

ελληνική: ε, ψιτ, αχά, χαχα, αχ!, βαχ!, αμήν!, μπράβο!, εύγε!, ....

λατινική: Io, ha, o, vae = ουαί, heu = φεύ, eia - euge = εύγε!...

 

( Περισσότερα βλέπε στα βιβλία:

Η ελληνική γλώσσα, Α. Κρασανάκη,

Το ελληνικό σύστημα γραφής, Α. Κρασανάκη )

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ

 

1. Η πρόταση: ορισμός, ανατομία, είδη κ.τ.λ.

 

Ο λόγος, η ανθρώπινη επικοινωνία με τη γλώσσα γίνεται  με προτάσεις, απλές ή σύνθετες.

Πρόταση λέγεται ένα από τα αυτοτελή, νοηματικά και συντακτικά, τμήματα με τα οποία συναρμολογείται ο λόγος. Οι λέξεις που περιλαμβάνονται ανάμεσα σε δυο τελείες στη γραφή.

Η πρόταση είναι ένα οργανωμένο σύνολο λέξεων από τον ομιλητή που με τα επιμέρους και συγκεκριμένα τμήματά του (τα καλούμενα «συντακτικά σύνολα») αναφέρει ένα ή περισσότερα γεγονότα ή πράξεις ή καταστάσεις του ίδιου του ομιλητή  ή κάποιου ή κάποιων από τα άλλα πρόσωπα του λόγου, ανάλογα με το αν έχουμε απλή ή σύνθετη πρόταση,  όπως  π.χ. οι εξής:

Ομιλητής:

_(Κώστα, εγώ) θα φύγω αύριο (για Λονδίνο με το τραίνο).

_Μιχάλη, Εγώ και ο Γιάννης λύνουμε την άσκηση.

_(Άννα,) Εσύ και αυτός που έφυγε θα πάτε αύριο στο σπίτι του Γιάννη, να δείτε τι κάνει.

 

Απλή πρόταση λέγεται αυτή που αναφέρει ένα μόνο νόημα, επομένως ένα μόνο γεγονός (θετικό ή αρνητικό, πληροφοριακό ή ερωτηματικό κ.τ.λ.) ή μια μόνο πράξη (ενέργεια ή πάθηση) ή κατάσταση, ενός και μόνο προσώπου λόγου σε κάποιο τόπο και χρόνο, όπως π.χ. οι εξής:

Ομιλητής:

_(Κώστα,  Εγώ) θα φύγω αύριο.

_(Παιδιά, ο Αντώνης), Κτυπήθηκε από το Γιάννη;

_(Κύριε,) Είμαι ράφτης.

 

Σύνθετη πρόταση λέγεται αυτή που αποτελείται ή μπορεί να διαχωριστεί από δυο ή περισσότερες απλές, επομένως αυτή που εκφράζει  περισσότερα του ενός νοήματα, περισσότερες από μια πράξεις ή καταστάσεις κ.τ.λ., όπως π.χ. οι εξής:

_Εγώ και ο Γιάννης φεύγουμε σήμερα για το Λονδίνο  = Εγώ φεύγω αύριο για το Λονδίνο + ο Γιάννης φεύγει αύριο για Λονδίνο.

_Είμαι ράφτης και ομιλώ Ελληνικά.

_Ο Γιάννης είναι καλός μαθητής και κακός χαρακτήρας

= ο Γιάννης είναι καλός μαθητής + (ο Γιάννης είναι )κακός χαρακτήρας).

 

Στροφή λέγεται μια ομάδα από δυο ή περισσότερους στίχους ενός ποιήματος που αποτελούν ρυθμική και μετρική ενότητα. Η πρόταση, απλή ή σύνθετη, που έχει επιπλέον  ρυθμό και μέτρο.

Στίχος λέγεται το ½  της στροφής και ημιστίχιο το ¼.

Ο αριθμός των συλλαβών κάθε στροφής  και κάθε στίχου και ημιστιχίου είναι προκαθορισμένος, δηλαδή είναι με 7 ή 15 ή 20… συλλαβές, ανάλογα με το ποίημα,  και συνήθως ίδιος σε όλες τις στροφές ή τους στίχους του ποιήματος., όπως οι εξής:

_Σε γνωρίζω από την κόψη

του σπαθιού την τρομερή,

σε γνωρίζω από την όψη

που με βιά μετράς την γη.   (Σύνθετη στροφή από τον Εθνικό Ύμνο)

 

Όποιος μαύρο πουκάμισο φορεί πάντα με μαύρο χρώμα

έχει καημό μες στην καρδιά ή άνθρωπο στο χώμα (Απλή στροφή μαντινάδας)

 

 Σημειώνεται ότι:

1) Τα σχολικά βιβλία λένε «περίοδο» ότι εμείς λέμε εδώ «πρόταση». Τα ίδια βιβλία λένε «πρόταση» τα συντακτικά τμήματα της πρότασης που περιέχουν ρήμα, όπως θα δούμε πιο κάτω. Το γιατί δεν ακολουθούμε αυτές τις ονομασίες βλέπε πιο κάτω.

 2) Στις σύνθετες προτάσεις υπάρχουν τόσοι όροι ρήματα όσες και οι απλές τους προτάσεις, εκτός και όλες οι απλές έχουν τον ίδιο όρο ρήμα, που τότε ο όρος αυτός λέγεται μόνο μια φορά, πρβλ:

_Παίζω και γελώ.

_Εγώ πήγα θέατρο κι εσύ (πήγες) καφενείο.

_Ο Γιάννης είναι μαθητής και (ο Γιάννης είναι) φίλος μου.

_Ο Γιάννης είναι από την Κρήτη και ξέρει για την Κνωσό πολλά πράγματα.

3) Οι σύνθετες προτάσεις και οι σύνθετες στροφές γίνονται είτε για σύντμηση του λόγου (δηλαδή  για να μην επαναλαμβάνουμε τις ίδιους όρους σε μια σειρά προτάσεων ενός λόγου, φτιάχνουμε σύνθετες, αποβάλλοντας τους κοινούς ή ίδιους όρους, πλην ενός) είτε για να βγει το μέτρο στην ποίηση, πρβλ π.χ.:

_Ο Γιώργος είναι ράφτης + (Ο Γιώργος είναι) βουλευτής.  = Ο Γιώργος είναι ράφτης και βουλευτής.

_Κτυπώ το Γιάννη και (κτυπώ) τον Αντώνη.

4) Αν οι σύνθετες προτάσεις έχουν πολλούς όμοιους συνδέσμους, τους αφαιρούμε όλους πλην ενός στην αρχή ή στο τέλος για υπενθύμιση των άλλων και στη θέση τους βάζουμε στη γραφή το κόμμα (το φαινόμενο λέγεται «σχήμα ασύνδετο»), π.χ.:

_Αγόρασα μήλα  και (αγόρασα) πορτοκάλια  και (αγόρασα) πατάτες και (αγόρασα) φασόλια.

= Αγόρασα μήλα , πορτοκάλια , πατάτες και φασόλια.

_Θέλω γάλα ή τσάι ή καφέ.

= Θέλω γάλα, τσάί ή καφέ.

_Το νερό είναι λίγο (άρα) ας το προσέξουμε.

= Το νερό είναι λίγο, ας το προσέξουμε.

5) Αν προσθέσουμε στο πρώτο συντακτικό σύνολο ένα ακόμη σύνδεσμο, δίδει έμφαση, πρβλ π.χ.:

_Θέλω ή γάλα ή τσάι ή καφέ.

_Αγόρασα και μήλα και πατάτες και φασόλια.

6) Όταν ο ομιλητής μιλά για τον ακροατή του και τρίτο, τότε το ρήμα της σύνθετης πρότασης λέγεται σε β’ πρόσωπο πληθυντικού αριθμού, π.χ.: 

_Γιάννη, ο Μιχάλης (θα πάει θέατρο) και ο Κώστας θα πάει θέατρο = Γιάννη, ο Μιχάλης και ο Κώστας  θα πάνε θέατρο.

_Εσύ και αυτός θα πάτε θέατρο.

Όταν ο ομιλητής μιλά για τον εαυτόν του και τον ακροατή του ή τρίτο, τότε το ρήμα της σύνθετης πρότασης λέγεται σε α’ πρόσωπο πληθυντικού αριθμού, π.χ.:

_Εγώ και εσύ θα πάμε θέατρο.

_Εμείς, εσείς και αυτοί οι δυο θα πάμε έξω.

 

 

2. Τα συντακτικά τμήματα (όροι) της απλής πρότασης

 

Η κάθε σύνθετη πρόταση φτιάχνεται με απλές προτάσεις και οι απλές όχι με λέξεις που λέγονται  η μια δίπλα στην άλλη, αλλά με συγκεκριμένα τμήματα (συντακτικούς όρους, συντακτικά σύνολα) λέξεων που λέγονται το ένα δίπλα από το άλλο, κάτι όπως και οι όροφοι μιας οικοδομής. Παρέβαλε π.χ. ότι δε βγαίνει νόημα, αν πούμε:

_  άσκηση Κασαπάκης λύνω Αντώνης την." 

Αντίθετα βγαίνει νόημα αν πούμε:

_"[Ο Αντώνης Κασαπάκης] + [λύνει] +  [την άσκηση]".  

= " [Λύνεται] + [η άσκηση] + [από τον Αντώνη Κασαπάκη].  

 

Τα ως άνω τμήματα λέγονται συντακτικά σύνολα ή  συντακτικοί όροι  της πρότασης και το κάθε ένα από αυτά:

Α) έχει και το δικό του όνομα: υποκείμενο, αντικείμενο, ρήμα κ.τ.λ., όπως θα δούμε πιο κάτω.

Β) έχει δική του πτώση που λέγεται, πρβλ π.χ. ότι  η κλήση λέγεται σε πτώση κλητική, το υποκείμενο σε πτώση ονομαστική, το αντικείμενο σε πτώση αιτιατική κ.τ.λ.:

_[Γεώργιε Νικολάου], [ο Σήφης Ζερβάκης] κτύπησε [το Γιάννη]….

Γ) Μπορεί να ειπωθεί είτε με μια μόνο λέξη ή  με πολλές, είτε με  όνομα ή αντωνυμία, είτε με επίρρημα χρόνου, τόπου κ.τ.λ. ή  με το όνομα του χρόνου, τόπου, ποσού...., ανάλογα με την περιγραφή, πρβλ π.χ.:

_ [Ο Αντώνης] = [Ο Αντώνης Ι. Κασαπάκης] = [εκείνος] = [ ο φίλος σου] = [αυτός που είδαμε]…

_Πήγαμε πέρυσι = πριν δυο μήνες = το 1989…

Δ) Είναι ενιαίο και ανεξάρτητο και ως απ΄ αυτό, ανάλογα με την επιθυμία μας, εναλλάσσει με άλλο μέσα στην πρόταση, πρβλ π.χ.:

_Εγώ + πάω = εκδρομή + σήμερα + με το σχολείο.

= Πάω + εκδρομή + εγώ + με το σχολείο + σήμερα.

=  Σήμερα + πάω = εκδρομή + εγώ + με το σχολείο.

 

 

3. Τα είδη και η ποσότητα των συντακτικών συνόλων

 

Το κάθε συντακτικό τμήμα (σύνολο, όρος) των απλών προτάσεων απαντά σε μια ερωτηματική αντωνυμία ή ερωτηματικό επίρρημα, άρα το σύνολο των διαφορετικών συντακτικών όρων των απλών προτάσεων, άσχετα αν καμιά φορά μερικοί εννοούνται και δε λέγονται, είναι τόσου αριθμού όσες και οι ερωτηματικές αντωνυμίες  και τα ερωτηματικά  επιρρήματα:

αντωνυμίες: ποιος,α,ο;  (από/για/σε..) ποιον,α,ο;  τίνος;  πόσος,η,ο;

επιρρήματα: τι;  πού;  πώς;  πότε;  πόσο;  γιατί;  δηλαδή;  άρα; ε και = λοιπόν;

 

Πρόταση: Πήγε.

(= Ο Γιάννης  πήγε χθες στην Κρήτη με το καράβι, για να δει τους γονείς του.)

Ερώτημα: Ποιος;/ποιον;/πότε;/που;/πως;/γιατί;.. πήγε;

 

Τι ; = πήγε,

Ποιος πήγε; = ο Γιάννης, πότε πήγε; = χθες, που πήγε; = στην Κρήτη, πώς πήγε; = με το καράβι,  γιατί πήγε; = για να δει τους γονείς του

 

 Το κάθε συντακτικό σύνολο της πρότασης έχει και τη δική του ονομασία και είναι τα εξής: η κλήση, το ρήμα, το υποκείμενο, το αντικείμενο,  το κατηγορούμενο,  η ποσότητα, ο χρόνος, ο τόπος, ο τρόπος και ο λόγος (ο σκοπός ή η αιτία) της πράξης ή κατάστασης.

 

Η κλήση απαντά στο ερώτημα «σε ποιον μιλάς;»,

Το ρήμα απαντά στο ερώτημα «τι (κάνω, εις,ει, έκανε, έπαθε…);»,

Το υποκείμενο απαντά στο ερώτημα «ποιος,α,ο;»,

Το αντικείμενο απαντά στο ερώτημα «ποιον,α,ο;», 

Το ποιητικό αίτιο απαντά στο ερώτημα «από ποιον,α,ο», 

Το κατηγορούμενο απαντά στο ερώτημα «τι είναι;»

Η ποσότητα απαντά στο ερώτημα «πόσο;»,

Ο χρόνος απαντά στο ερώτημα «πότε;»,

Ο τόπος απαντά στο ερώτημα «που;»,

Ο τρόπος απαντά στο ερώτημα «πώς;, με τι;»

Ο λόγος (ο σκοπός ή η αιτία) απαντά στο ερώτημα «γιατί;;».

 

_Γιάννη (=  η κλίση), ο Κώστας (= υποκείμενο) οδηγεί (= ρήμα) τώρα (= ο χρόνος) το αυτοκίνητο (= αντικείμενο)…

 

_[Ο Θοδωρής Λιακόπουλος] + [κτύπησε] + [δυο φορές] + [την αδελφή του]  +   [χθες] + [σπίτι του] + [με το χάρακα], + [επειδή δεν έκανε αυτό που  της είπε]. 

    

ερώτηση    συντακτικό σύνολο (όρος)     ονομασία όρου

 

τι (έκανε);   κτύπησε                                     = το ρήμα, η πράξη

ποιος;        Ο Θοδωρής Λιακόπουλος         = το υποκείμενό της

ποια,ον      την αδελφή του                          = το αντικείμενό της

πότε;          χθες                                          = ο χρόνος της

πού;           σπίτι του                                    = ο τόπος της

πώς;          με το χάρακα                            = ο τρόπος της

πόσο;        δυο φορές                                  = το ποσό της

γιατί;         επειδή δεν έκανε αυτό...             = η αιτία

 

_Ο Π. Σταθουλόπουλος είναι δέκα χρόνια  υπάλληλος στο Υπουργείο Πολιτισμού με σύμβαση αορίστου χρόνου,  

 

ερώτηση  συντακτικό σύνολο (όρος)     ονομασία όρου

τι;           =  είναι…                                 = το ρήμα/ η κατάσταση

ποιος;     =  ο Π. Σταθουλόπουλος          = το υποκείμενο της

τι είναι;   =  υπάλληλος                            = το κατηγορούμενο της

πόσο;     =  δέκα χρόνια                           = το ποσό της

που;       =  στο Υπουργείο Πολιτισμού     = ο τόπος της

πως;      =  με σύμβαση αορίστου χρόνου = ο τρόπος της

 

 

4. Η πεζή και η έμμετρη σύνταξη

 

Στον ελληνικό πεζό λόγο οι συντακτικοί όροι (τα τμήματα της πρότασης) λέγονται το ένα μετά το άλλο, κάτι όπως και τα βήματα ενός πεζού ανθρώπου – απ΄ όπου και ο λόγος καλείται  «πεζός λόγος».

Δηλαδή η σειρά που πρέπει να μπουν οι όροι μέσα στην πρόταση ενός ελληνικού πεζού λόγου είναι ελεύθερη, αρκεί να γίνεται κατά όρο, αφού οι λέξεις κάθε όρου  αποτελούν ενιαίο τμήμα (σύνολο) και όλο μαζί μπορεί να τοποθετηθεί σε όποιο μέρος της πρότασης επιθυμούμε, πρβλ π.χ.: 

_Ο καλός μαθητής + δεν έλυσε + τη δύσκολη άσκηση + επειδή σήμερα δεν είχε διαβάσει. 

= Δεν έλυσε + ο καλός μαθητής + τη δύσκολη άσκηση + επειδή  σήμερα ...

=Τη δύσκολη άσκηση + δεν έλυσε + ο καλός μαθητής + ...

Ομοίως η επιλογή των λέξεων, για να σχηματίσουμε τα συντακτικά τμήματα  είναι ελεύθερη ή κανονίζει απλώς και μόνο το νόημα και η περιγραφή, π.χ.:

_Ο Μανώλη = ο Κρητικός/ ο καλός μαθητής/ αυτός που πήρε άριστα … έφυγε.

 

Στην ποίηση ή έμμετρο λόγο οι συντακτικοί όροι (τα τμήματα της στροφής) λέγονται όχι το ένα μετά το άλλο ή όπως και τα βήματα ενός πεζού ανθρώπου, αλλά όπως τα βήματα του χορού ή όπως κανονίζει το μέτρο απ’ όπου και ο λόγος αυτός λέγεται «έμμετρος λόγος».

Πιο απλά, επειδή στον έμμετρο θα πρέπει να συμπέσουν οι τόνοι των λέξεων με τους τόνους του ρυθμού του ποιήματος (κάθε στίχος έχει και ορισμένες θέσεις, π.χ. τις 1,3,5 ή 2,6,6 ή 3, 7 11…που τονίζεται) και οι στίχοι να έχουν ομοιοκαταληξία κ.τ.λ., άρα οι λέξεις που θα αποτελέσουν τους όρους μιας στροφής θα πρέπει να μην είναι τυχαίες, αλλά επιλεγμένες, π.χ.:

 

1     2   3  4    5  6     7   8      9   10    11  12  13 14 15

Σέ γνωρίζω'από την κόψη   τού σπαθιού την τρόμερή

σέ γνωρίζω'από την όψη    πού με βιά μετρά τη γή. (Σολωμός)

 

Τονιζόμενες συλλαβές  = όλες οι μονές: 1,3,5,7... 

Με όμοιους φθόγγους οι συλλαβές 7-8 & 14-15

 

 Τα συντακτικά τμήματα (όροι) των προτάσεων μπορεί να είναι μια  μόνο λέξη ή  περισσότερες, ανάλογα  με την περιγραφή ή μ' αυτά που ξέρουμε ή που θέλουμε να πούμε γι' αυτό που μιλούμε, πρβλ π.χ.:

_[Η Νίκη Κρασανάκη]  έφυγε.

= [Η προϊσταμένη ΟΤΕ] έφυγε.

= [ Η φίλη σου]  έφυγε. 

= Αυτή (που υπηρετεί στον Ο.Τ.Ε.) έφυγε.

 

Αναδιπλωμένος όρος λέγεται αυτός που  δηλώνεται με επανάληψη του ή της  ίδιας λέξης, αν έχουμε μονολεκτικό όρο, π.χ.:

_ Είναι πάνω-πάνω (= πολύ πάνω, στην κορυφή).

_Πρωί-πρωί (= πολύ πρωί, μόλις χάραζε) πηγαίναμε.

_Γιαλό-γιαλό (= κοντά στο γιαλό).

 

Ζευγαρωτός όρος λέγεται αυτός που δηλώνεται  με δυο διαφορετικές λέξεις ίδιου μέρους λόγου, π.χ.:

_Πρωί βράδυ (= πρωί και βράδυ ) πηγαίναμε.

_ Πήγαμε πάνω κάτω (= περίπου) δέκα.

 

Οι ζευγαρωτοί και οι αναδιπλωμένοι όροι μπορεί να είναι:

*  χρόνου: Πάει πρωί-πρωί/ βράδυ-βράδυ.   Πηγαίναμε πότε πότε/ χρονιά παραχρονιά..  Πάει νύκτα μέρα. Πάει πρωί βράδυ..... 

*  τρόπου: Σταλαματιά-σταλαματιά γεμίζει η στάμνα η πλατιά.  Πηγαίναμε δειλά δειλά. 'Εκανε την περιουσία του δραχμή - δραχμή.

*  τόπου: Είναι πάνω-πάνω/ κάτω κάτω/ μπροστά μπροστά/ πίσω πίσω..  Πηγαίναμε γιαλό γιαλό/ τοίχο τοίχο...  Πάει πάνω κάτω/πέρα πώδε/ απ' εδώ και απ' εκεί.   Κοίταζε μέσα έξω.

(Περισσότερα βλέπε «Σχήματα λόγου».)

 

 

5. Η κατά παράταξη σύνταξη

 

Σε μερικές γλώσσες (κινέζικη, ιαπωνική κ.α.) δεν υπάρχουν (ή υπάρχουν ελάχιστες) παραγωγικές και κλιτικές καταλήξεις. Στην περίπτωση αυτή οι τύποι (= τα γένη, η κλίση)  και τα μέρη λόγου των λέξεων σχηματίζονται με την καλούμενη σύνταξη «κατά παράταξη». Σύμφωνα με τη σύνταξη αυτή (που ισχύει και εν μέρει, όχι όμως απαραίτητα και στην ελληνική) η έννοια μιας λέξεις καθορίζεται με την πρόταξη μιας άλλης. Παρέβαλε στην αγγλική γλώσσα όπου:

 Η λέξη the  + άλλη λέξη = ουσιαστικό: the love («δι λαβ») = αγάπ-η,  the clever man («δι κλέβερ μαν»)

Η λέξη of  + άλλη λέξη = γενική ουσιαστικού: of love («οφ λαβ»)  = αγάπ-ης

Λέξη αντωνυμία ή όνομα + λέξη = ρήμα: i love («αϊ λαβ»), you love... = αγαπ-ώ, αγαπ-άς.. Μary loves, Nik  loves... 

 

Αυτός είναι και ο λόγος που στις ως άνω γλώσσες:

α) Δε μιλούμε ποτέ μονολεκτικά π.χ.: καλή, καλό, λέγω…, αλλά πάντα με υποκείμενο + ρήμα + αντικείμενο ή κατηγορούμενο k.t.l., κάτι ως γίνεται στην αγγλική, π.χ.: Αγγλικά: Ι love = αγαπώ, the love = η αγάπη, I love Mary. = Εγώ αγαπώ τη Μαρία > Την αγαπώ.

β) Από τη μια υπάρχουν οι προσδιοριστικές λέξεις (τύπου και προσώπου, που υποκαθιστούν τις καταλήξεις της ελληνικής γλώσσας) και  από την άλλη οι λέξεις γενικής σημασίας (που παίζουν το ρόλο των ριζών ή των θεμάτων των ελληνικών λέξεων). Έτσι όταν εκεί θέλουμε να πούμε π.χ. «Γιάνν-ης», λέμε «ανδρ γιαν» και όταν θέλουμε να πούμε Γιάνν-α, λέμε «γυν γιαν».

Στην κινέζικη για παράδειγμα γλώσσα οι οι λέξεις είναι κάπως όπως τα θέματα (αγαπ-, καλ-, μαθητ-..) στην ελληνική και λατινική γλώσσα και γι αυτό έχουν πολλές έννοιες. Στην ίδια γλώσσα δεν υπάρχουν επίσης άρθρο και καταλήξεις και γι αυτό  οι έννοιες που μας δίδουν αυτά,  εκεί δίδονται με λέξεις που μπαίνουν πριν από τα ονόματα  και κάτι ως θα λέγαμε εμείς και π.χ.  «άνδρ- Γιάνν-», αντί Γιάνν-ης, «γυναίκ Γιάν» αντί Γιάνν-α…. 

Ομοίως, όταν θέλουμε να μιλήσουμε χαϊδευτικά ή για κάτι μικρό  (π.χ. αδελφός, αδελφάκι...) βάζουμε-λέμε ταυτόχρονα και τις λέξεις μικρός, μεγάλος,...: «χάϊι» (= το μικρό παιδί), «σιάο-χάϊι» (= μεγάλο παιδί, αγόρι), «σιαο-νι-χάι» (= μεγάλο κορίτσι)....

Ομοίως, όταν θέλουμε να πούμε κάτι σε πληθυντικό αριθμό (π.χ. ο μαθητ-ής, οι μαθητ-ές...) προτάσσουμε την αντίστοιχη λέξη της ποσότητας (δέκα μαθητές, πέντε μαθητές..) ή τις λέξεις όλοι, πολλοί, λίγο κ.τ.λ., για να καθορίσουμε τον αριθμό, π.χ.: «σούι-σεν», «τσε-σουϊ-σεν», «χεν-ντο-σούϊ-σέν»....

γ) Οι λέξεις είναι λίγες (δεν έχουμε μεγάλο λεξιλόγιο), ολιγοσύλλαβες και  οι πιο πολλές λέξεις ανήκουν σε πολλά μέρη λόγου (δηλ. εδώ μια λέξη μπορεί να ανήκει και στα επίθετα και στα ρήματα και στα ουσιαστικό.), άρα έχουν γενική έννοια. Στην κινέζικη π.χ. γλώσσα δεν υπάρχουν καθόλου καταλήξεις, άρα και τύποι (= οι πτώσεις ή τα πρόσωπα, η κλίση) και γι αυτό εκεί οι απλές λέξεις είναι όλες μονοσύλλαβες και  αποτελούμενες από ένα μόνο φωνήεν (σπάνια πάνω από δυο) και ένα ή περισσότερα σύμφωνα.

Οι σύνθετες λέξεις της ίδιας γλώσσας αποτελούνται από δυο ή περισσότερες μονοσύλλαβες απλές που διατηρούν συνήθως όλη τη φωνητική τους οντότητα: «πέ» = κύπελλο, «τσίμ» = χρυσός,η,ο, «τσίμ πέ» = χρυσό κύπελλο, «τσάου» = μέρα, «νί-τσάου» = καλημέρα, «σέν» = ο θεός, «σί-λά» = η Ελλάδα, «τσούν-κούο» = η κίνα, «μέϊ-κό» = η  Αμερική, «νί-τσάο» = καλό πρωί/καλημέρα «σιάμ-σουέ» = το  άρωμα (το αρωματόνερο, το νερό που βγάζει άρωμα),...

Κινέζικα:  «Ουό γιάο χού  ί  πέ σουέ» = Εγώ θέλω να πιω ένα ποτήρι νερό

Οι απλές και μονοσύλλαβες λέξεις της ίδιας γλώσσας είναι κάπου 328, όμως πολλές από αυτές έχουν πάρα πολλές έννοιες (κάτι όπως οι ομόηχες λέξεις [ι] = η, ή, οι.... στην ελληνική ): «πα» = μπαλέτο, οκτώ, κλέφτης, κλέβω... «πάϊ» = άσπρο, εκατό, εκατοστό, χάνω....

Οι διάφορες έννοιες της κάθε ως άνω απλής και μονοσύλλαβης λέξης κανονίζεται στο λόγο από την ένταση του τόνου, π.χ.: "κιό" (τονισμένα) = νερό & "κιο" (πιο άτονα) = ερωτώ..., καθώς και από τη θέση που έχει η εν λόγω λέξη μέσα στην πρόταση (στην ελληνική κανονίζονται από τη συλλαβή που είναι ο τόνος και την κατάληξη: νόμ-ος & νομ-ός, έξοχ-η & εξοχ-ή,...) 

Ο τόνος (η ένταση φωνής) στις κινέζικες λέξεις έχει τέσσερις εντάσεις (δηλ. η κινέζικη γλώσσα έχει τέσσερις τόνους, ενώ η ελληνική, ιταλική, αγγλική κ.τ.λ. έχουν δυο, τις τονισμένες και άτονες συλλαβές).

 

 

6. Η περίοδος & ημιπερίοδος πρότασης

 

Περίοδος πρότασης λέγεται το όλο σύνολο λέξεων μιας πρότασης . Το κείμενο ή το τμήμα λέξεων  που καταλήγει σε τελεία ή βρίσκεται ανάμεσα σε δυο τελείες:

_Η Νίκη παίζει έξω.  = περίοδος απλής πρότασης

_Η Νίκη παίζει και γελά έξω.  = περίοδος σύνθετης πρότασης

Ημιπερίοδος πρότασης λέγεται το τμήμα της πρότασης που εισάγεται με την άνω τελεία, όπως π.χ. τα τμήματα <<ας το προσέξουμε>>, <<είναι δικηγόρος>> των πιο κάτω προτάσεων:  

 _Το νερό είναι λίγο΄ ας το προσέξουμε.

  _Δεν είναι γιατρός΄ είναι δικηγόρος

( Περισσότερα βλέπε  «Ασύνδετο σχήμα λόγου».)

 

 

 

 

7. Άλλα είδη των απλών προτάσεων

 

Οι προτάσεις εκτός από απλές και σύνθετες διακρίνονται και σε πάρα πολλά άλλα είδη, ανάλογα με τη σκοπιά που τις βλέπει κάποιος, κυριότερα των οποίων είναι:

 

α. Ως προς το ποιον φωνής

Οι προτάσεις, απλές ή σύνθετες, ως προς τη φωνή, διακρίνονται σε τόσα είδη όσα και τα σημεία στίξης (τελεία, θαυμαστικό και ερωτηματικό) με τα οποία σημειώνονται στο γραπτό λόγο.

Ερωτηματικές προτάσεις λέγονται αυτές  με τις οποίες ο ομιλητής ρωτά για να μάθει κάτι, άρα   αυτές που απαιτούν απάντηση. Προφέρονται με ειδικό χρώμα φωνής που σημειώνεται  στη γραφή με το ερωτηματικό (;)

_Πότε/πώς/γιατί/πού πήγες στα Γιάννενα;

_Πήγε η αδελφή σου στην Περσία;          _Τι φωνάζεις = γιατί φωνάζεις;

_Τι ανάγκη έχεις = ποια ανάγκη έχεις;     _Τι είδες; = ποιόν,ά,ό είδες;

 

Προτρεπτικά:

Δεν έρχεσαι κι εσύ;           αντί: Έλα κι εσύ.

Μου δίνει ένα χιλιάρικο, αντί:   Δώσε μου ένα χιλιάρικο.

Επιβεβαιωτικά:

Δε σας το είπα;              αντί Σας το είπα.

 

Θαυμαστικές ή επιφωνηματικές προτάσεις λέγονται αυτές με τις οποίες ο ομιλητής εκφράζει το θαυμασμό ή τη μεγάλη του απορία του ή  χαρά, λύπη, πόνο... Προφέρονται με ειδικό χρώμα φωνής που σημειώνεται στη   γραφή με το  θαυμαστικό (!). 

_Ο Γιάννης και ο Μανώλης πήδηξαν δέκα μέτρα στο ύψος! 

_Να ζήσετε σαν τα ψηλά βουνά!  Τα συλλυπητήρια μου! 

_Μπράβο! Μακάρι! Αμάν!

 

Πληροφοριακές προτάσεις λέγονται οι υπόλοιπες, αυτές με τις οποίες λέμε το τι βλέπουμε ή ακούμε, αισθανόμαστε, σκεφτόμαστε κ.τ.λ. Δεν προφέρονται με ειδικό χρώμα φωνής και στη γραφή σημειώνονται με την τελεία, π.χ.:

_Ο Γιάννης έφυγε.

_Βλέπω τον Αντώνη.

 

β. Ως προς το είδος σύνδεσης (μόνο για σύνθετες)

Οι σύνθετες προτάσεις, ως προς το είδος σύνδεσης των απλών τους, διακρίνονται σε τόσα είδη όσα και τα είδη των συνδέσμων, δηλαδή των λέξεων: και, ή, αν και, ενώ, αλλά, γιατί, επειδή,  όμως, …, με τους οποίους αυτές ενώνονται σε μια σύνθετη.

Δηλαδή στη σύνθεση των συνθέτων προτάσεων, ανάλογα με το τι είδους λέγεται η  απλή πρόταση που ακολουθεί μετά από μιαν άλλη, ανάλογα παίρνει και σύνδεσμο, για υπόδειξη, πρβλ π.χ.:

_ Ο Γιώργος είναι βουλευτής  και (ο Γιώργος είναι) γιατρός.

( Εδώ έχουμε δυο απλές του αυτού είδους, πληροφοριακές. )

_ Ο Γιώργος είναι βουλευτής  ή (ο Γιώργος είναι) γιατρός.

( Εδώ έχουμε δυο απλές του αυτού είδους, όμως σε διάζευξη.)

_ Ο Γιώργος δε βγήκε βουλευτής , αν και/ παρότι  (ο Γιώργος είναι) πήρε πολλούς ψήφους.

( Εδώ έχουμε μια αρνητικά και μια θετική σε αντίθεση.)

_ Ο Γιώργος είναι βουλευτής, γιατί/ επειδή  (ο Γιώργος είναι) γιατρός.

( Εδώ η δεύτερη απλή είναι αιτιολογική)

_ Ο Γιώργος είναι βουλευτής, αλλά  (ο Γιώργος) δεν  είναι γιατρός.

( Εδώ μια θετική και μια αρνητική σε αντίθεση)

Πιο απλά, η απλή πρόταση που ακολουθεί μετά από μια άλλη σε μια σύνθετη είναι ή παρεπόμενο (συμπλεκτικό) γεγονός  (τότε αυτή εισάγεται με το σύνδεσμο «και») ή διαζευκτική αλλαγή (τότε εισάγεται με το σύνδεσμο «ή») ή ως αιτιολογία - σκοπός (τότε εισάγεται με το «γιατί, για να, επειδή,,») ή προϋπόθεση (τότε εισάγεται με το «αν») κ.τ.λ., πρβλ π.χ.:

Συμπλεχτικά: Ο Γιώργος είναι ράφτης και  (Ο Γιώργος είναι) βουλευτής

Διαζευχτικά: Ο Γιώργος είναι ράφτης ή (Ο Γιώργος είναι) βουλευτής

Αιτιολογικά: Ο Γιώργος είναι ράφτης, γιατί  (Ο Γιώργος) δεν είναι βουλευτής.

Υποθετικά: Ο Γιώργος είναι ράφτης, αν/ άμα εγώ είμαι βουλευτής.

Αντιθετικά:   Γιώργος είναι ράφτης, αν και/ενώ  (Ο Γιώργος) είναι βουλευτής.

 Ο Γιώργος  είναι ράφτης, αλλά  (Ο Γιώργος) δεν  είναι βουλευτής.

 

Ομοίως, όταν, και π.χ., οι απλές προτάσεις που ακολουθούν στο λόγο η μια είναι θετικής σημασίας και η άλλη αρνητικής σημασίας ενώνονται σε μια σύνθετη χρησιμοποιώντας τους αντιθετικούς συνδέσμους «αλλά, όμως, μα..», αντί του «και», πρβλ:

_Ο Γιάννης πέθανε (και) το (Γιάννη) θα θυμούμαστε πάντα.

= Ο Γιάννης πέθανε, αλλά θα τον θυμούμαστε πάντα.

_Ο Γιάννης είναι έξυπνος και (ο Γιάννης) δε διαβάζει.

= Ο Γιάννης είναι έξυπνος, μα/αλλά/όμως δε διαβάζει.

= Ο Γιάννης είναι έξυπνος, μα/αλλά/όμως δε διαβάζει.

_Ο Γιάννης είναι ωραίος και (ο Γιάννης είναι) κουτσός.

=  Ο Γιάννης είναι ωραίος, αλλά κουτσός.

_Είναι φίλος, αν και με βρίζει.

 

γ. Ως προς το πρόσωπο λόγου

Πρώτου προσώπου πρόταση ή στροφή λέγεται αυτή που ο ομιλητής  μιλά (αναφέρεται) για τον εαυτόν του ή το σύνολο στο οποίο ανήκει, άρα όταν ο όρος ρήμα της πρότασης λέγεται σε α' πρόσωπο, ενικού ή πληθυντικού αριθμού, και το υποκείμενο της πρότασης είναι ο ομιλητής ή το σύνολο που ανήκει ή αναφέρεται, όπως π.χ. οι εξής προτάσεις:

_Λύνω/ λύνουμε την άσκηση.  

_Κώστα, (εγώ) θα πάω αύριο. 

_Κώστα, (εμείς) θα πάμε αύριο.

Δευτέρου προσώπου πρόταση ή στροφή λέγεται αυτή που ο ομιλητής μιλά (αναφέρεται) για τον ακροατή ή ακροατές του, άρα όταν ο όρος ρήμα    της πρότασης είναι β' προσώπου, ενικού ή πληθυντικού αριθμού, και   το υποκείμενο της πρότασης είναι ο ακροατής ή η παρέα του, όπως π.χ. οι εξής προτάσεις:

_Λύνεις/ λύνετε την άσκηση. 

_Κώστα, (εσείς) θα πάτε αύριο.

Τρίτου προσώπου πρόταση ή στροφή  λέγεται αυτή που ο ομιλητής δε μιλά ούτε για τον εαυτόν του ούτε για τον ακροατή του,  αλλά για κάποιο  άλλο πρόσωπο λόγου, τρίτο. Στην περίπτωση αυτή ο όρος ρήμα της πρότασης είναι γ' προσώπου, ενικού ή πληθυντικού αριθμού, και το υποκείμενο της πρότασης είναι τρίτος ή τρίτοι, όπως π.χ.  οι εξής προτάσεις:

_Λύνει/ λύνουν την άσκηση.  

_Mανώλη, αυτοί θα πάνε αύριο.

 

δ. Ως προς το γεγονός

Καταφατικές προτάσεις  λέγονται αυτές που ο όρος  ρήμα (το κύριο ρήμα) της πρότασης δεν περιέχει τα μόρια  "δεν/ μην", π.χ.:

_Η αλεπού είναι άγριο ζώο.  

_Κώστα, θα πάω έξω. 

_Ναι, ο Γιάννης να πάει έξω.

Αρνητικές ή αποφατικές προτάσεις λέγονται αυτές που ο όρος ρήμα της πρότασης (το κύριο ρήμα) περιέχει τα μόρια  "δεν/μην", π.χ.:

_Η αλεπού δεν είναι άγριο ζώο.

_Κώστα, δε θα πάω..

_Όχι, ο Γιάννης να μην πάει.

 

Θετικής σημασίας πρόταση λέγεται  αυτή που εκφράζει κάτι αρεστό ή  καλό, δίκαιο, επιθυμητό...  Μπορεί να ειπωθεί καταφατικά ή αποφατικά, π.χ.:

καταφατικά: είναι καλός/ πλούσιος/ ωραίος/ ζωντανός/ αθάνατος.. 

= αποφατικά: δεν είναι κακός/ φτωχός/ άσχημος/ πεθαμένος/ θνητός.. 

καταφατικά: χαίρομαι, απολαμβάνω..

= αποφατικά: δε λυπούμαι, δε στερούμαι.. 

 

Αρνητικής σημασίας (απλή) πρόταση λέγεται αυτή που εκφράζει κάτι που δεν είναι αρεστό ή  καλό, δίκαιο, επιθυμητό...  Μπορεί να ειπωθεί καταφατικά ή αποφατικά, π.χ.:

καταφατικά: στερούμαι, πεινώ, διψώ.

= αποφατικά: δε χαίρομαι, δεν απολαμβάνω, δεν πεινώ... 

καταφατικά: είναι κακός/ φτωχός/ άσχημος/ πεθαμένος.. 

= αποφατικά: δεν είναι καλός/ πλούσιος/ ωραίος/ ζωντανός..   

 

ε. Ως προς το περιεχόμενο

1.  Οι προτάσεις κρίσης

Προτάσεις κρίσης λέγονται αυτές που φανερώνουν μια κρίση ή διαπίστωση, καθώς και μια πληροφορία, π.χ.:

καταφατικά: Ο Γιώργος  πάει στην Κρήτη. Κώστα, ο Γιάννης είναι  δικηγόρος.  

αποφατικά: Ο Γιώργος δεν πάει στην Κρήτη. Κώστα, ο Γιάννης δεν είναι δικηγόρος.

2. Οι προτάσεις βούλησης ή επιθυμίας

Προτάσεις βούλησης ή επιθυμίας λέγονται οι αυτές που  φανερώνουν αυτό που ευχόμαστε, παρακαλούμε, θέλουμε, επιθυμούμε, διατάσουμε, προτρέπουμε κ.τ.λ., π.χ.:

_Είναι συμφέρον/ σωστό/ πιθανό/ αρκετό...... να πας εκεί

_Κλείσε/ να κλείσεις/ να μην κλείσεις το παράθυρο φεύγοντας.

_Εύχομαι να πάνε όλα καλά! Να ζήσετε!

_(Σου εύχομαι) χρόνια πολλά!  

_(Επιθυμώ/ θέλω..) να φύγεις αμέσως για Κόρινθο.

Η βούληση ή επιθυμία εκφράζεται λέγοντάς την είτε ως υποκείμενο είτε ως αντικείμενο σε μια πρόταση και συνάμα με υποτακτική ή προστακτική, καθώς και με τα μόρια: να, θα, ας, μην, δεν, ανάλογα με το τι είδους είναι αυτή, π.χ.:

Αν θέλουμε να εκφράσουμε μια βούληση ή επιθυμία απρόσωπα, τότε αυτή λέγεται ως υποκείμενο:

α) τριτοπρόσωπου απρόσωπου ρήματος, π.χ.:  Πρέπει/ συμφέρει/ μέλει/ πρόκειται/ αρκεί... να πας εκεί.

β) περιφραστικού κατηγορήματος (ή απρόσωπης έκφρασης) με ουδέτερο επίθετο ή θηλυκό ουσιαστικό ως κατηγορούμενο, π.χ.:

_Είναι συμφέρον/ σωστό/ πιθανό/ αρκετό...... να πας εκεί

_Είναι συμφορά/ ντροπή/ αμαρτία/ ανάγκη .... να πας εκεί.

_Υπάρχει κίνδυνος να καταστραφεί η σοδειά.

Αντίθετα, αν θέλουμε η βούληση ή επιθυμία να εκφραστεί προσωπικά,  τότε αυτή λέγεται:

Α) ως αντικείμενο  ρήματος βουλητικού, εφετικού, δυνητικού, κελευστικού, απαγορευτικού, αισθητικού κ.α.:

_Θέλω/ ζητώ/ απαιτώ... να (μην) πας.

_ Δεν επιθυμώ/ ποθώ/ λαχταρώ.. να τον δω.

_Μπορώ /καταφέρνω/ κατορθώνω.. να εξηγήσω τη στάση του.

_Διατάζω/ παραγγέλνω/ συμβουλεύω.. να πας.

_Απαγορεύω/ εμποδίζω.. να πας

 _Νοιώθω/ αισθάνομαι/ βλέπω..  να πηγαίνεις.

_Ορκίζομαι/ λογαριάζω/ προσπαθώ.. να πω την αλήθεια.

_(Δεν) επιθυμώ/ θέλω/ παρακαλώ.. να πάω εκδρομή.

_Ζήτησε να (μην) δικαστεί;

 _Σκοπεύω/ σκέφτομαι.. να τον δω αύριο.

Β)  ως περιφραστικό κατηγορούμενο, π.χ.:

_Είμαι πρόθυμος/ έτοιμος/ ικανός.. να πάω.

_Έχω, εις.. επιθυμία/ απαίτηση/ ανάγκη... να πάω.

(Περισσότερα βλέπε στα βιβλία:

«Συντακτικό σύγχρονης ελληνικής γλώσσας», Α. Κρασανάκη,

«Μαθήματα Λογοτεχνίας & Ρητορικής», Α. Κρασανάκη)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο

ΦΘΟΓΓΟΛΟΓΙΚΟ - ΣΥΛΛΑΒΙΚΟ

 

1. Οι φθόγγοι και τα γράμματα των λέξεων

 

Φθόγγος λέγεται ένας από τους επιμέρους ήχους των συλλαβών και συστατικών στοιχείων (= το θέμα, η κατάληξη κ.τ.λ.)  των  λέξεων, όπως π.χ. οι εξής, στις πιο κάτω λέξεις, ελληνική: γ/ρ/α/φ/-ή, γ/ρ/α/φ/-/ι/κ/-ό/ς, μ/ε/γ-ας, Ι/τ/α/λ/ί-α…, λατινική: I/t/a/l/i/-a, l/a/t/ι/-u/m, m/a/g/n-u/s

Το σύνολο ων διαφορετικών φθόγγων των λέξεων, ελληνικών και ξένων, είναι ένα συγκεκριμένο σύνολο, είκοσι (20) στον αριθμό, το εξής: α,  ε,  ο, ου(u),  ι,  ν, μ, λ, ρ, σ, ζ, κ, γ, χ, τ, δ, θ, π, β, φ

 

Οι ως άνω 15 φθόγγοι διακρίνονται σε 5 φθόγγους φωνήεντα: α,  ε,  ο, ου,  ι  και σε 15 φθόγγους σύμφωνα: ν, μ, λ, ρ, σ, ζ, κ, γ, χ, τ, δ, θ, π, β, φ.

 

Γράμματα λέγονται οι γραμμές (απ’ όπου και γράμμα) με τις οποίες παρίστανται στη γραφή οι φθόγγοι (ή οι συλλαβές) των λέξεων, όπως π.χ. το Α(α) για το φθόγγο «ο», το Β(β) για το φθόγγο «β»…

 

Σημειώνεται και ότι:

1) Σε όλες τις γλώσσες, αρχαίες και νέες, οι φθόγγοι σύμφωνα είναι επακριβώς δεκαπέντε, οι εξής: μ, ν, ρ, λ, σ, ζ, κ, γ, χ, τ, δ, θ, π, β, φ. Τα γράμματα  b, d, g, z, j που υπάρχουν στο λατινικό αλφάβητο ή παρόμοια σε άλλα αλφάβητα είναι γράμματα όχι για φθόγγους σύμφωνα, αλλά για συμπλέγματα συμφώνων, κάτι όπως και τα κς(ξ), πς(ψ) της ελληνικής γραφής, και τα οποία στην ελληνική προτιμήθηκε να γράφονται αναλυτικά με τα ανάλογα γράμματα των συμφώνων που αποτελούνται, δηλαδή τα: ΜΠ(μπ), ΝΤ(ντ), ΓΚ(γκ), ΤΣ(τσ), ΤΖ(τζ). Η μόνη διαφορά που έχουν τα συμπλέγματα αυτά από τα άλλα συμπλέγματα (και το οποίο είναι αιτία να φαίνονται ως φθόγγοι, ενώ δεν είναι) είναι το ότι αυτά περιέχουν ένα από τα λεπτά και στιγμιαία σύμφωνα κ, π, τ. Οι Λατίνοι για ετυμολογικούς λόγους έγραφαν τα συμπλέγματα νπ > μπ, ντ, νκ > γκ/γγ στις απλές λέξεις με τα γράμματα b, d, g: bellum, Graecia, demereo, gario....  και τις σύνθετες με τους εξής κανόνες: n + p,v,f = mp,mv,mf, n + t = nt, n +c = nc.... : in-perio > imperio, con-pania > compania, con-texto, contempora, con-capio... Kάτι όπως στην ελληνική με τα κς, πς και τα ξ, ψ: εκ-στρατεία & ξηρά, ψάρι… καθώς και τα γγ, γχ, γχ, μβ, μπ. μφ: συν-κάτοικος > συγκάτοικος, συνγενής > συγγενής, συνχαίρω > συγχαίρω, συνβαίνω > συμβαίνω, συνπονώ > συμπονώ... 

2) Σε όλες τις γλώσσες, αρχαίες και νέες, οι φθόγγοι φωνήεντα είναι επακριβώς πέντε, οι εξής: α, ε, ο, ου, ι. Ωστόσο:

α) Στην ελληνική γλώσσα οι φθόγγοι φωνήεντα φαίνονται περισσότεροι, επειδή στην ελληνική γραφή από τη μια υπάρχουν τα ομόφωνα γράμματα για τα φωνήεντα: Ο & Ω, Η & Υ & Ι … και από την άλλη κάποια από τα γράμματα των φωνηέντων γράφονται δίψηφα, πρβλ π.χ.: Ο + Υ = ΟΥ(ου), Ε+ Ι = ΕΙ(ει)….: ποίου = «πίu», λείπεις = «λίπις»…  Τα ομόφωνα γράμματα για τα φωνήεντα υπάρχουν στην ελληνική γραφή όχι γιατί παλιά είχαμε μακρά και βραχέα φωνήεντα ή πιο πολλούς φθόγγους φωνήεντα απ΄ό,τι έχουμε σήμερα, όπως λέγεται, αλλά για ετυμολογικούς λόγους. Για υπόδειξη του μέρους λόγου ή του τύπου, καθώς και της ρίζας ή της πρωτότυπης λέξη μιας παράγωγης, ώστε ο αναγνώστης να έχει βοήθεια και στην κατανόηση των γραπτών λέξεων και διάκριση των ομοήχων, πρβλ π.χ. : κρίνω, κριτής >  κριτικός (με –ι) & Κρήτη > Κρητικός (με η), λείπει & λύπη & λίπη, καλή & καλοί & καλεί…

β) Στις ινδικές, σημιτικές  και άλλες γλώσσες τα φωνήεντα φαίνονται διαφορετικά από ό,τι στην ελληνική και πιο πολλά από πέντε, επειδή στις γραφές τους υπάρχουν από τη μια γράμματα για τα μακρά φωνήεντα (για τις περιπτώσεις που έχουμε μετά από σύμφωνο  δυο αα, ιι, εε…, όπως στις λέξεις: Ισαάκ, πλέετε, διίσταμαι…, ) και από την άλλη γράμματα ή σημεία (αν έχουμε σημεία τα βάζουμε πάνω ή κάτω από τα σύμφωνα) για τα βραχέα φωνήεντα (για τις περιπτώσεις που έχουμε μετά από σύμφωνο ένα: α, ε, ο, ου, ι. όπως στις λέξεις: σαλήμ, καλός…).

6) Στην ελληνική γλώσσα οι φθόγγοι δεν είναι 24, επειδή 24 είναι τα στοιχεία του αλφάβητου, αλλά 20, αυτοί που είδαμε πιο πριν. Για διάκριση των ομοήχων λέξεων και βοήθεια στην ετυμολογία των γραπτών λέξεων οι ως άνω 20 φθόγγοι των λέξεων παρίστανται στην ελληνική γραφή όχι με 20 γράμματα, δηλαδή όσοι και οι φθόγγοι, αλλά με περισσότερα, τα: O(o) & Ω(ω), Ε(ε) & ΑΙ(αι), Λ(λ) & ΛΛ(λλ),.... και τα γράμματα αυτά γράφονται με 24 στοιχεία (λέγονται και ψηφία ή χαρακτήρες), τα:  Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω  - ο λόγος που λέγεται ότι τα γράμματα ή οι φθόγγοι του αλφάβητου είναι 24, αντί του ορθού: "τα στοιχεία ή ψηφία του ελληνικού αλφάβητου είναι 24".

3) Στην ελληνική γλώσσα οι φθόγγοι φωνήεντα δεν είναι επτά (7), επειδή επτά είναι τα γράμματα που γράφονται στο ελληνικό αλφάβητο, αλλά 5, οι εξής: α ε ο ι u. Για τους τεχνικούς λόγους που είπαμε πιο πριν (για υπόδειξη της ετυμολογίας των γραπτών λέξεων και διάκριση των ομοήχων) οι 5 φθόγγοι φωνήεντα παρίστανται στην ελληνική γραφή όχι με 5 γράμματα, αλλά με 12, τα: Α, ΟΥ, Ε & ΑΙ, Ι -& Η & Υ & ΥΙ & ΕΙ & ΟΙ, Ο & Ω. Τα 12 αυτά γράμματα γράφονται με  7 στοιχεία ή ψηφία, τα: Α Ε Ο Ι Ω Η Υ    - ο λόγος που λέγεται ότι τα φωνήεντα είναι επτά, αντί του ορθού: "τα φωνήεντα στοιχεία ή ψηφία είναι 7". ( Περισσότερα βλέπε «μονόψηφα & δίψηφα γράμματα».) 

Φυσικά τα γράμματα  «όμικρον» και «ωμέγα» δεν έχουν καμιά απολύτως φωνητική διαφορά μεταξύ τους, όπως δεν έχει και το ι με τα η, υ. Ονομάζονται έτσι, δηλαδή «ο-μικρό» και «ο-μεγάλο», επειδή το σχήμα του ενός σε σχέση προς το άλλο είναι πιο μικρό ή αντίθετα πιο μεγάλο.

4) Στο ελληνικό αλφάβητο δε βλέπουμε το φθόγγο ου, όμως αυτό συμβαίνει, γιατί ο φθόγγος αυτός γράφεται δίψηφα, δηλαδή με δυο ψηφία του αλφάβητου, τα Ο + Υ = ΟΥ(ου): ουρανός, ρους.. Στη γραφή με τους λατινικούς χαρακτήρες (αγγλική, γαλλική κ.τ.λ.) δε βλέπουμε τους φθόγγους δ, θ, ζ, γιατί εκεί S(s) = σ και ζ και  TH(th)  = δ και θ, πρβλ π.χ.:

 Αγγλική: mathematics, thing, nothing.. (προφορά “μαθεμάτικ, θινκ”) & than, mother (προφορά “δαν, μάδε”).

Λατινική: Sabinus & rosa (εδώ το γράμμα s προφέρεται πότε σ & πότε ζ)…. Thema(θέμα) & dactylus..

5) Στις άλλες γλώσσες οι φθόγγοι φαίνεται διαφορετικοί από την ελληνική και για το λόγο ότι στις γραφές τους δεν υπάρχει το τονικό σημάδι, τα  διαλυτικά και η απόστροφος για την ένδειξη των των τονισμένων και άτονων συλλαβών, καθώς και της προφοράς με  συνίζηση, έκθλιψη, αποκοπή κ.τ.λ., οπότε έτσι εκεί δε βλέπουμε την πραγματικότητα..

(Περισσότερα βλέπε στο βιβλίο:

«Το ελληνικό σύστημα γραφής», Α. Κρασανάκη)

 

 

2. Οι συλλαβές και ο συλλαβισμός των λέξεων

 

Συλλαβή λέγεται το ελάχιστο τμήμα στο οποίο μπορεί να κοπεί μια λέξη ή ένα συστατικό στοιχείο λέξης για προφορά ή ακουστική σύλληψη. 

Και αφού τα σύμφωνα δεν είναι δυνατόν να προφερθούν από μόνα του πλην μόνο μαζί με ένα φωνήεν, άρα συλλαβή αποτελεί κάθε φωνήεν της λέξης από μόνο του ή με το σύμφωνο ή σύμφωνα που βρίσκονται πριν από αυτό ή και μετά από αυτό αν έχουμε ληκτικό σύμφωνο, π.χ: εν, νε-ος, της, τη, κρά-τος..

 

Μια συλλαβή ονομάζεται:

τονιζόμενη, αν προφέρεται πιο δυνατά: μά - (να),  νέ - (ος)

άτονη, αν δεν τονίζεται: (κύ)- μα, (νέ) - ος

 

φωνηεντική, αν δεν περιέχει σύμφωνο: ο α-ε-(τός)

συμφωνική, αν περιέχει σύμφωνο, π.χ.: εκ, κε-νός, ναι..

 

αρκτική, αν είναι  η 1η  από την αρχή: κα-λημέρα

λήγουσα ή ληκτική, αν είναι  η τελευταία: καλημέ-ρα

παραλήγουσα, αν είναι η 2η από το τέλος: καλη-μέ-ρα

προπαραλήγουσα, αν είναι η 3η  από το τέλος: κα-λη-μέρα

 

Μια λέξη ονομάζεται:

μονοσύλλαβη, αν αποτελείται από μια συλλαβή:  ο, που, πως

δισύλλαβη = από δυο συλλαβές: οί-κος, σφαί-ρα

τρισύλλαβη = από τρεις συλλαβές: ά-σφαι-ρος

πολυσύλλαβη = 3 συλλαβές και άνω: σφαι-ρι-κό-τη-τα

 

 

Συλλαβισμός λέγεται ο χωρισμός (τεμάχισμα) των λέξεων ενός λόγου σε συλλαβές είτε για άνετη προφορά και ακουστική σύλληψη είτε για άλλους λόγους (στο τέλος της σειράς, στην ωδική ανάλυση κ.α.).

Ο συλλαβισμός σημειώνεται με το ενωτικό, δηλ. το σήμα (-), που  μπαίνει μεταξύ των συλλαβών, π.χ.: την ά-νοι-ξη, υ-πέρ 

 

Κανόνες συλλαβισμού

1. Κάθε λέξη έχει τόσες συλλαβές όσα και τα φωνήεντά της, αφού τα σύμφωνα δεν προφέρονται ποτέ μόνα τους, αλλά πάντα μαζί με ένα φθόγγο φωνήεν μετά από αυτά ή πριν από αυτά, αν έχουμε ληκτικό σύμφωνο: α-ό-ρα-τος, εκ.

2. Όταν κάνουμε συλλαβισμό δε λαμβάνουμε υπόψη την ορθογραφία, αφού τα ομόφωνα γράμματα ο & ω, ε & αι, η & η & ι… είναι επινόηση για υπόδειξη της ετυμολογίας των λέξεων, ώστε να έχουμε βοήθεια και στην κατανόηση των γραπτών λέξεων και στη διάκριση των ομοήχων,  πρβλ π.χ.: λί-πη & λύ-πη & λεί-πει,...

3. Αν σε μια λέξη έχουμε συνεχόμενα σύμφωνα που   δε συνταιριάζουν  ευστομιακά (= δεν είναι άνετη η συμπροφορά τους), τα διαχωρίζουμε και το πρώτο σύμφωνο πάει με  προ αυτού φωνήεν και το άλλο ή τ' άλλα με το φωνήεν της επόμενης συλλαβής, π.χ.: βάρ-βαρος ή βά-ρβαρος, κα-βου-ρντίζω ή καβουρ-ντίζω.

 

Ωστόσο για εννοιολογικούς λόγους:

1) Αν έχουμε σύνθετη λέξη με πρόθεση, χωρίζεται σε α' + β' συνθετικό: εισ-φέρω, εκ-λέγω, προσ-παθώ, συμ-πορεύομαι, εν-τείνω, εγκαλώ, εκ-δρομή, εκ-στρατεία, έκ-θλιψη, σύν-θεση, σύ(ν)-ζυγος,    εν-πόρος > εμ-πόριο, εν-βόλιο > εμ-βόλιο, εν-προς > εμ-πρός,  συν-γένος > συγ-γενής («σιν-κενίς»), εν-κρίνω > εγ-κρίνω («εν-κρίνο»), εν-γόνος > έγ-γονας («έν-κονας»), εν-νομος, συν-γνώμη ή συγ-γνώμη, εκ/εξ-χωρίζω > ξεχωρίζω, κ.τ.λ. Ομοίως και: ευ-χαριστώ, ευ-καιρία, προ-υπάρχω, προ-ορίζω...

2) Αν έχουμε απλή λέξη, χωρίζεται σε θέμα + κατάληξη:   ψάλω > ψάλ-σιμο, ψαλ-μός, ψάλ-μα... κρά-μα, τάγ-μα, πράγ-μα,..πέμπ-τος, έκ-τος,..

3) Τα συμπλέγματα ντ μπ γκ γγ γχ χωρίζονται μόνο αν προέρχονται  από σύνθεση (το βρίσκουμε, αν από το δεύτερο σύμφωνο αρχίζει ελληνική λέξη) ή από παραγωγή (το βρίσκουμε, αν από το δεύτερο σύμφωνο αρχίζει κατάληξη):

στη σύνθεση: σύν-τεκνος  (συν, τέκνο), συμ-πέθερος (συν, πεθερός), εμ-παθής ( εν-πάθος),  εκ-δύ-ω > γδύ-νω, εν-βολιάζω > εμ-βολιάζω - μπο-λιά-ζω, εν-τροπή > ντροπή, συν-κάτοικος > συγ-κάτοικος,  συν-χαίρω...

ενώ: Χαράλα-μπος, Μπά-μπης, πα-ντόφλα, ντα-ντά, τσι-μπούκι, α-μπέλι, πέ-μπτη........  ξέ-μπαρκος (ξε-μπαρκάρω), ξε-ντύνω

στην παραγωγή: ψάλ-της, ράφ-της.... εν-τός, εκ-τός, ραφ-τός, σκαστός, σκισ-τός... (κατάληξη -τος)

4) Τα διπλά όμοια γράμματα: νν μμ λλ ρρ σσ ττ κκ ππ ββ χωρίζονται, επειδή προέρχονται ορθογραφικά είτε από σύνθεση είτε από  παραγωγή (έχοντας όμως υπόψη ότι το πρώτο δεν προφέρεται):

Στη σύνθεση: ε(ν)-νόηση, συν-ράπτω > συ(ρ)-ράπτω, έν-λογος > έ(λ)-λογος, ε(ν)-νοώ, ε(κ)-κλησία,  υπε(ρ)- ροδιακός, έ(ν)-νομος..

Στην παραγωγή: γράφ-μα > γρά(μ)-μα, κόβ-μα > κό(μ)-μα,  βλέπ-μα >  βλέ(μ)-μα.. 

 

Απλοποιημένοι κανόνες συλλαβισμού:

Ένα σύμφωνο ανάμεσα σε δυο φωνήεντα συλλαβίζετε με το δεύτερο φωνήεν: έ-χω, κα-λο-σύ-νε-ψε

Δυο σύμφωνα ανάμεσα σε δυο φωνήεντα συλλαβίζονται με το δεύτερο φωνήεν, όταν αρχίζει από αυτά τα σύμφωνα ελληνική λέξη: λά-σπη (σπίθα), έ-θνος (θνητός), ύπο-πτος (πτώμα), ά-φθονος (φθόγγος), έ-βγαλα (βγαίνω), έ-τσι (τσαρούχι), Αι-σχύλος (σχολείο), κο-φτερός (φτωχός), τζί-τζικας (τζάμι), α-τμός (τμήμα)..... Αλλιώς, χωρίζονται και το πρώτο σύμφωνο πάει με το προηγούμενο φωνήεν, το δεύτερο με το ακόλουθο: θάρ-ρος, άλ-λος, θάλασ-σα, περ-πατώ, έρ-χομαι, δάφ-νη, βαθ-μός, τάγ-μα..

Τρία ή περισσότερα σύμφωνα ανάμεσα σε δυο φωνήεντα συλλαβίζονται με το ακόλουθο φωνήεν, όταν αρχίζει ελληνική λέξη τουλάχιστον από τα δυο πρώτα από αυτά: ά-στρο (στρώνω), ε-χθρός (χθεσινός), σφυρί-χτρα (χτένι), αι-σχρός (σχέδιο).... Αλλιώς, χωρίζονται και το πρώτο σύμφωνο πάει με το προηγούμενο φωνήεν, τα άλλα με το ακόλουθο: άν-θρωπος, νεραν-τζιά, εκ-στρατεία, παν-στρατιά

Τα μπ, ντ, γκ δε χωρίζονται: μπου-μπούκι, α-μπέλι, ντα-ντά, πέν-τε, μπα-γκέτα, μου-γκρίζω, εκτός και έχουμε σύνθεση: εμ-πίπτω, εγ-κόνι, εν-ταύθα..

Οι σύνθετες λέξεις ακολουθούν κατά το συλλαβισμό τους ίδιους κανόνες: προ-σέ-χω, υ-πεύθυνος, εί-σοδος, πα-ρακούω 

Τα δίψηφα φωνήεντα αι ει οι υι, οι συνδυασμοί αυ και ευ, καθώς και οι δίφθογγοι αϊ, εϊ, οί, υϊ που έπαθαν συνίζηση κατά το συλλαβισμό λογαριάζονται σαν ένα φωνήεν:   αί-μα, νε-ράι-δα, ά-πια-στος, ναύ-της, ομό-ϊ-ων > ομοί-ων..

 

Παρατήρηση:

α) Λέξη που έχασε φωνήεν χάνει συλλαβή, ενώ λέξη που έχασε σύμφωνο δε χάνει συλλαβή, πρβλ π.χ. στη:

συγκοπή: κο-ρ(υ)-φή > κο-ρφή, σ(ι)-ταρι > στά-ρι,...

αποκοπή: φέ-ρ(ε) το > φέρ' -το, πιά-σ(ε) το > πιάσ' – το..

συναίρεση: α-κού-(ου)ν  > α-κούν, τι-μά-ουν > τι-μούν..

έκθλιψη: τ(α) ά-κου-σες & τ' ά-κου-σες, με α-γα-πά & μ’α-γα-πά..

β) Λέξη που απέκτησε φωνήεν αποκτά και συλλαβή, ενώ λέξη που αποκτά σύμφωνο δεν αποκτά συλλαβή: τσε-κούρ  >  τσε-κού-ρι,   οι-κο-κυ-ρά > (ν)οι-κο-κυ-ρά,.. 

γ) Λέξη που έπαθε συνίζηση εσωτερική και εξωτερική, μειώνει τις   συλλαβές.

μί-α, δύ-ο, ποία, ποίον, ποίοι, βία, θεία… = δισύλλαβες λέξεις

μια,  δυο,  ποια, ποιον, ποιοι, βια, θεια... = μονοσύλλαβες λέξεις

παχέα, παλαιά, Μαΐου, βι-ά-ζω.... = τρισύλλαβες λέξεις

πα-χιά, πα-λιά, Μαγιού, βιά-ζω... = δισύλλαβες λέξεις

και ε-γώ = 3 συλλαβές  & κιε-γώ – και ‘γώ    = 2 συλλαβές

δ) Τα συμπλέγματα: εϊ υϊ οϊ οϋ εϋ αϋ ηϋ είναι δυο φθόγγοι φωνήεντα (και γι αυτό παίρνουν τα διαλυτικά), άρα κάνουν δυο συλλαβές: θε-ϊ-κός, δυ-ί-κός,  προ-ϋ-πό-θε-ση,   ά-υ-λος, νε-ρά-ϊ-δα, ευ-βο-ϊ-κός..  Αντίθετα τα δίψηφα γράμματα: υι = οι = ει = [ι], ου = [u],  αι = [ε] είναι ένας φθόγγος φωνήεν, άρα κάνουν μια συλλαβή: ποί-οι, ό-μοι-ος, ο-μοί-ων....

ε) Στα συμπλέγματα ευ αυ ηυ το γράμμα Υ(υ) = [β/φ] είναι σύμφωνο, άρα συλλαβίζεται όπως τα σύμφωνα: ταυ, ευ,  ευ-σταθής, ευ-γενής, Εύ-α, ταυ-τίζω, ηύ-ρα...

 

Οι μακρές & βραχείες συλλαβές

Μακρά συλλαβή λέγεται αυτή που προφέρεται με έκταση, εξακολουθητική προφορά (διάρκεια), των εξακολουθητικών φθόγγων της και κυρίως του φωνήεντός της. Σημειώνεται με το σύμβολο (-)    που μπαίνει πάνω από τη συλλαβή, π.χ.  ë~á = [λα...] = μακρά συλλαβή

Βραχεία συλλαβή λέγεται αυτή που δεν προφέρεται με έκταση, αλλά κανονικά.   Σημειώνεται με το σύμβολο (υ) που μπαίνει πάνω από τη συλλαβή ή δε βάζουμε τίποτα, π.χ.: λα = [λα]    = βραχεία συλλαβή

 

Στον πεζό λόγο οι συλλαβές κανονικά  προφέρονται πάντα  ισότιμα σε χρόνο και ένταση, πλην σε μερικές περιπτώσεις ψυχικού   πάθους, πρβλ π.χ.:

Φυσιολογικά: Φύγε και έλα αύριο.

Σε εξαλότητα: Φύ..γε...     

Σε θαυμασμό: Πώ... Πώ...! 

Στην ωδική οι συλλαβές δεν προφέρονται πάντα ισότιμα  σε  χρόνο και ένταση, όπως συμβαίνει στον προφορικό  πεζό λόγο, αλλά με συνδυασμούς μακρών και βραχέων συλλαβών, που  για όλα   αυτά (συνδυασμούς, χρόνο, διάρκεια..) κανονίζει το μέτρο ή ο ρυθμός   του   ποιήματος.

 

-        υ   -      υ       -     υ    -    υ

Σέε....γνωρίί....ζωα'πόό...τηνκόό..ψη

τούού..σπαθιούου.τηντρόό...μερήή.. /

σέέ....γνωρίί....ζωα'πόό...τηνόό.. ψη/

πούού..μεβιάά....μετράςς...τηγήή.. { Δ. Σολωμός)   

Μακρές συλλαβές   οι μονές: 1, 3, 5, 7.

βραχείες συλλαβές οι ζυγές: 2, 4, 6, 8

 

υ     -        υ        -        υ    -    υ

Αν πάςς...στην κάαα..λαμάα..τα../

και'ρθείς..με τόο....καλόο../

κράτααα...μου νάαα.. μαντή....λι./

να δέέέ...νω στόοο...λαιμόο..  (Kαλαματιανός)

Μακρές συλλαβές   οι ζυγές: 2, 4, 6,

βραχείες συλλαβές οι μονές: 1, 3, 5...

 

 

3. Το ποιόν φωνής 

 

Ποιόν προφοράς ή φωνής λέγεται η ποιότητα, το χρώμα της φωνής κατά την προφορά, π.χ. η γυναικεία, ανδρική, λεπτή, μπάσα… κ.τ.λ. προφορά.

Το ποιόν φωνής διαμορφώνεται – παραμορφώνεται από:

α) το μήκος, τη σύσταση και το πάχος των χορδών.

 Όλοι οι άνθρωπο δεν έχουν τις ίδιες χορδές. Οι γυναίκες έχουν πιο κοντές και πιο λεπτές χορδές από τους άντρες και τα παιδιά έχουν πιο κοντές από τους άνδρες και τις γυναίκες. Σε μερικά μουσικά όργανα οι χορδές είναι μεταλλικές και σε άλλα από έντερα κ.α.  Ο λόγος που έχουμε και τα  ανάλογα είδη φωνής.

β) το συναίσθημα (χαρά, λύπη κ.τ.λ.)

Όταν είμαστε λυπημένοι τραγουδούμε ή μιλούμε λυπητερά, άμα είμαστε χαρούμενοι το αντίθετο.

γ) την ταχύτητα εκφώνησης.

Την ταχύτητα εκφώνησης επηρεάζει:

α) η πυκνότητα του αέρα.

Μικρή πυκνότητα αέρα σημαίνει μεγάλη ταχύτητα και λεπτή φωνή. Μεγάλη πυκνότητα αέρα σημαίνει μικρή ταχύτητα και βαριά φωνή,

β) Το είδος του λόγου.

Όταν άδουμε ή τραγουδούμε, κάνουμε  επιμήκυνση και επιβράδυνση της προφοράς των φθόγγων κ.τ.λ., ανάλογα με το μέτρο, συνεπώς τότε δεν προφέρουμε όλους τους φθόγγους σε ίδιο χρόνο.

_Σε.. γνωρί.. ζω’από.. τηνκό.. ψη

  του..σπαθιού.. τηντρό..μερή..

Στον πεζό λόγο προφέρουμε σε ίδιο χρόνο όλους τους φθόγγους, πλην αν βιαζόμαστε ή αν είμαστε σε  μη ομαλή ψυχική κατάσταση:

_Φύ...γεεεε.. (έξαλα) & Φύγε (ομαλά),

καλόο..! (με ικανοποίηση) & καλό (σύντομα & νευριασμένα)

 

 

4. Τα φθογγικά πάθη των λέξεων

 

α) Έννοια και είδη των φθογγικών παθών

 

Οι  φθόγγοι στο χρόνο μένουν αμετάβλητοι. Αλλάζουν μόνο οι φθογγικές συνθέσεις των λέξεων με τα καλούμενα φθογγικά πάθη.

Φθογγικά πάθη λέγονται οι μεταβολές των φθόγγων που γίνονται στις λέξεις κατά τη σύνταξη (στο λόγο), την κλίση, την παράγωγή, τη  σύνθεση και τη μεταφορά τους από γλώσσα σε γλώσσα. με πρόσθεση,  αφαίρεση,  μετάθεση και εναλλαγή φθόγγου σε μια λέξη, π.χ.: 

α) Με πρόσθεση φθόγγου:  πυρία > σπύρτα, λύω > λύνω,  λέω >  λέγω, λέεις > λέγεις,  οικοκυρά > νοικοκυρά,  μεσημερία > μεσημβρία,   ανήρ > άντρας,

β) Με αφαίρεση φθόγγου: σύ(ν)ζυγος, γρά(φ)μα > γράμμα, (Β)ενετοί > Ενετοί,  κορ(υ)φή > κορφή,  λίγο από όλα & λίγ’ απ’ όλα,, αγαπάω & αγαπώ,...

γ) Με αντιμετάθεση φθόγγου: Δανούβιος - Δούναβης,  υλακτώ - αλυκτώ,  όνειρο - είνορο, σάκος ή σακί > ασκός ή ασκί...

δ) Με συγγενική εναλλαγή φθόγγου (π.χ. το  ημίφωνο -ν- να γίνει -μ- ή το φωνήεν -ε- να γίνει -α- ή -ο-....):   έξαφνα - άξαφνα, τρέχω > τροχός,  συνβαίνει > συμβαίνει, θεριζμός >   θερισμός..

ε) με αλλαγή συλλαβής του τόνου: θερμή > Θέρμη, Ζεστή Ζέστη

 

Στη σύνταξη: λίγ(α) απ(ο) όλα = λίγ’ απ’ όλα, που (εί)ναι > πού ‘ναι, σ(ε) αγαπώ > σ’ αγαπώ..

Στην κλίση: τιμάω – τιμώ, τιμάεις – τιμάς,...

Στη σύνθεση: συν-μαθητής > συμμαθητής, εκ-δύνω > γδύνω, εν –βολιάζω > μπολιάζω,..

Στην παραγωγή: πένης > πείνα, γράφμα > γράμμα, τρέχω > τροχός,..

Στα γλωσσικά δάνεια: ιδέα, γεωργία, Ευρώπη, Τιτάν(ας)..  (ελληνική) > idea ("αϊντία"), George ("τζόρτζια"), Europe ("γιούροπ"), Titan ("ταϊτάν"),... (αγγλική) 

Από την αρχαία στη νέα ελληνική: οικοκυρά > (ν)οικοκυρά, ήρθα > ήλθα, δένδρον > δέντρο, σ(ι)τάρι > στάρι,...

 

Σημειώνεται ότι:

1) Κατά την κλίση, παραγωγή και σύνθεση οι ρίζες και τα θέματα των πρωτοτύπων λέξεων σπάνια μένουν ακέραια (αμετάβλητα). Αν τύχει να σμίξουν μεταξύ ρίζας ή θέματος και κατάληξης   ή α' και β' συνθετικού φθόγγοι που δε συνταιριάζουν ευφωνικά (= ευστομιακά, άνετα στη συμπροφορά), τότε συμβαίνουν εκεί διάφορα φθογγικά πάθη, όπως: 

Α) Αν ο χαρακτήρας του θέματος είναι φωνήεν και η κατάληξη  αρχίζει  πάλι από φωνήεν, τότε: 

α) προσφύεται (προστίθεται) σύμφωνο: ακού-ω > ακού(γ)ω,  λέ-ω > λέγω,.... ή

β) αποβάλλεται το ένα φωνήεν ή και τα δυο και μπαίνει    τρίτο που ορθογραφείται στην ελληνική γραφή με ειδικούς κανόνες (Βλέπε  συναίρεση):  ελληνική: ευνόϊος > ευνοίος, εύνοια (ευνίος, έβνια), τιμαόμενος > τιμώμενος ή τιμούμενος, Αθηνάιος > Αθηναίος (Αθηνέος)..       αγγλική: live (λάϊβ) > living (λίβινκ)

Β) Αν ο χαρακτήρας του θέματος είναι σύμφωνο και η κατάληξη αρχίζει  πάλι από σύμφωνο που δε συνταιριάζει ευστομιακά με το άλλο,   τότε αποβάλλεται το ένα ή  αλλάζει συγγενικά ο χαρακτήρας, π.χ.: οπή - όπμα > (ό)μμα-μάτι = ο οπταλμός >  οφθαλμός,  κόβω -> κόβμα  > κόμμα,  γράφ(ω  + -μα) >   γρά(φ)μα > γράμμα, γραφμένος > γραμμένος.. 

Γ) Αν το α' συνθετικό τελειώνει σε σύμφωνο και  το β' συνθετικό αρχίζει πάλι από σύμφωνο, τότε:

α)  αποβάλλεται το ένα σύμφωνο και στην ελληνική γραφή ορθογραφούμε:

ν + ν, μ, λ, ρ, σ, ζ = νν, μμ, λλ, ρρ, σσ, ζ(ζ):  σύν-νομος > σύννομος, εν-ράπτω > ερράπτω, συνμαθητής >  συμμαθητής,  συν-ζυγος > σύζυγος, συνσίτιο > συσσίτιο.....

κ + κ = κκ, ρ + ρ = ρρ...:   εκ-κλησία, υπερ-ροδιακός..

β) αλλάζει σε συγγενή, π.χ.:

ν + π, β, φ = μπ, μβ, μφ:  ενπόριο > εμπόριο, ενβολιάζω - εμβολιάζω > μπολιάζω,  συνβαδίζω > συμβαδίζω, σύνφωνο >    σύμφωνο, ..

ν + κ, γ, χ = γκ, γγ, γχ: ένγονος >    έγγονoς, συνχαίρω > συγχαίρω...

 (Περισσότερα βλέπε στο «Ορθογραφικό Μέρος»).

2) Φθογγικά πάθη συμβαίνουν σε όλες τις γλώσσες, όμως εκεί δε  σημειώνονται ορθογραφικά, επειδή οι γραφές τους δεν είναι φθογγικές, αλλά άλλες ιδεογραφικές, άλλες συλλαβικές και άλλες ιστορικές,  πρβλ π.χ. στην αγγλική: live  (προφορά "λάϊβ")  > living  (προφορά "λίβινκ", λέγεται με   αφαίρεση του α). 

Παρέβαλε ομοίως στην αγγλική:

αϊ > ι: five (“φάϊβ”) >fifty ( “φίφτι”),  wise > wisdom, type > typical, divine > divinity, divide – division...

ι   > ε:  athlete («άθλιτ») > athleticαθλέτικ»), extreme > extremity, sheep > shepherd, intervene > intervention, hero > leroine, serene, serenity,....

εϊ > α:  volcano (“βολκέϊνουν”) > volcanism (“βολκανϊσμ»), profane > profanity, grateful > gratitude, explain > explanatory, chaste > chastity,...

αου > ου: pronounce (“προνάουνς”) > pronunciation (“προνουνσιεϊχιον”), profound > profundity, abound > abundant, south > southern, found > fundamental,...

εου, αου > o: mediocre > mediocrity, joke > jocular, diagnose > diagnostic, microscope > microscopic, neurosis > neurotic, episode > episodic, nose > nostril,...

,.......................................

Παρέβαλε επίσης  ότι:

Οι Άγγλοι τρέπουν τα [ι, γ] των ελληνικών λέξεων σε [αϊ, τζ], πρβλ π.χ.: ελληνικά:  ιδέα, γεωργία, τιτάν, Γιάννης, τύπος... = αγγλικά: idea (αϊντία), georgia (τζόρτζια), titan (ταϊταν), Jhon (τζόν), type (τάϊπ),...

Οι Λατίνοι τρέπουν το [δ] των ελληνικών λέξεων σε [ντ] ή [λ], το [γ] σε [γκ], το [β] σε [μπ ή ου] κ.α.: δάκτυλο > daktylo, Οδυσσεύς > Οlyseys, δάκρυ > lacryma, γράμμα > grammatica, δράμα > drama...

Οι Ιταλοί τρέπουν το [τι - τις] της αρχαίας ελληνικής  και λατινικής σε [τσι]: Latium > Lazio, αλάτι > αλάτσι.....

,...............................

3) Σε μια λέξη μπορεί να συμβούν πολλά από τα πιο πάνω φθογγικά πάθη.

4) Τα φθογγικά πάθη συνήθως δεν αλλάζουν τα συστατικά στοιχεία (θέμα, ρίζα, κατάληξη κ.τ.λ.) των λέξεων, αλλά απλώς γίνεται κάτι όπως με τη φωτογραφία κάνοντάς της ιχνογραφία ή σκίτσο, πρβλ: σ(ι)τάρ-ι(ον) > στάρ-ι, λέω > λέ(γ)-ω, (χ)ώρ-α > ώρ-α,.. Θα χαλούσε η φυσική συστατική δομή των λέξεων, αν χαλούσαμε παντελώς τα γλωσσικά  στοιχεία (θέμα, κατάληξη κ.τ.λ.), όπως π.χ. να λέγαμε «ωαρ» αντί «(χ)ώρ-α > ώρ-α».

5) Τα ως άνω φθογγικά πάθη λέγονται και με άλλες ονομασίες, όπως: πρόσφυση, συγκοπή κ.τ.λ.

Πρόσφυση λέγεται η πρόσθεση φθόγγου σε μια λέξη, συνήθως συμφώνου ανάμεσα σε δυο φωνήεντα, για λόγους ευστομίας π.χ.: λύω > λύ(ν)ω, λέω > λέ(γ)ω,  λέ(γ)εις,  μεσημερί(α) >  μεσημ(β)ρία, ανήρ  > άν(τ)ρας..

Πρόταξη λέγεται η πρόσθεση φθόγγου συμφώνου στην αρχή μιας λέξης που αρχίζει από φωνήεν ή άφωνο φθόγγο για λόγους ευστομίας, π.χ.: οικοκυρά > (ν)οικοκυρά,  πυρία > (σ)πύρ(τ)α., κόνις > (σ)κόνη,...  

Συγκοπή λέγεται η αφαίρεση φθόγγου φωνήεντος μεταξύ δυο συμφώνων για σύντμηση και ευστομία, π.χ.: κορ(υ)φή >  κορφή, σ(ι)τάρι > στάρι, π(α)τάω > πτάνω..

Αντιμετάθεση λέγεται η εναλλαγή θέσης δυο φθόγγων, φωνηέντων ή συμφώνων, μεταξύ τους π.χ.: Δανούβιος - Δούναβης,  υλακτώ - αλυκτώ,  όνειρο - είνορο, σάκος ή σακί > ασκός ή ασκί...   (Μυτιλήνη  &   Μιτυλήνη, το Μιτυλήνη είναι ανορθογραφία)

Έκπτωση λέγεται η αφαίρεση του αρκτικού φωνήεντος μιας λέξης, π.χ.: αμυγδαλιά > μυγδαλιά, ελευθερία > λευτεριά, υπερήφανος > περήφανος, ημέρα > μέρα... ευλογώ   > βλογώ, αυλός > φλογέρα, εκδύω > γδύνω, εμβολιάζω > μπολιάζω..

 

β) Ο σκοπός των φθογγικών παθών

 

Τα φθογγικά πάθη γίνονται είτε για λόγους ευστομίας (ευφωνίας, για να γίνει η λέξη πιο εύκολη ή πιο σύντομη κ.τ.λ. στην προφορά) είτε για λόγους  σημασιολογικής διαφοροποίησης (για δημιουργία μιας νέας λέξης), πρβλ π.χ.:

 

Φθογγικά πάθη με συγγενική (εν)αλλαγή φθόγγου.

Για σημασιολογική διαφοροποίηση:  αλάθεια (το μη λάθος) & αλάθεια > αλήθεια ( το σωστό  η πραγματικότητα), γερός (= δυνατός) & ιερός  (= ο ανίκητος,, άρα σεβαστός κ.τ.λ.), ράγα > ρήγα, πατώ > βαδίζω, πηδώ.., π(α)τάω > πτά(ν)ω > φτάνω,, μέρη > μέλη, (ε)ρυθρός >  λυθρίνι ...

Για ευστομία (= για ευφωνία, πιο άνετη συμπροφορά των φθόγγων): οπή - ό(π)μα > (ο)μμάτι(ον) > μάτι = οπταλμός >  οφθαλμός, δένδρον > δέντρο, ήρθα (έρχομαι) > ήλθα,   κάτοπτρον >  καθρέπτης, αυλός («αβλός») > φλογέρα,, καρδερίνα > γαρδέλι, κοχλίας  > χοχλιός (κρητικά), απομοίωση > αφομοίωση…

Σε γλωσσικά δάνεια: πυρ > φάϊρ  (fire αγγλικά), πατήρ = πατέρας =  vαter  (γερμανικά) = father (αγγλικά), μπογιατζί (τούρκ.) > Βογιατζής (ελληνικά), βάλτος - valey (αγγλικά,, casa (ιταλικά) - κάσα > ca(u)sa > house   (αγγλ.), γάτα > κάτης (κρητικά) = cat (αγγλικά)....

 

Οι εναλλαγές των φθόγγων γίνονται με τις εξής συνήθως ομάδες:

ουρανική: κ, γ, χ,  γκ,

oδοντική: τ, δ, θ,  ντ,

χειλική: π, β, φ, μπ, 

ημιφωνική: μ, ν - ρ, λ - σ - ζ, 

φωνηεντική: α, ε, ο, ου, ι,

Ωστόσο και: δ > λ,ζ, -  β,φ > ου - ι > γ  κ.α. : δάκρυ > lakryma, δάφνη > laura, Οδυσσεύς > Olysseys,  Varon > Uaron, Δευς > Ζεύς, ιατρός > γιατρός, δύο > ζυ(γ)ό.....

 

Φθογγικά πάθη με αφαίρεση (αποβολή) φθόγγου

Για σημασιολογική διαφοροποίηση: χώρα (τοπική) & (χ)ώρα > ώρα (χρονική) = hora (λατιικά) = Ηοur (αγγλικά), (χ)ωρίζοντας (χωρίζω) >  ωρίζοντας (δημ. ορίζοντας), π(ε)τερόν (πετάω) > πτερόν ή φτερό,  π(ε)τεινόν > πτηνό,.. Χάρος (στα γηρατειά) > Άρης (πολέμου), (χ)αρμονία > αρμονία,... 

Για ευστομία: κορ(υ)φή > κορφή, σ(ι)τάρι(ον) στάρι ή σίτος,  συ(ν)θλίβω > συθλίβω, σύ(ν)ζυγος, πα(ν)λαϊκός >  παλλαϊκός, ε(ν)ράπτω > ερράπτω..  (ε)κ-δύνω > γδύνω, ενβολιάζω > μπολιάζω, εν-καινιάζω > γκινιάζω (κρητικά)  τιμ(ά)ω > τιμώ, τιμά(εις) > τιμάς...,  σαλαμούρα, (σ)άλς > άλας, αλάτι(ον) > αλάτι, sardin ή  σαρδέλα, (σ)αλατίζω > αλατίζω,.... Χ(ρη)στός > Χστός (λεσβιακά)…

Συγκεκομμένα: (Μανω)λάκης > Λάκης, Mακεδον(ίος,α,ο) > Μακεδών, metro(politan) > metro, Papa(dopoulos) > Pap,.. 

 

Φθογγικά πάθη με αντιμετάθεση φθόγγου:

Για σημασιολογική διαφοροποίηση: σπόρια (= τα σπέρματα) > όσπρια (= τα  φυτά), άμενος = άνεμος (= αυτός που δε μένει κάπου), σάκος ή σακί (κοινός)  > ασκός ή ασκί (ανέμου ή λαδιού), ράχη (= η κορφή) > αρχή, πατώ > άπτω, ρέπω > έρπω,   αρεσκία > όρεκσ/ξη,... 

Για ευστομία: γένος > εγνατία, σουτ > ού(στ),  Lati(n)α > (I)talia, Ιθάκη > Θιάκη,  μπόρα >όμβριος -ομπρά (κρητικά),.......

 

Φθογγικά πάθη με πρόσθεση  φθόγγου:

Για σημασιολογική διαφοροποίηση: νοώ (καταλαβαίνω) > γνωρίζω, know (αγγλικά), θωρακίζω - θεθωρακίζω > τεθωρακίζω, δυ(γ)ό > ζυγό,..

Για ευστομία:  πυρ, πυρία > (σ)πύρτα,   κόνι(ς) > σκόνη,  οικοκυρά >   (ν)οικοκυρά, ακούω > ακού(γ)ω, λύω > λύ(ν)ω, ρα(γ)ιά > ( γ)ραικία,     ανήρ > άντρας, δύω   > δύ(ν)ω, μεσημερία > μεσημ(β)ρί-α, γαμερός > γαμ(β)ρός,....

Σημειώνεται ότι σε ορισμένες λέξεις το αρκτικό σύμφωνο δεν  είναι πρόσφυση, αλλά υπόλοιπο λέξης, πρβλ π.χ.: εκ + δύ(ν)ω > γδύνω, (ε)ν-βολιάζω > μπολιάζω, εκ-δέρω > γδέρ(ν)ω... εκ + ρέω > κρέω > Κρόνος > χρόνος (= αυτός που γεννά μα    και τρώει τα παιδιά του)...

 

Φθογγικά πάθη με μετακίνηση του τόνου:

Για σημασιολογική διαφοροποίηση: ζεστή - ζέστη, θερμή - θέρμη, λευκή - λεύκη..  συμμέτοχη - συμμετοχή, παράγωγη - παραγωγή..

Για ευστομία: μία > μιά, δύο > δυό, έγγονος & εγγονός.... 

Στην ελληνική γλώσσα ο τόνος σε συνάρτηση με την κατάληξη  υποδείχνει το μέρος λόγου (κάποτε και των τύπων) των λέξεων και η μετακίνηση από μια συλλαβή σε άλλη του αλλάζει αυτομάτως το μέρος λόγου τους, π.χ. αν η λέξη είναι επίθετο γίνεται ουσιαστικό και το αντίστροφο, πρβλ π.χ.: αδιάφορο (= επίθετο) & αδιαφορώ (= ρήμα), θερμή (= επίθετο) & θέρμη (= ουσιαστικό)   

 

 

γ) Η ορθογραφία των φθογγικών παθών

 

Ορισμένα φθογγικά πάθη στο ελληνικό σύστημα γραφής σημειώνονται-υποδείχνονται ορθογραφικώς με τα γράμματα: ω η υ ει   υι  αι οι μμ νν... αντί των ο ι ε μ ... (παλαιότερα σε συνάρτηση με τα διαφορετικά τονικά σημάδια, δηλαδή την οξεία και την περισπωμένη) και τους κανόνες που θα δούμε πιο κάτω, ώστε με τον τρόπο αυτό να υποδείχνεται αφ' ενός η νέα  προφορά της λέξης και αφ' ετέρου η ετυμολογία της, δηλαδή η πρώτη της μορφή, άρα το ακριβές της νόημα και η διάκρισή της από άλλη τυχών ομόηχη, πρβλ π.χ.: 

 καλέω > καλ-ώ, καλέεϊ > καλ-εί....  (με -ω, ει =  συνηρημένο ρήμα)

& καλ-ό, καλ-ή, καλ-οί....                  (με -ο,η,οι  = επίθετο)

ακούω > ήκουσα, ελπίζω >  ήλπιζα,  ήρθα...( με η- =  αόριστος)

 & ποιέεται > ποιείται, ποίεε – ποίει,... (με -ει- = συναίρεση)

 

Τα φθογγικά πάθη που υποδείχνονται-σημειώνονται ορθογραφικά είναι τα εξής:

 

α. Η  αποκοπή

Αποκοπή λέγεται η αποβολή του ληκτικού φωνήεντος μιας λέξης προ του συμφώνου της επόμενης λέξης και κυρίως του τ-  του άρθρου. 

Σημειώνεται με την απόστροφο, π.χ.: φέρ(ε) τα > φέρ' τα, πάρ(ε)  το > πάρ' το, απ(ό) τα ίδια  > απ' τα ίδια, κάψε το > κάψ' το.. 

 μέσ(α) στη θάλασσα = μες στη θάλασσα

 

β. Η  συστολή και η συνίζηση

Συνίζηση λέγεται η προφορά δυο συνεχόμενων φωνηέντων ως μία συλλαβή.

Το φθογγικό αυτό πάθος συμβαίνει, όταν σε μια λέξη έχουμε δυο συνεχόμενους φθόγγους φωνήεντα και ο πρώτος από αυτούς είναι ο φθόγγος [ι] = ορθογραφικά υ ή η, οι, ει...  που τότε άλλοτε διαβάζεται ως δυο συλλαβές και άλλοτε ως μια, παρέβαλε π.χ.: ποί-ους & ποιους, δύ-ο & δυο, μί-α & μια...

Η συνίζηση γίνεται είτε για σύντμηση της λέξης είτε για σημασιολογική διαφοροποίηση, πρβλ π.χ.: παχεία & παχ(ε)ιά, ά-δεια (= κενή) & ά-δει-α (υπηρεσίας).

Στη συνίζηση:

1) η προφορά του φθόγγου φωνήεντος <ι> γίνεται με συστολή (πιο λεπτά, σε πιο λίγο χρόνο), ώστε να αποτελέσει με το επόμενο φωνήεν μια συλλαβή, παρέβαλε π,χ,: μυρωδί-ες  4 συλλαβές & μυρω-διές 3 συλλαβές, πα-χεί-α = 3 συλλαβές  & πα-χειά (= 2 συλλαβές).

2) ο τόνος μεταφέρεται  στο έξω φωνήεν: χωρίο & χωριό  δύο & δυό.., όμως:

α)  Οι δισύλλαβές λέξεις που προφέρονται με συνίζηση δεν παίρνουν τονικό σημάδι: μια, δυο, ποιος,α,ο, ποιον, θεια, θειος, για…

β) Οι δισύλλαβές λέξεις που δεν προφέρονται με συνίζηση παίρνουν τονικό σημάδι: βία, ποιώ, ποιόν (φωνής), ποίος,α,ο, πιο, μία, δύο, θεία, θείος......

Στις συλλαβές των πολυσυλλάβων λέξεων ισχύει το ίδιο: ποιος (με συνίζηση) &  επιπλοποιός (χωρίς συνίζηση).., όμως και: ά-δει-α (με χωρίς συνίζηση) & ά-δεια (με συνίζηση), βιασμός (με χωρίς συνίζηση) & βιάζομαι (με συνίζηση) κ.α.

 

Συστολή λέγεται η προφορά πιο λεπτά (όπως στη συνίζηση) του φθόγγου  [ι], άσχετα πώς γράφεται ορθογραφικά, όταν βρεθεί  μετά από ουρανικό σύμφωνο (κ γ χ),  π.χ.: κιμάς =  «κιμάς» & «κjμάς», άχυρο =  «άχιρο» και «άχjρo»

 

γ. Η σύνθλιψη

Σύνθλιψη λέγεται η αποβολή του φωνήεντος <ι> μετά από  σύμφωνο και κυρίως μετά το τ.  Γίνεται για ευστομία ή σημασιολογική  διαφοροποίηση και σημειώνεται με διπλό το σύμφωνο:  περιτίος > περιττ/σσός, μελιτία > μέλιττ/σσα, λέ(γ)ω - (γ)λέω > γλωτία > γλώττ/σσα ...

 

δ. Η ετεροποίηση και ιωτακισμός.

Ετεροποίηση ή φωνηεντική εναλλαγή λέγεται η τροπή ενός φωνήεντος του θέματος μιας λέξης σε άλλο, π.χ. του ε σε ο ή του α σε ι κ.ο.κ.ε.

Η τροπή του ε σε ο γράφεται με ο και η τροπή του ου σε ο γράφεται με ω: τρέπω > τροπή, τρόπος, …  νέμω > νομή, νόμος, νομός, … μένω > μονή, μόνος,.. μέρος > μόριο... κουδούνι(ον) > κώδων, μουάμεθ > Μωάμεθ, Εμμανουήλ > (Ε)μμανωήλ > Μανώλης...

 

Ιωτακισμός λέγεται η τροπή των φωνηέντων σε ι (= ορθογραφικά ι, η, υ, ει, οι, υι).

Η τροπή του φωνήεντος ο ενός θέματος σε ι γράφεται με οι: στόχος > στοίχος, μόριο > μοίρα, πόνος > ποινή....

Η τροπή του ε ενός θέματος σε ι γράφεται με ει: πένης > πείνα, τένω > τείνω…, όμως και με η