ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ (ΜΑΚΗΣ)

Γ. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗΣ

 

 

ΕΛΛΗΝΙΚΗ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΡΗΤΟΡΙΚΗ

Αποτέλεσμα εικόνας για ρητορας

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

_Τα είδη του λόγου: προφορικός και γραπτός, έμμετρος και πεζός κλπ και τα είδη της λογοτεχνίας, πεζή: διήγημα, μυθιστόρημα κλπ και έμμετρης - ποίησης: έπος, μέλος, δράμα κ.λπ.

_Λογοτεχνικά, εκφραστικά κλπ σχήματα λόγου, οι τεχνοτροπίες και οι λογοτεχνικές σχολές.

_Τα είδη της ρητορείας, τα ρητορικά και εκφραστικά σχήματα λόγου και καλοί τρόποι ομιλίας κ.α.

 

 

ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΑΘΗΝΑ»

ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΑΤΤΙΚΗΣ 2016

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΡΗΤΟΡΙΚΗ

=====================

ΤΟΥ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ (ΜΑΚΗ) ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ

(Επίτιμου Δ/ντη Υπ. Πολιτισμού και Παιδείας)

 

 

 

 

 

 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

 

Περιεχόμενα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ.. 2

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο. 4

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ.. 4

1. ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ. 4

2. Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ.. 5

3. ΟΙ ΩΦΕΛΙΜΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΛΕΣ ΤΕΧΝΕΣ. 5

4. ΤΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΥΦΟΣ. 6

5. ΟΙ ΤΕΧΝΟΤΡΟΠΙΕΣ ( ΤΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ & ΚΙΝΗΜΑΤΑ) 8

6. ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ  ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ ΚΑΙ ΓΕΝΙΕΣ. 11

7. ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΙ ΠΕΡΙΟΔΟΙ 12

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο. 13

Η ΠΕΖΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ.. 13

1. Η ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ. 13

2. ΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΔΙΗΓΗΣΗΣ. 14

3. ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑΣ. 14

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο 19

ΕΜΜΕΤΡΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ (ΠΟΙΗΣΗ) 19

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΠΟΙΗΣΗ.. 19

2. ΣΤΙΧΟΥΡΓΙΚΗ.. 24

3.  Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ. 40

4. ΤΑ ΠΟΙΗΤΙΚΑ ΣΥΝΤΑΧΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ.. 42

5. ΤΑ ΠΟΙΗΤΙΚΑ ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ.. 44

4. "ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΑΔΕΙΑ". 46

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο 47

ΤΟ ΔΡΑΜΑ  (ΘΕΑΤΡΟ) 47

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΔΡΑΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ.. 47

2. ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ.. 48

3. ΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΘΕΑΤΡΟ.. 49

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο 50

ΑΓΟΡΕΥΣΗ - ΡΗΤΟΡΙΚΗ.. 50

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΡΗΤΟΡΙΚΗ, ΡΗΤΟΡΑΣ, ΡΗΤΟΡΕΙΑ ΚΛΠ.. 50

2. Ο ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΡΗΤΟΡΙΚΗΣ. 51

3. ΤΑ ΕΙΔΗ ΡΗΤΟΡΕΙΑΣ. 52

4.  ΤΟ ΗΘΟΣ ΤΗΣ ΡΗΤΟΡΕΙΑΣ. 53

5. Η ΡΗΤΟΡΕΙΑ & Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ.. 55

7. ΡΗΤΟΡΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ, ΤΡΟΠΟΙ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΑ ΜΕΣΑ ΡΗΤΟΡΙΑΣ. 57

9. ΣΤΟΙΧΕΙΑ  ΡΗΤΟΡΕΙΑΣ. 63

ΕΚ ΚΑΚΟΥ ΚΟΡΑΚΟΣ, ΚΑΚΟΝ ΩΟΝ.. 66

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο 67

Η ΕΚΘΕΣΗ.. 67

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΚΘΕΣΗ.. 67

2. ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ ΛΟΓΟΥ. 68

3. ΤΑ ΜΕΡΗ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ ΛΟΓΟΥ. 68

4. ΛΑΘΗ ΕΚΘΕΣΗΣ. 69

6.  Η ΕΚΘΕΣΗ ΚΑΙ Η ΑΓΟΡΕΥΣΗ.. 70

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο 72

ΚΑΛΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΟΜΙΛΙΑΣ. 72

1. ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΑΛΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΟΜΙΛΙΑΣ. 72

2. ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΛΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΟΜΙΛΙΑΣ. 73

3.  Η ΑΠΡΟΣΩΠΗ ΣΥΝΤΑΞΗ.. 75

4.  ΤΟ ΠΡΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ & ΜΕΤΑΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΧΗΜΑ ΛΟΓΟΥ. 75

5. ΠΟΤΕ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΜΕ Η  ΟΧΙ ΤΟ «ΕΓΩ/ΜΟΥ». 75

6. Ο ΣΩΣΤΟΣ ΧΕΙΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ. 76

7. ΤΗΛΕΦΩΝΟ ΚΑΙ Ο ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ - ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ. 76

8. Η (ΚΛΗΤΙΚΗ) ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ.. 77

9. ΤΑ ΡΗΜΑΤΑ ΕΥΓΕΝΕΙΑΣ. 77

10. ΤΟ ΠΡΟΒΑΔΙΣΜΑ.. 78

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8ο 78

ΟΡΘΟΦΩΝΙΑ & ΕΚΦΩΝΗΣΗ.. 78

1. Ο ΣΩΣΤΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΕΚΦΩΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ. 78

2. Η ΩΡΑΙΑ ΟΜΙΛΙΑ ΕΠΙΒΑΛΛΕΙ ΤΟ ΝΟΗΜΑ.. 79

3. ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΩΡΑΙΑΣ ΑΠΑΓΓΕΛΙΑΣ. 79

4. Η ΑΝΑΠΝΟΗ ΚΑΙ ΤΑ ΤΜΗΜΑΤΑ ΕΚΦΟΡΑΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ. 81

5. Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ & ΤΗΣ ΞΕΝΗΣ ΓΡΑΦΗΣ. 82

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9ο 85

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ.. 85

ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ.. 85

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ  ΕΠΙΣΤΗΜΗ.. 85

2. Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ.. 85

3. ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ & ΟΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥΣ. 87

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10ο 89

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ.. 89

1. Η ΠΡΑΚΤΙΚΗ & ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ (ΕΝΤΕΧΝΗ) ΜΑΘΗΣΗ.. 89

2. Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ & ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ. 89

3. TA ΣΧΟΛΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΙΝΑΙ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΑ & ΕΛΛΙΠΗ.. 89

4. Ο ΛΟΓΟΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΤΑΛΕΝΤΟ.. 91

5. Η ΕΠΙΔΕΞΙΟΤΗΤΑ & Η ΔΕΞΙΟΤΕΧΝΙΑ ΛΟΓΟΥ. 92

6. Ο ΛΟΓΟΣ  & Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ. 93

7. Ο ΛΟΓΟΣ KAI Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΕΚΦΡΑΣΗΣ. 93

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ.. 95

ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ: 95

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ

 

 

1. ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

 

Λόγος ή ομιλία λέγεται το  οργανωμένο σύνολο λέξεων με το οποίο ο ομιλητής εκφράζει εκείνο που σκέφτεται, αισθάνεται, βλέπει, ακούει, επιθυμεί, κρίνει κ.τ.λ. Το μέσο ή εργαλείο με το οποίο γίνεται η ανθρώπινη  συνεννόηση, καθώς και η εξωτερίκευση των ανθρώπινων αισθημάτων και σκέψεων. Η λέξη λόγος είναι από το λέγω > λόγος και η λέξη ομιλία από το ομιλώ (ομού λαλώ, λέγω) >  ομιλητής.  Διακρίνεται σε πάρα πολλά είδη, κυριότερα του οποίου είναι ο προφορικός και ο γραπτός λόγος, ο πεζός και ο έμμετρος λόγος κλπ.

 

Προφορικός λόγος λέγεται ο ζωντανός, αυτός που  τον  ακούμε κατευθείαν από το στόμα του ομιλητή ή των ομιλητών.

Γραπτός λόγος λέγεται αυτός που δεν το ακούμε κατευθείαν από το στόμα του ομιλητή, αλλά τον διαβάζουμε, αυτός που έχει καταγραφεί πάνω σε κάποια γραφική ύλη (βιβλίο, χαρτί,..) και με κάποιο σύστημα γραφής.

 

Μονόλογος έχουμε, όταν ένα και το αυτό πρόσωπο μιλά είτε στον εαυτό του είτε σε άλλον (εσωτερικό μονόλογο έχουμε  όταν κάποιος μιλά στον αυτόν του).

Διάλογος λέγεται ο λόγος στον οποίο εναλλάσσονται οι ομιλητές, π.χ.:

_Γιάννης: Πού θα πας σήμερα Γιώργο;

_Γιώργος: Σήμερα θα πάω σχολείο.

_Κώστας:  Αύριο πού θα πάς Γιώργο; ….

 

Ευθύς λόγος λέγονται τα λόγια που λέει ο ομιλητής για κάτι που είδε, άκουσε κλπ ή αυτά που καταγράφηκαν/καταγράφονται όπως τα είπε κάποιος, όπως ειπώθηκαν.

Πλάγιος λόγος λέγονται τα λόγια που είπε κάποιος ή κάποιοι και τα επαναλαμβάνει κάποιος άλλος, ο ομιλητής με κάποιο ρήμα λεκτικό, π.χ.:

_Γιώργος: Ο Γιάννης είναι καλός μαθητής; = ευθύς λόγος

_Χάρης (επαναλαμβάνοντας) προς το Γιάννη:

Γιάννη, (ο Γιώργος) είπε «Ο Γιάννης είναι καλός μαθητής = πλάγιος λόγος

Στη γραφή του πλάγιου λόγου:

Α) Μπαίνουν εισαγωγικά, όταν έχουμε  επακριβή μεταφορά του λόγου, π.χ.:

_Ο Γιώργος είπε: «Ο Γιάννης είναι καλός μαθητής;». = πλάγιος αυτούσιος λόγος

Β) Δεν μπαίνουν εισαγωγικά, όταν δεν έχουμε  επακριβή μεταφορά του λόγου ( (τότε έχουμε το «ότι = πως» ή το «αν, αν έχουμε ερώτηση), π.χ.:

_(Γιάννη,) Ο Γιώργος ρώτησε  αν ο Γιάννης είναι καλός μαθητής. = πλάγιος μη αυτούσιος λόγος. Ομοίως:

_Στη διήγηση ειπώθηκε το εξής: «Ο Γιάννης είναι καλός μαθητής.»

_Στη διήγηση ειπώθηκε ότι ο Γιάννης είναι καλός μαθητής.

_Ειπώθηκε ότι δε διοριζόμαστε.

 

Πεζός λόγος ονομάζεται αυτός που συντάσσεται ελεύθερα, χωρίς μέτρα ή άλλως περιορισμούς για σκοπούς ευφωνικούς, δηλαδή κάθε του συντακτικό σύνολο αραδιάζεται το ένα μετά το άλλο όπως γίνεται με τα βήματα στο πεζό περπάτημα εξ ου και πεζός λόγος. Ο κύριος σκοπός του πεζού λόγου είναι να εξυπηρετεί την ανάγκη του ανθρώπου για συνεννόηση, δηλαδή επικοινωνία με άλλους ανθρώπους, π.χ.:  «Σε γνωρίζω εδώ και πολύ καιρό, από τότε που συναντηθήκαμε  στο χωριό μου». (πεζός λόγος)

Έμμετρος λόγος ή αλλιώς ποίηση λέγεται αυτός που συντάσσεται με μέτρα, δηλ. με συμμετρικούς περιορισμούς για ευφωνικούς λόγους, δηλαδή κάθε συντακτικό του σύνολο αραδιάζεται αφενός με συγκεκριμένη ποσότητα συλλαβών και αφετέρου το ένα μετά το άλλο  όπως γίνεται και με τα βήματα των χορευτών ή αυτών που παρελάσουν,  ώστε η συμμετρία  να επιφέρει  ευφωνία (αρμονία), άρα αισθητική απόλαυση, να τέρπει την αίσθηση ακοή. Ο κύριος σκοπός του έμμετρου λόγου είναι να εξυπηρετεί μια αισθητική ανάγκη του ανθρώπου, να τέρπει την αίσθηση ακοή, όπως και η ζωγραφική την αίσθηση όραση, π.χ.:

1     2   3    4    5   6   7   8  

Σε γνω-ρί-ζω'α-πό την κό-ψη

τού σπα-θιού την τρό-με-ρή,-

σε γνω-ρί-ζω'α-πό την ό-ψη

πού με  βιά με-τράς τη γή - (Δ. Σολωμός)

Όπως βλέπουμε εδώ, αφενός ο επόμενος στίχος τελειώνει σε ίδια κατάληξη που τέλειωνε ο προηγούμενος και κάθε στίχος αποτελείται από συγκεκριμένη ποσότητα (8 + 7) συλλαβών, ενώ οι συλλαβές που τονίζονται είναι απαραίτητα αυτές στις μονές θέσεις: 1,3,5..., ώστε αυτή η συμμετρία (αρμονία) να επιφέρει  ευφωνία.

 

2. Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

 

Λογοτέχνης λέγεται ο τεχνίτης του λόγου.  Αυτός που   χειρίζεται τέλεια τη γλώσσα, έμμετρα ή πεζά, άρα αυτός  που προκαλεί καλαισθησία και συνάμα διαφωτίζει άνετα,   πλήρως  και σωστά, ο ποιητής, ο πεζογράφος, ο διηγηματογράφο κλπ.

Λογοτεχνία λέγονται τα γραπτά και προφορικά προϊόντα του έντεχνου λόγου. Η εθνική λογοτεχνία περιλαμβάνει το σύνολο των λογοτεχνικών έργων ενός έθνους ή  λαού και αποτελεί το μέτρο της πνευματικότητάς του και χαρακτηρίζει την ακμή ή την παρακμή του.  Η ελληνική λογοτεχνία περιλαμβάνει όλα τα λογοτεχνικά έργα που έχουν γραφεί στην ελληνική γλώσσα.

 Έντεχνος λόγος λέγεται λόγος, έμμετρος ή πεζός, που έχει φτιαχτεί με την ανάλογη τέχνη, , δηλαδή όχι πρόχειρα ή απλώς με τους στοιχειώδες γραμματικούς και συντακτικούς κανόνες κανόνες που ορίζουν ο πεζός και ο έμμετρος λόγος, αλλά εξειδικευμένα, συνάμα με φαντασία και με τα ανάλογα ρητορικά ή ποιητικά σχήματα λόγου, που ξεκαθαρίζουν πλήρως και τονίζουν τα νοήματα, να συγκινούν τη ψυχή κλπ.

Η λογοτεχνία είναι έννοια στενότερη από τη γραμματεία, που περιλαμβάνει το σύνολο των - γραπτών κατά κανόνα- κειμένων μιας συγκεκριμένης κοινότητας. Αυτό, λοιπόν, που διαφοροποιεί τα λογοτεχνικά κείμενα από τα μη λογοτεχνικά είναι η τεχνική, «η λογοτεχνικότητα». Ανάμεσα στις διάφορες τέχνες την πρώτη θέση κατέχει πάντα η τέχνη του λόγου, που αποτελεί την τέχνη των τεχνών, αφού κύριο όργανό της είναι η γλώσσα, το κατεξοχήν εκφραστικό μέσο του ανθρώπου.

Ο έντεχνος λόγος διακρίνεται σε αυτόν της πεζογραφίας και σε αυτόν της ποίησης. Η ποίηση είναι αφενός πιο παλιά από την πεζογραφία και αφετέρου πιο συναισθηματική, πιο μουσική, συνεπώς και πιο ψυχική από τον πεζό λόγο και τον σκηνικό διάλογο. Πριν την ανακάλυψη της γραφής, ο άνθρωπος ήταν αδύνατο να αναπτύξει την τέχνη του πεζού λόγου και να απομνημονεύσει ένα πεζογράφημα. Ποιήματα όμως (όπως επιρρηματικές επικλήσεις και ύμνους στους θεούς, θρήνους και ξεσπάσματα χαράς) έπλασε πολύ νωρίς ο πρωτόγονος άνθρωπος, συνδυασμένα και με μια κάποια μορφή μουσικής και χορού.

Στην πεζογραφία τα νοήματα είναι διατυπωμένα σε προτάσεις, που η μια ακολουθεί ελεύθερα την άλλη και με βάση τους κανόνες της έννοιας - σύνταξης. Στην ποίηση ο ποιητής χρησιμοποιεί και λεξικά μέτρα (ομοιοκαταληξία, κάθε στίχος με συγκεκριμένη ποσότητα συλλαβών κλπ), για να δημιουργήσει συγκίνηση στον αναγνώστη ή τον ακροατή. Απευθύνεται και στο ηχητικό συναίσθημα και όχι μόνο στη νόηση, όπως ο πεζογράφος.

 

3. ΟΙ ΩΦΕΛΙΜΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΚΑΛΕΣ ΤΕΧΝΕΣ

 

Οι τέχνες διακρίνονται σε πάρα πολλά είδη, ανάλογα με την  σκοπιά που εξετάζονται, κυριότερα των οποίων είναι οι ωφέλιμες τέχνες: η μεταλλουργία, η   υφαντική, η επιπλοποιία κ.τ.λ., και οι καλές τέχνες, οι οποίες είναι: α)  η λογοτεχνία πεζή: μύθος, μυθιστόρημα, παραμύθι, διήγημα κ.τ.λ. β) η λογοτεχνία έμμετρη: έπος, μέλος, δράμα κ.τ.λ. και γ) οι επτά (7) εικαστικές τέχνες:   γλυπτική, ζωγραφική, αρχιτεκτονική, μουσική, χορός, ηθοποιία και  κινηματογραφία.

 H τέχνη προϋποθέτει τεχνικά και υλικά μέσα, επιδεξιότητα (κάτι που απορρέει από την πείρα), φαντασία και έμπνευση (κάτι που απορρέει από την πείρα  και τη γνώση),  σαφείς μεθόδους εργασίας.

 

Σημειώνεται ότι:

1) O λόγος και η γραφή είναι και τέχνες και επιστήμες. Είναι επιστήμες, γιατί αποτελούν  σύστημα γνώσεων. Είναι τέχνες, γιατί  αποτελούν συλλογή μεθόδων τρόπων και κανόνων, δηλαδή χρησιμοποιούν μέσα ικανά, για να μας διδάσκουν να ομιλούμε και να γράφουμε με ομορφιά και χάρη.

2) Η ιατρική, η οικονομία και λοιπές επιστήμες   είναι και αυτές παράλληλα και τέχνες, όμως δε θεωρούνται καλές τέχνες είτε γιατί ο κύριος σκοπός τους είναι η παροχή γνώσης και όχι ο αισθησιασμός είτε γιατί η λογική τους δεν είναι κοινή για όλους τους ανθρώπους.

 

4. ΤΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΥΦΟΣ

 

Α. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΥΦΟΣ

Ύφος λέγεται ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο ο ομιλητής ή ο συγγραφέας επινοεί και εκφράζει  τις σκέψεις και τα συναισθήματά του στο έργο του. Το πως παρουσιάζει το γεγονός από άποψη αισθητική, αλλά και από άποψη γλωσσική (σε λέξεις, σύνταξη, διάταξη γεγονότων..., ώστε να παρουσιάσει το πρόσωπο ή το γεγονός που αναφέρει  στο συμπαθέστερο ή  στο καλύτερο ή στο χειρότερο, στο εντονότερο ή  στο υποτονικότερο κ.τ.λ. Το ύφος («Ύφος» = η υφή του  λόγου) εκδηλώνεται - δημιουργείται με τα ανάλογα σχήματα λόγου και τις ανάλογες λέξεις που χρησιμοποιεί ο ομιλητής ή ο συγγραφέας, καθώς και με το  χρώμα και  την ισχύ της φωνής στον ωδικό και προφορικό λόγο. Δηλ. με τη χρησιμοποίηση λέξεων, σχημάτων λόγου κ.τ.λ.  τέτοιων που να  προβάλουν ή να υποτονουν το γεγονός ή που να  δίνουν ακριβή περιγραφή των γεγονότων και συνάμα  να εντυπωσιάζουν, ανάλογα με το τι  συμφέρει ή απαιτείται, κ.τ.λ., π.χ.: αδέξιος, αδιάβαστος .... αντί: χαζός, βλάκας, ηλίθιος, ...... ιώβειος υπομονή, αντί: με  υπομονή,    όχι καλός, ανάγωγος,... γουρούνι.. 

Β. ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥ ΥΦΟΥΣ

1)   Το γλαφυρό ύφος. Γλαφυρό ύφος έχουμε, όταν ο ομιλητής ή ο συγγραφέας περιγράφει με  πολλά διακοσμητικά λεκτικά στοιχεία, όμως με διατήρηση της σαφήνειας και της καλαισθησίας. Είναι πολύ παραστατικό,  διεγείρει και συγκρατεί το ενδιαφέρον, δίνει χρώμα και ομορφιά στα πράγματα. Χρησιμοποιεί λέξεις και φράσεις πλήρεις εικόνων: Ισοκράτης, Καρκαβίτσας, αρχαίοι λυρικοί.....

2)   Το ξηρό, ισχνό, άκοσμο ύφος.  Το ύφος αυτό είναι το αντίθετο του γλαφυρού.

3) Το πυκνό ύφος.  Πυκνό ύφος έχουμε, όταν ο ομιλητής ή ο συγγραφέας περιγράφει ή εκφράζει μόνο τα πιο ουσιώδη χαρακτηριστικά, αποφεύγει τις πολυλογίες και τις περιφράσεις και προτιμά τις συντομογραφίες και βραχυλογίες.. Όταν με λίγες λέξεις ή σχήματα  λόγου, εκφράζονται πολλά και σπουδαία: Θουκυδίδης, Ηράκλειτος, Αριστοτέλης.... 

4)   Το χαλαρό ή ανειμένο ύφος. Το ύφος αυτό είναι  το αντίθετο του πυκνού.

5)   Το σκοτεινό ύφος. Σκοτεινό ύφος έχουμε, όταν ο ομιλητής ή ο συγγραφέας περιγράφει με τέτοιο λεκτικό τρόπο τα γεγονότα που δύσκολα βγάζουμε νόημα. Η υπερβολή του χαλαρού.. 

6)   Το λεπτό ύφος. Λεπτό ύφος έχουμε, όταν ο ομιλητής ή ο συγγραφέας αναπτύσσει το θέμα με  αισθησιακές  και  ψυχολογικές κριτικές και χειρισμούς. Όταν ο συγγραφέας ή ο ομιλητής επιδιώκει ν’ αναλύσει λεπτές ψυχικές καταστάσεις και συγκινήσεις ή ν’ αποδώσει δυσκολοδιάκριτες διαφορές και για το σκοπό αυτό χρησιμοποιεί λεξιλόγιο, φράσεις και σχήματα που δείχνουν μεγάλη καλλιέργεια και δεξιοτεχνία: Σαπφώ,   Κρυστάλλης, Παπαντωνίου......

6) Το υψηλό ή διανθισμένο ύφος. Υψηλό ή διανθισμένο ύφος έχουμε, όταν ο ομιλητής ή ο συγγραφές  κάνει έξαρση και  υπογράμμιση των γεγονότων της αρετής των ανθρώπων πολύ πιο ψηλά από το συνηθισμένο επίπεδο των γεγονότων και των ανθρώπων. Το ύφος αυτό διαθέτει  ευρύτητα λόγου και το κείμενό είναι πλούσιο σε εικόνες: Όμηρος, Αισχύλος, Πίνδαρος, Σολωμός, Κάλβος,  Παλαμάς......

7)   Το απλό. Απλό ύφος έχουμε, όταν ο ομιλητής ή ο συγγραφέας μιλά με απλά λόγια και  απλή  τεχνική. Το χαρακτηρίζει η φυσικότητα και η αφέλεια, χωρίς περίπλοκα σχήματα και φράσεις, με λιτότητα και χρήση απλών μέσων.

9)   Το ευθύ ή ειλικρινές ύφος. Ευθύ ή ειλικρινές ύφος έχουμε, όταν ο ομιλητής ή ο συγγραφέας παρουσιάζει  τον  εαυτόν του, τη σκέψη του και τα γεγονότα ως έχουν. Χωρίς προσποίηση.

10) Το προσποιητό ύφος. Προσποιητό ύφος έχουμε, όταν έχουμε το αντίθετο του ευθέως.  Όταν ο ομιλητής  παρουσιάζεται  με άλλο πρόσωπο απ' ό,τι είναι πραγματικά. 

11) Το αφελές ύφος. Αφελές ύφος έχουμε, όταν ο ομιλητής ή ο συγγραφέας μιλά χωρίς καλολογικά στοιχεία, όμως με ειλικρίνεια ιδεών και ακρίβεια των εκφράσεων.

12) Το σοβαρό ή σεμνό ύφος. Σοβαρό ή σεμνό ύφος έχουμε, όταν ο ομιλητής μιλά χωρίς άσεμνες λέξεις και φράσεις.  Το σοβαρό ύφος αποφεύγει την αφέλεια, όμως επιζητά την κομψότητα και τη χάρη, χωρίς να φθάνει σε επίδειξη.

13) Το προσβλητικό ή αγενές ύφος. Το αντίθετο του σεμνού ύφους, όταν ο ομιλητής χρησιμοποιεί άσεμνες λέξεις ή φράσεις, χωρίς πληθυντικό ευγένειας... 

14) Το επιτηδευμένο ύφος. Το επιτήδειο, το προσεγμένο.

15) Το εξεζητημένο ύφος. Το ύφος αυτό είναι η υπερβολή του επιτηδευμένου.  Αυτό με το οποίο   προσπαθούμε  να   δείξουμε τον εαυτόν μας παραπάνω απ' ό,τι  είναι, μέγα λογοτέχνη.

16) Το υποβλητικό ύφος. Είναι το ύφος που χρησιμοποιούν οι συμβολιστές και εξπρεσιονιστές στην ποίηση. Το ύφος αυτό επιδιώκει να εκφραστεί μια ρευστή και φευγαλέα συναισθηματική κατάσταση, με τρόπο υπαινικτικό και όχι ακριβή και πλήρη. Στην πεζογραφία χρησιμοποιείται για να εκφραστούν ψυχικές καταστάσεις καταθλιπτικές και παθητικές

17) Ατομικό ύφος. Αυτό που δεν εμπίπτει στα καθιερωμένα ή γενικά, το προσωπικό. 

 

Σημειώνεται ότι:

1.   Εκτός από τις ως άνω διακρίσεις του ύφους υπάρχουν λεπτότερες και άλλες περισσότερο ακριβείς: υψηλό μεγαλοπρεπές, υψηλό επιβλητικό...., γλαφυρό παραστατικό....

2.   Το ύφος είναι ισοδύναμο με τη φυσιογνωμία, την επιστημονική το πνεύμα και το χαρακτήρα του ομιλητή ή του συγγραφέα.

 

Γ. ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΥΦΟΥΣ

1)   Η σαφήνεια ή διαύγεια, όταν το ύφος αφήνει να βλέπει κανείς καθαρά τις ιδέες που κρύβονται κάτω από τις λέξεις και τις προτάσεις. Αντίθετα από τη σαφήνεια είναι η σκοτεινότητα ή ασάφεια, κάτι που προτιμούν σε ορισμένες περιπτώσεις οι μοντέρνοι ποιητές.

2)   Η ορθότητα ή καθαρότητα, δηλ. η μεταχείριση λέξεων, που ταιριάζουν στη γλώσσα και στο πνεύμα της συγγραφής και σύμφωνα με τους κανόνες του Συντακτικού και της Γραμματικής

3)   Η κυριολεξία, δηλ. η απόδοση των εννοιών με τη χρήση των πλέον κατάλληλων λέξεων

4)   Η ακρίβεια, δηλ. η απόδοση των εννοιών με τη χρήση του λόγου συντόμου και κανονικού χωρίς περιττά στολίδια και παραγεμίσματα. Το αντίθετο οδηγεί στην περιττολογία ή βερμπαλισμό

5)   Η φυσικότητα, ήτοι η αβίαστη, ειλικρινής και χωρίς προπαρασκευή έκφρασή μας στη διατύπωση των σκέψεων  και των ιδεών μας, Το αντίθετο αποτελεί την προσποίηση και την επιτήδευση.

6)   Η ευγένεια, ήτοι η αποφυγή εκφράσεων και εικόνων χυδαίων ή ακαλαίσθητων και γελοίων και η χρησιμοποίηση λέξεων και φράσεων λεπτών και ευγενικών. Αντίθετα στην ευγένεια είναι η αγένεια ή χυδαιολογία, όταν χρησιμοποιούμε λέξεις και εκφράσεις χυδαίες, ταπεινές και γελοίες.

7)   Η ευπρέπεια, ήτοι ο συνδυασμός του ύφους προς το υποκείμενο που πραγματεύεται, με τις σκέψεις και τις ιδέες που εκφράζει.

8)   Η ποικιλία, ήτοι η εναλλαγή των σχημάτων, των εικόνων, των τρόπων, των εκφράσεων σε συνδυασμό με τη χρήση πλούσιου λεξιλογίου. Το αντίθετο οδηγεί στη μονοτονία.

9)   Η λιτότητα, ήτοι η αποφυγή περίτεχνων και πομπωδών φράσεων, αλλά με ακρίβεια, σαφήνεια και απλότητα.

10)  Η αρμονία, ήτοι η εκλογή κατάλληλων λέξεων και φράσεων που δημιουργεί ευάρεστο ακουστικό αίσθημα.

 

Δ. ΤΑ ΣΦΑΛΜΑΤΑ ΤΟΥ ΥΦΟΥΣ

Ο βαρβαρισμός, ήτοι όταν κάνουμε παραβίαση των γραμματικών, συντακτικών κ.τ.λ. κανόνων. Ο νεολογισμός, ήτοι όταν μεταχειριζόμαστε νέες ή ξένες ή ανύπαρκτες και άχρηστες λέξεις. Ο αρχαϊσμός ή ιδιωματισμός, όταν χρησιμοποιούμε αρχαίες ή τοπικές  λέξεις στις εκφράσεις μας. Ο αναχρονισμός, όταν αποδίδομε συνήθειες και ιδέες σε ανθρώπους εποχής, κατά την οποία οι συνήθειες και οι ιδέες αυτές είναι άγνωστες, π.χ. « η χριστιανική ψυχή του Ομήρου», «ο ιπποτισμός των αρχαίων Ελλήνων». Η διγλωσσία ή σύγχυση γλωσσών, ήτοι όταν κάνουμε ανάμιξη π.χ. δημοτικής και καθαρεύουσας ή τοπικής και κοινής ή λατινικής και ελληνικής κ.α. Ο Σολοικισμός, όταν παραβιάζουμε τους συντακτικούς κανόνες.

 

5. ΟΙ ΤΕΧΝΟΤΡΟΠΙΕΣ ( ΤΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ & ΚΙΝΗΜΑΤΑ)

 

Λογοτεχνικό κίνημα λέγεται μια ομάδα επαναστατημένων λογοτεχνών με ορισμένο πρόγραμμα που αγωνίζονται να το επιβάλλουν, όπως π.χ. οι ντανταϊστές, οι φουτουριστές κ.α. Λογοτεχνικά ρεύματα λέγονται οι τεχνοτροπίες, οι αισθητικές παρουσιάσεις των έργων της λογοτεχνίας. Οι επιστημονικές, οι φιλοσοφικές και οι κοινωνικοοικονομικές αντιλήψεις των λογοτεχνικών συγγραφέων ή οι διαμορφωτικοί παράγοντες που επηρεάζουν το  συγγραφέα ή  τον κάθε δημιουργό στην αισθησιακή παρουσίαση του έργου του. Σπάνια ένα σπουδαίο  έργο ανήκει αποκλειστικά σε μια μόνο σχολή ή τεχνοτροπία.

 

Τη λογοτεχνία σήμερα επηρεάζουν τα εξής  ρεύματα, τα   οποία άρχισαν να διαμορφώνονται από τον 18ο  - 19ο  αι. μ.Χ. στο εξωτερικό:

1) Ο κλασικισμός. Είναι η μορφή της λογοτεχνίας, που θεωρεί ως ιδανικό την ελληνική ρωμαϊκή αρχαιότητα. Θέλει να ξαναγυρίσουμε στα αρχαία πρότυπα και ιδανικά, την τελειότητα. Στον κλασικισμό η λογική κυριαρχεί πάνω στο συναίσθημα και τη φαντασία. Η έκφραση έχει πάντα την πληρότητα την αρτιότητα, την κυριολεξία, το φυσικό και το απέριττο. Επιδιώκεται το τέλειο, το αρμονικό, το πλαστικό και η ισορροπία. Ο όρος «κλασικισμός» προέρχεται από τη λατινική λέξη classicus που σημαίνει αυτός που κατατάσσεται σε μια εξέχουσα  τάξη (class), ο πλούσιος ρωμαίος, όταν κατέχει  πάνω από 120 000 ασσάρια. Κλασικό ονομάζουμε ένα εξέχον  έργο, κάθε τι που διαθέτει ανεξάντλητη δύναμη αντίστασης στην πάροδο και την καταλυτική επίδραση του χρόνου, που αντέχει στην κριτική όλων των ανθρώπων και αναγνωρίζεται ως τέλειο, έξοχο και πρότυπο, άξιο μεγάλης προσοχής και βαθύτατου σεβασμού, όπως π.χ. ο  Παρθενώνας, τα αγάλματα του Φειδία, του Πραξιτέλη κ.α., αλλά και η μουσική του Μπετόβεν, τα έργα του Σαίξπηρ κ.α. Κλασσικοί Γάλλοι συγγραφείς: Ρονσάρ, Λαφονταίν, Μολιέρος, Ρακίνας κ.α.,  Γερμανοί: Γκαίτε, Σίλλερ, Λέσιγκ κ.α. Ελλάδα: Α. Κάλβος

2) Ο ρομαντισμός. Ρομαντισμός λέγεται η λογοτεχνική πνευματική κίνηση που δημιουργήθηκε αρχές 19ου αι. σ’ αντίθεση του διαφωτισμού και του κλασικισμού και εκφράζει  τη ρομαντική διάθεση. Είναι η λογοτεχνική εκείνη τεχνοτροπία και γενικότερα η ιδιαίτερη εκείνη μορφή της ζωής, κατά την οποίαν κυριαρχούν το συναίσθημα, η φαντασία, η εξιδανίκευση των πραγμάτων, η άρνηση της πραγματικότητας και η ατονία της λογικής. Ο όρος ρομαντισμός προέρχεται από τη λέξη roman των ρωμανικών γλωσσών (Γαλλικής Ισπανικής, Ιταλικής κ.α.) που σημαίνει επική ή ερωτική ποίηση, όμως η λέξη roman είναι παράγωγη από την ελληνική λέξη "έρως" > ιταλικά  romanzo = διήγημα, εποποιία, μυθιστόρημα... με ερωτική ιστορία, το ειδύλλιο).   Ρομαντικό λέγεται ένα έργο, όταν περιγράφει πρόσωπα, τοπία... με ονειρώδη, ειδυλλιακή αίσθηση και διάθεση,  όταν τα βλέπει όμορφα και ωραία και γενικά όπως  ο ερωτευμένος. Ο ρομαντικός συγγραφέας διαλέγει τα τοπία των πράξεων του έργου να είναι πάρα πολύ γραφικά, ωραία, όμορφα, ήρεμα... ως αυτά    που διαλέγουν οι ερωτευμένοι (π.χ. ωραίες κοιλάδες, αρχαιολογικοί  χώροι, αξιοθέατα, γραφικές ταβέρνες, απόμερα και ήσυχα μέρη...). Ομοίως χρησιμοποιεί λόγια (γλώσσα) τρυφερά,  γλυκά, αγνά, όπως αυτά που λένε οι πολύ ερωτευμένοι.  Ομοίως ως πρόσωπα του έργου (βασικοί ήρωες) φέρει άτομα   ωραία, λεπτά, τρυφερά, αγνά... στην εμφάνιση και χαρακτήρα. Στο ρομαντισμό είναι έντονα  η αίσθηση της εθνικής ζωής και το βαθύ θρησκευτικό συναίσθημα.  Τα θέματα που απασχολούν τους ρομαντικούς ποιητές είναι αυτά που τονίζουν τα εθνικά στοιχεία και την εθνική ζωή, τα θρησκευτικά, τα πατριωτικά, τα ιπποτικά, τα ερωτικά κ.τ.λ. γεγονότα.

Γάλλοι ρομαντικοί: Σατωβριάνδος, Ουγκώ, Λαμαρτίνος, Μυσέ, Δουμάς κ.α.

Άγγλοι ρομαντικοί: Γ. Σκώτ, Σέλλεϋ, Μπάιρον, Κόλλεριτζ κ.α.

Έλληνες: A. Βαλαωρίτης

 

3) Ο ρεαλισμός.  Ρεαλισμός λέγεται η λογοτεχνική πνευματική κίνηση που γεννήθηκε μέσα 19ου αι. και εκφράζει την πραγματικότητα, την αντιρομαντική και αντιιδεαλιστική διάθεση. Ο όρος «ρεαλισμός» προέρχεται  από τη  λατινική λέξη res που σημαίνει  το πράγμα, το αντικείμενο, realismus = η πραγματικότητα, ο αντικειμενισμός, η αλήθεια, o πραγματισμός, η πραγματοκρατία. Ρεαλιστικό λέγεται ένα έργο, όταν παρουσιάζει, περιγράφει,   απεικονίζει κ.τ.λ. τα πρόσωπα του έργου, τις πράξεις τους κ.τ.λ. ως έχουν  πραγματικά και όχι με ωραιοποιήσεις, εξογκώσεις και εξιδανικεύσεις ως επιβάλλει η αισθητική του  ρομαντισμού ή με  κακοποιήσεις, αδιαφορία και  δυσφορία, όπως επιβάλλει ο ιδεαλισμός. Όταν ο συγγραφέας απεικονίζει την πραγματικότητα ή όταν περιγράφει και τον εσωτερικό και τον  εξωτερικό κόσμο των προσώπων του έργου, καλό ή κακό, με κριτική αισθησιακή. Τα βασικά χαρακτηριστικά του ρεαλισμού είναι:

α) ο ρεαλισμός δείχνει μια τάση για αντικειμενικότητα,

β) αφήνει τα γεγονότα να μιλήσουν από μόνα τους,

γ) επιλέγει θέματα κοινά, από την καθημερινή ζωή και πραγματικότητα,

δ) παρουσιάζει κοινές εμπειρίες.

Ρεαλιστικά στοιχεία συναντάμε σε μεγάλους συγγραφείς όλων των εποχών, όμως η ουσιαστική διαμόρφωση της τεχνοκρατίας αυτής συμπίπτει με την ανάπτυξη των φυσικών επιστημών, της θετικής φιλοσοφίας και της λατρείας της επιστήμης, που αρχίζουν να κυριαρχούν από τα μέσα του ιθ’ αιώνα. Τότε ο ρεαλισμός παρουσιάζεται σαν οργανωμένη θεωρία και σχολή.

Ο ρεαλισμός διαφέρει ριζικά τόσο από τον κλασικισμό, όσο και από το ρομαντισμό. Με τον πρώτο έχουν βέβαια σαν κοινό στοιχείο την αντικειμενική αναπαράσταση προσώπων, πραγμάτων και καταστάσεων, χωρίς την προσωπική επέμβαση του συγγραφέα, αλλά διαφέρουν βασικά στο σκοπό, τα μέσα και την τεχνική. Οι ρεαλιστές μυθιστοριογράφοι δεν προβάλουν ηρωικά κατορθώματα και περιπέτειες, αλλά συνηθισμένες πράξεις και καθημερινά θύματα της κοινωνίας. Ο ρεαλιστής  συγγραφέας διαλέγει τα  θέματα του να είναι από τη σύγχρονη, καθημερινή ζωή. Οι ήρωες δεν τον απασχολούν, πρωταγωνιστές είναι οι κοινοί άνθρωποι και ο κοινωνικός περίγυρος. Δεν επιδιώκει την εξιδανίκευση, αλλά την πιστή αναπαράσταση της πραγματικότητας, γι’ αυτό η μορφή του είναι περιγραφική και λεπτομερειακή, χωρίς λυρικές εξάρσεις και εξωραϊσμούς. Έτσι το ύφος του είναι απλό και ξερό, δεν επιθυμεί να γοητεύσει, αλλά να πείσει.

Ο ρεαλισμός αντιτίθεται στην υπερβολή της φαντασίας, του συναισθήματος και της ονειροπόλησης και δε χρησιμοποιεί τον πλούσιο και, πολλές φορές, υπερφορτωμένο λόγο του ρομαντισμού. Κάποτε οι λογοτέχνες, για να αποδώσουν ρεαλιστικά ορισμένες καταστάσεις ζωής και συμπεριφοράς, δε διστάζουν να απεικονίσουν εξονυχιστικές λεπτομέρειες σχετικές με ερωτικές σχέσεις, τη βία και τις σεξουαλικές διαστροφές (Λαίδη Τσάτερλι του Λόρενς, Λολίτα του Ναμπόκοφ κ.α.), κάτι που δεν κάνει ο ρομαντισμός.

 

4)   Ο νατουραλισμός. Ο θεμελιωτής του νατουραλισμού είναι ο Εμίλ Ζολά ανάμεσα στα χρόνια 1860 - 1880. Ο όρος «νατουραλισμός» προέρχεται από τη λατινική λέξη natura που σημαίνει η φύση, naturalismus = η φυσιοκρατία, η  φυσικότητα. Ο νατουραλισμός είναι κάτι πιο πάνω από το ρεαλισμό. Οι νατουραλιστές παρατηρούν και περιγράφουν ανθρώπους ψυχρά, αμέτοχα, όπως ένα αντικείμενο, ένα ζώο ή μια μηχανή. Επηρεασμένοι από τη δαρβινική θεωρεία υποβιβάζουν τον άνθρωπο στην κατάσταση του ζώου. (Βλέπε το «Ανθρώπινο κτήνος», του Ζολά). Η τεχνοκρατία αυτή επιδιώκει την άμεση και πιστή εφαρμογή της φύσεως και της πραγματικότητας, άσχετα αν τα πράγματα έχουν ατέλειες και ασχήμιες. Έχει περιγραφικό χαρακτήρα, δηλ. παρατηρεί και καταγράφει τα πράγματα όπως ακριβώς είναι και όπως βρίσκονται. Απεικονίζει φωτογραφικά τα γεγονότα, επιπόλαια και με ρηχότητα. Μελετά την ανθρώπινη ψυχή και βρίσκει τα κίνητρα και τους κόσμους της. Προσέχει κυρίως τις κακές και παθολογικές στιγμές της ζωής τις οποίες παρακολουθεί και καταγράφει. Ο νατουραλισμός έχει όλα τα στοιχεία του ρεαλισμού, υπερτονισμένα, όμως σε σημεία υπερβολής. Η όψη του κόσμου που παρουσιάζει είναι ζοφερή κι η εικόνα του ανθρώπου θλιβερή κι απογοητευτική, καθώς αυτός περιγράφεται σωματικά και ψυχικά ατελής και αδύναμος, δημιούργημα της κληρονομικότητας και του περιβάλλοντος.

 

5) Ο παρνασσισμός. O Παρνασσισμός είναι μια τεχνοτροπία, που πρωτογεννήθηκε στη Γαλλία και σήμερα είναι σε παρακμή. Παρνασσιακοί ονομάστηκαν οι νέοι ποιητές που ποιήματά τους δημοσιεύθηκαν σε μια κοινή συλλογή το 1886 στο Παρίσι με τον τίτλο «Σύγχρονος Παρνασσός». Η τεχνοτροπία αυτή επανέφερε στην τέχνη την κλασσική ισορροπία, τη συμπύκνωση των νοημάτων, τη γαλήνη και την ακρίβεια, όπως ο κλασικισμός. Θέλει την αυστηρή τήρηση των στιχουργικών κανόνων και αποδίδει μεγάλη σημασία στην εξωτερική μόρφωση της ποίησης. Κυριότεροι αντιπρόσωποι  της τεχνοτροπίας αυτής υπήρξαν οι: Λεκόντ Ντελίλ,  Θεόφιλος Γκωτιέ.

 

6) Ο συμβολισμός. Η τεχνοκρατία αυτή παρουσιάστηκε στο τέλος του ΙΘ αιώνα στη Γαλλία σαν αντίδραση στο ρομαντισμό, στο νατουραλισμό και στον παρνασσισμό. Η ονομασία αυτή δόθηκε γιατί στη νέα τούτη τεχνοτροπία ο καλλιτέχνης προσπαθεί να εκφράσει τα πιο βαθιά συναισθήματα, ακόμη και τις πιο λεπτές τους αποχρώσεις, με τη βοήθεια συμβόλων παρμένων από τον υλικό και τον πνευματικό κόσμο.  Οι συμβολιστές είναι κυρίως ποιητές που επιζητούν να δημιουργήσουν μια ποίηση, στην οποία οι λέξεις θα έχουν μια υποβλητική μουσικότητα. Οι συμβολιστές ποιητές γέννησαν τον ελεύθερο στίχο.Ο συμβολισμός πίσω από κάθε φυσικό αντικείμενο, καλλιτέχνημα ή φαινόμενο, βλέπει μια ιδέα, μια ψυχική και πνευματική ζωή. Ο υλικός κόσμος για το συμβολιστή είναι σύμβολο, εικόνα, ή μορφοποίηση του νοητού κόσμου των ιδεών. Κύρια χαρακτηριστικά του συμβολισμού είναι: o ρεμβασμός, η μουσικότητα, η φευγαλέα εντύπωση και η υπερβολή. Για να το επιτύχει αυτό, χρησιμοποιεί τη γλωσσική ελευθερία και τη νοηματική ασάφεια. Κύριος θεμελιωτής του συμβολισμού είναι ο Γάλλος Βερλαίν και ο πρόδρομός του Μπωντλαίρ. Εκπρόσωπος του συμβολισμού στην Ελλάδα είναι ο Κ. Χατζόπουλος.

 

7) Ο σουρεαλισμός ή υπερρεαλισμός. Η τεχνοκρατία αυτή αποβλέπει στην υπέρβαση του πραγματικού και αισθητού κόσμου, ζητώντας την παράσταση και εξωτερίκευση των υποσυνειδήτων ενεργειών της ψυχής και των ονειρικών εντυπώσεων. Δεν τηρεί τάξη, ακρίβεια, ενότητα, συμφωνία και συμμετρία. Παρουσιάζει τα πράγματα και τις ιδέες πολύ τολμηρά, πιο πέρα απ’ όσο βρίσκονται στην πραγματικότητα. Κυριότεροι εκπρόσωποι του σουρεαλισμού στη Γαλλία υπήρξαν: ο Μπρετόν, ο Ελυάρ, ο Αραγκόν. Στην Ελλάδα ο Εμπειρίκος και ο Εγγονόπουλος.

 

8) Ο ιδεαλισμός. Είναι η τεχνοτροπία εκείνη κατά την οποία ο λογοτέχνης επιδιώκει την εξιδανίκευση της πραγματικότητας με την αναπαράσταση του ιδεώδους κάλλους.

 

6. ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ  ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ ΚΑΙ ΓΕΝΙΕΣ

 

Λογοτεχνική γενιά λέγεται η ομάδα λογοτεχνών μιας συγκεκριμένης εποχής ή περιόδου. Σε μια λογοτεχνική γενιά εντάσσονται λογοτέχνες που έχουν περίπου την ίδια ηλικία, άρα και κοινές ιστορικές και πολιτιστικές εμπειρίες και συναίσθηση ότι διαφέρουν από προηγούμενη γενιά ως προς την έκφραση νέων μορφών. Λογοτέχνες που ανήκουν στην ίδια γενιά συμβαίνει πολλές φορές να ακολουθούν διαφορετικές σχολές.

Λογοτεχνική σχολή λέγεται μια ομάδα λογοτεχνών με ίδια χαρακτηριστικά γνωρίσματα μορφής και περιεχομένου, με κοινές αισθητικές αντιλήψεις που εισάγει νέες μορφές. Η διαφορά της από τη γενιά έγκειται στο γεγονός ότι επικεφαλής της Σχολής υπάρχει μια εξέχουσα καλλιτεχνική προσωπικότητα που της αναγνωρίζεται ο ρόλος του δασκάλου. Παράδειγμα ο Σολωμός επικεφαλής της Επτανησιακής Σχολής.

 

Κυριότερες Σχολές της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας είναι οι εξής:

1) Κρητική Σχολή. Οι Κρητικοί έχουν να επιδείξουν αξιόλογα λογοτεχνικά έργα από πολύ παλιά, αλλά τα πιο σημαντικά γράφτηκαν επί εποχής Βενετών, οι οποίοι κατείχαν την Κρήτη πάνω από τετρακόσα χρόνια (1211 - 1669) και γι’ αυτό όταν λέμε «Κρητική σχολή» εννοούμε την ως άνω περίοδο (περίοδος ακμής 1610 - 1669). Οι Κρήτες, την εποχή που η ηπειρωτική Ελλάδα στέναζε κάτω από τον τούρκικο ζυγό (1610 - 1669), ζώντας κάτω από την κυριαρχία των Ενετών, που τους είχαν επιτρέψει να διατηρήσουν τη γλώσσα τους, γνώρισαν σχετικά κάποια ελευθερία τα χρόνια αυτά με αποτέλεσμα να αναπτύξουν αφενός μια ιδιαίτερη  ελληνική διάλεκτο που διατηρήθηκε έως την απελευθέρωση της Ελλάδος το 1821  και αφετέρου μια αξιόλογη λογοτεχνία. Έτσι, όταν λέμε «Κρητική λογοτεχνική σχολή» εννοούμε την ως άνω περίοδο, η οποία διαιρείται σε Πρώιμη: Στέφανος Σαχλίκης (1331 – 1400) και ακμής: Βιτσέντζος Κορνάρος (1553– 1613), Γεώργιος Χορτάτσης (1550 – 1610) κ.α.  

Η Ιταλική λογοτεχνία και η ιταλική γλώσσα επέδρασαν στη διαμόρφωση της Κρητικής Λογοτεχνίας και Κρητικής γλώσσας, όμως όχι στο να λατινοποιηθεί, αλλά στο να διαμορφώσουν και να αποκτήσουν οι Κρήτες τη δική τους ελληνική διάλεκτο, η οποία διατηρήθηκε  από τότε και μέχρι που απελευθερώθηκε η Ελλάδα το 1821 και η διάλεκτος αυτή μετά έπαιξε πρωταρχικό ρόλο στη διαμόρφωση της κοινής δημοτικής ελληνικής γλώσσας.  Χαρακτηριστικά γνωρίσματα της Κρητικής λογοτεχνίας είναι η χρήση της Κρητικής διαλέκτου, η χρήση στην ποίηση συνήθως του δεκαπεντασύλλαβου και ομοιοκατάληκτου στίχου και η άντληση των θεμάτων κυρίως από τον έρωτα και τη θρησκεία. Η Κρητική λογοτεχνία έχει βαθιά ελληνικό χαρακτήρα παρά τις ξένες επιδράσεις που έχει δεχτεί. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί είναι γνήσια ελληνική λαλιά και μελωδική και οι στίχοι τους στα ποιήματα είναι συνήθως δεκαπεντασύλλαβοι.

 

2) Η Επτανησιακή Σχολή. Στα Επτάνησα, εξαιτίας του ότι δεν υποτάχθηκαν στους Τούρκους, αλλά έμειναν κάτω από την κυριαρχία των Ενετών (1386 – 1797), αναπτύχθηκε εκεί μεγάλη πνευματική κίνηση και δημιουργήθηκε το σπουδαιότερο πνευματικό κέντρο της Ελλάδας. Ιδιαίτερα η λογοτεχνική παραγωγή των Επτανήσων κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα είναι γνωστή ως Επτανησιακή σχολή. Κυριότερος εκπρόσωπος της σχολής αυτής είναι ο Διονύσιος Σολωμός. Στη σχολή αυτή ανήκουν επίσης οι: I. Τυπάλδος, Γ. Τερτσέτης, Λ. Μαβίλης, Ι. Πολυλάς, Α. Κάλβος, Α. Βαλαωρίτης κ.α. Χαρακτηριστικά γνωρίσματα της επτανησιακής λογοτεχνίας είναι η χρήση της δημοτικής γλώσσας, η χρήση στην ποίηση συνήθως του δεκαπεντασύλλαβου και ομοιοκατάληκτου στίχου  και η άντληση των θεμάτων κυρίως από τη θρησκεία, την πατρίδα και τον έρωτα. Γενάρχης της Επτανησιακής σχολής θεωρείται ο Διονύσιος Σολωμός.

 

3)   Η Σχολή των Ιωαννίνων. Η σχολή αυτή πήρε την ονομασία της από τα Ιωάννινα, τα οποία επί εποχής Αλί Πασά ανάπτυξαν αξιόλογη πνευματική κίνηση με επικεφαλής τον Α. Ψαλίδα. Στη σχολή αυτή ανήκουν: A. Χριστόπουλος, Ι. Βηλαράς, Ρ. Φεραίος κ.α. Κύριο χαρακτηριστικό τους η χρήση της δημοτικής.

 

5)   Η παλιά Αθηναϊκή Σχολή ή Ρομαντική. Η Σχολή αυτή αναπτύχθηκε στην Αθήνα κατά τον 19ο αι., όταν η Αθήνα έγινε πρωτεύουσα του ελληνικού Κράτους, από τους Φαναριώτες λόγιους που συγκεντρώθηκαν εκεί και οι οποίοι συνέχισαν τη λόγια παράδοση σ’ όλους τους τομείς της πνευματικής κίνησης.  Κυριότεροι εκπρόσωποί της είναι: Α. Ραγκαβής, Π.  Σούτσος, Δ. Παπαρηγόπουλος, Γ. & Α. Παράσχος κ.α.  Είναι επηρεασμένοι από το γαλλικό ρομαντισμό και γράφουν συνήθως στην καθαρεύουσα. Γ. Βιζυηνός, Α. Προβελέγγιος, Γ. Ζαλοκώστας και Δ. Βικέλας ανήκουν στη μεταβατική εποχή της Παλαιάς και της Νέας Αθηναϊκής Σχολής.

 

6)   Η Νέα Αθηναϊκή (ή Παλαμική) Σχολή. Δημιουργός της Σχολής αυτής είναι: ο Κ. Παλαμάς με τους Ν. Καμπά και Γ. Δροσίνη. Η Σχολή αυτή κηρύσσει την επιστροφή στη γνήσια λαϊκή παράδοση, στη δημοτική γλώσσα και σε όλα εκείνα τα στοιχεία που είχε περιφρονήσει η Ρομαντική Σχολή. Η τεχνοτροπία της είναι κυρίως νατουραλιστική. Κυριότεροι άλλοι εκπρόσωποί της είναι:

α) Η πρώτη Παλαμική γενιά: Ι. Πολέμης, Α. Μαβίλης, Α. Μαλακάσης, Κ. Κρυστάλλης κ.α.

β) Η δεύτερη Παλαμική γενιά: Α. Σικελιανός, Ν. Καζαντζάκης, Α. Παπαδιαμάντης, Α. Καρκαβίτσας, Ι. Κονδυλάκης, Γ. Ψυχάρης, Γ. Ξενόπουλος κ.α.

Τη Νέα Αθηναϊκή Σχολή συμπληρώνουν:

Η Σχολή της τέχνης (1895 - 1912) που στην αρχή ακολουθεί την Παρνασσιακή και ύστερα τη συμβολιστική τεχνοκρατία: Ι. Γρυπάρης, Κ. Χατζόπουλος, Μ. Μαλακάσης, Λ. Πορφύρας, Ζ. Παπαντωνίου, Π. Νιρβάνας κ.α.

Η Σχολή του Νουμά, που καλλιεργεί με φανατισμό το δημοτικισμό: Ρ. Γκόλφης, Κ. Καρθαίος, Π. Βλαστός κ.α.

Οι οπαδοί του συρρεαλισμού, με κυριότερο εκπρόσωπο τον  Ο. Ελύτη

Η Μοντέρνα Σχολή, με κυριότερο εκπρόσωπο το Γ. Σεφέρη

 

Λογοτεχνικές σχολές απόδημου Ελληνισμού:

·         Η Αλεξανδρινή Σχολή, με κέντρο την Αλεξάνδρεια: K. Καβάφη, Π. Γνευτό κ.α.

·         Η Κυπριακή Σχολή: B. Μιχαηλίδη, Θ. Λυπέρτη, Λ. Παυλίδη, Τεύκρο Ανθία, Π. Κριναίο κ.α.

·         Η Αγγλική Σχολή: A. Eφταλιώτη, Α. Πάλλη, Π. Βλαστός κ.α.

 

 

7. ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΙ ΠΕΡΙΟΔΟΙ

 

Λογοτεχνική περίοδος ονομάζεται ορισμένο χρονικό διάστημα της λογοτεχνίας, στο οποίο επικρατεί κάποιο σύστημα κανόνων. Οι κυριότερες περίοδοι της ελληνικής λογοτεχνίας είναι οι εξής:

1. Η Αρχαία λογοτεχνία: Όμηρος, Ησίοδος, Αισχύλος, Ευριπίδης, Σαπφώ,... 

2. Η Νεοελληνική λογοτεχνία (από τον  9ο  μ.Χ. αι., όταν το Βυζάντιο είχε ήδη εξελληνιστεί, μέχρι σήμερα)

α) Πρώτη Περίοδος (900 - 1453 = Άλωση Πόλης): Τα Ακριτικά Τραγούδια, το Χρονικό του Μορέως, το Ακριτικό ‘Έπος, ο Σκαπανέας κ.α.

β) Δεύτερη Περίοδος (1453 - 1669 = ‘Αλωση Κρήτης): Λ. Δελαπόρτας, Σκλάβος, Μπουνιαλής κ.α. Κρητική Λογοτεχνία: Β. Κορνάρος, Γ. Χορτάτζης κ.α.

γ) Τρίτη Περίοδος ή Προεπαναστατική (1669 - 1821):

Εκκλησιαστικοί ρήτορες: Σκούφος, Μηνιάτης, Θεοτόκης κ.α.

Διαφωτιστές: E. Boύλγαρης, Β. Δαμοδός, Α. Κοραής, Α. Ψαλίδας, ο Ρήγας κ.α.

Τα δημοτικά τραγούδια & οι λαϊκές διδαχές.

δ) Τετάρτη περίοδος (1821 - 1880): Η Επτανησιακή σχολή και η Παλαιά Αθηναϊκή Σχολή.

ε) Πέμπτη Περίοδος (1880 - 1922): Η Νέα Αθηναϊκή Σχολή, Η Σχολή της Τέχνης, Η Σχολή του Νουμά κ.α.

στ) Έκτη Περίοδος ή Περίοδος του Μεσοπολέμου (1922 - 1940): Η γενιά του 1920: Σ. Μυριβήλης, Καρυωτάκης κ.α. Η γενιά του 1930: Η. Βενέζης, Α. Τερζάκης, Θεοτοκάς, Κ. Πολίτης κ.α. Μοντέρνα ποίηση: Ελύτης, Σεφέρης, Ρίτσος, Βάρναλης, Βρεττάκος κ.α.

ζ) Έβδομη Περίοδος ή Μεταπολεμική (1940 - σήμερα):

Η γενιά της αντίστασης: N. Καζαντζάκης, Ρ. Μπούμη-Παπά, Δ. Φωτιάδης, Ε. Αλεξίου, Δ. Χατζής κ.α. Η γενιά του ’50 (βρίσκεται σε εξέλιξη): E. Bλάμη, Ζ. Σκάρος, Γ. Μαγκλής, Ν. Αθανασιάδης κ.α.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο

Η ΠΕΖΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

 

1. Η ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ

 

Η πεζογραφία είναι είδος γραφής στο οποίο ο συγγραφέας αφηγείται ένα γεγονός, πραγματικό ή φανταστικό, είτε σε πρώτο είτε σε τρίτο πρόσωπο είτε χρησιμοποιώντας και διάλογο. Οι βασικές μορφές της πεζογραφίας σήμερα είναι δύο: το μυθιστόρημα και το διήγημα. Παλιότερα ήταν και ο μύθος.

Το διήγημα βασίζεται σε μια  ιστορία που έχει συμβεί και την οποία διηγείται ο διηγηματογράφος. Το μυθιστόρημα βασίζεται σε μια μυθική ιστορία, εξ ου και μυθιστόρημα, δηλαδή σε μια ιστορία φανταστική, υποθετική,  που αναπλάθεται στη φαντασία του συγγραφέα. Η ανάπλαση του μύθου περιστρέφεται στις εμπειρίες της ζωής όπως τις γνωρίζει ή αντιλαμβάνεται ο συγγραφέας. Συνήθως ο μύθος πλάθεται γύρω από ένα πρόσωπο το οποίο αποτελεί το βασικό ήρωα. Τα άλλα πρόσωπα του μυθιστορήματος συνθέτουν το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαδραματίζονται τα γεγονότα. Οι σχέσεις του ήρωα προς τα άλλα πρόσωπα, οι συγκρούσεις, τα πάθη και γενικά οι χαρακτήρες των πρωταγωνιστών ζωντανεύουν τα διαδραματιζόμενα και εισάγουν τον αναγνώστη στο σκηνικό όπου βιώνεται ο μύθος. Ακόμη βοηθούν στο να διαγραφεί καλύτερα ο χαρακτήρας του βασικού ήρωα και να σκιαγραφηθεί με ζωηρότητα ο χαρακτήρας της κοινωνίας του δεδομένου μύθου

Στο μυθιστόρημα δίνεται μεγάλη έκταση, χρονική και περιγραφική, στο μύθο που ιστορείται, καθώς και στην πλοκή, η οποία προχωρεί σε βάθος και πλάτος. Ακόμη τα πρόσωπα που εμπλέκονται στο μυθιστόρημα είναι πολύ περισσότερα. Οι καταστάσεις οι οποίες εναλλάσσονται στην πλοκή είναι περισσότερες και πιο πολύπλοκες. Τέλος στο μυθιστόρημα ο συγγραφέας έχει την ευκαιρία να εισδύσει σε βάθος στους χαρακτήρες του έργου, ν” αποκαλύψει τον ψυχικό τους κόσμο και να αφηγηθεί εμπειρίες και βιώματα που δεν μπορούν να ξεδιπλωθούν στην περιορισμένη έκταση ενός διηγήματος. Περιλαμβάνει βέβαια και το διήγημα όλα τα στοιχεία τα οποία συνθέτουν ένα μυθιστόρημα αλλά σε περιορισμένο βαθμό, έκταση και βάθος.

 

 

2. ΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΔΙΗΓΗΣΗΣ

 

Η διήγηση, γραπτή ή προφορική, γίνεται με τρεις τρόπους: με αφήγηση, με  διάλογο και μεικτά.

Αφηγηματική διήγηση είναι εκείνη κατά την οποία εκθέτουμε τα γεγονότα, τις σκέψεις μας και τα συναισθήματά μας σε συνεχή λόγο. Η μορφή αυτή της διηγήσεως χρησιμοποιείται κυρίως στην ιστορία, στις επιστημονικές μελέτες και στην επική ποίηση, όμως εκεί με ποιητικό τρόπο.

Διαλογική διήγηση είναι εκείνη κατά την οποία εκθέτουμε τα γεγονότα κ.τ.λ. με διάλογο, δηλ. με εναλλαγή ομιλητών, βάζοντας τα πρόσωπα του λόγου να πουν τα ίδια το τι είπαν, είδαν άκουσαν, έκαναν κ.τ.λ.. Η μορφή αυτή της  διηγήσεως χρησιμοποιείται σε όλα τα είδη λόγου.

Μεικτή διήγηση είναι εκείνη κατά την οποία άλλοτε χρησιμοποιείται αφηγηματική διήγηση και άλλοτε διαλογική.

 

3. ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑΣ

 

Α. Η ΔΙΗΓΗΜΑΤΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

 

1. Ο μύθος.   Ο μύθος είναι η μυστηριώδη αφήγηση, αυτή που από τη μια πολλές φορές γίνεται και με προσωποποιήσεις ζώων ή πραγμάτων, για να επεξηγήσει αλληγορικά κάτι και από την άλλη έχει σκοπό να επιδείξει με ιδιαίτερο τρόπο μια πρακτική αλήθεια και να δώσει το λεγόμενο ηθικό δίδαγμα ή απόφθεγμα.

Αρχικά στην αρχαία Ελλάδα τα λογοτεχνικά έργα ήταν δυο λογιών. Τα ιστορικά και τα μυθικά. Τα ιστορικά διηγούνταν πραγματικά γεγονότα (ιστορίες ανθρώπων,  πολέμους, διαμάχες κ.τ.λ.). και τα μυθικά  τα φανταστικά γεγονότα ( οι μυστηριώδεις πλαστές και  μεταφυσικές ιστορίες ).

Οι προσωποποιήσεις ζωών, φυτών, βουνών κλπ  έχουν σκοπό  από τη μια να δείξουν-τονίσουν με αλληγορικό τρόπο τη δυνατότητα των θείων και από την άλλη να παραβάλουν τις φυσικές με   τις ανθρώπινες αδυναμίες, ιδέες, αξίες.... βγάζοντας διάφορα διδάγματα (επιμύθια).

Κανονικά οι μύθοι, σύμφωνα με το Στράβωνα και το Διόδωρο, είναι ο λόγος της αρχαίας εκκλησίας με τους οποίους δημιουργεί το μυστήριο.

Κλειδί πολλών μύθων είναι η ετυμολογία, επειδή τα ονόματα είναι και αυτά μνημεία και περικλείουν  ιστορία όπως    και  τα  αρχαιολογικά  ευρήματα.  Υπενθυμίζουμε από το βιβλίο  "Μαθήματα Γλωσσολογίας Α. Κρασανάκη" ότι ένα  όνομα για να δοθεί σε ένα πρόσωπο λόγου  κάτι θα είναι αιτία, κάτι θα το συνδέει μ' αυτό, παρέβαλε π.χ.: ράφτης = ο επαγγελματίας & κ. Ράφτης = ένας νυν ή πρώην επαγγελματίας με το όνομα αυτό,  Αδάμ σε ανάμνηση του παππού &  Αδάμ = αυτός που δε δαμάζεται, ο αδάμαστος (α-δάμ = από το στερητικό «α-» και το «δαμάζω», στη χριστιανική θρησκεία «αδάμας» = ο λίθος, «λάος» = η πολύ σκληρή ανόργανη ύλη, που έγινε λαός, δηλ.  οργανική, ευπαθής ύλη, από την  κύηση του Κρόνου > Χρόνου ( εκ -ροής)....... 

 

Μύθος Ησιόδου (Θεογονία) "Η Γη ερχόμενη σε γάμο με  τον Ουρανό, γέννησε τη Ρέα,    τον Κρόνο, τον Πόντο... Κατόπιν  Ρέα και Κρόνος ερχόμενοι σε γάμο γέννησαν το Δία"... Ο μύθος αυτός μεθερμηνευόμενος ετυμολογικά μας λέει ότι η θήλεα αρχή η γη (= τα όσα στη γη κάτω, το χώμα, το υδρογόνο, τα γήινα στοιχεία) μαζί με την άρρενα αρχή  τον  ουρανό ( = τα όσα  άνω της γης, ο αέρας, το φως, το οξυγόνο κ.τ.λ.)  ερχόμενα  σε   επαφή   (γάμο), γέννησαν τον Κρόνο (= χρόνο), τον  Πό(ν)τον (= η πόσις, το ποτό,  το υγρό στοιχείο) κ.τ.λ.  Κατόπιν Κρόνος και Ρέα γέννησαν, έφεραν στον κόσμο, το  Δία (Ζευς), τη ζωή.

(«Κρόνος» > χρόνος = από το εκ + ρέω  > Κρόνος = αυτός που γεννά τα πάντα, αλλά και τα τρώει, τα κάνει και πεθαίνουν....  )

Μύθος Ομήρου ("Περί γένεσις λαών")  ο άνθρωπος γεννήθηκε από την πέτρα "Λαούς δε λίθους(λάους) ποίησε Κρονίων" (Ιλιάς). Ο μύθος αυτός μεθερμηνευόμενος ετυμολογικά μας λέει ότι: Ο Κρόνος > χρόνος μετέβαλε τα άψυχα και ανόργανα σώματα, δηλαδή τους λίθους (αρχαία «λάους») σε ενόργανα, έμψυχα, δηλ. σε λαούς. «Λάος ή λάας ή λας» = το λίθινο σώμα, οι πέτρες, το   λατομείο. «Λαός» (τονικό παρώνυμο) = όχι το ανόργανο και    άψυχο  σώμα, αλλά το ενόργανο και έμψυχο, δηλ. ο στρατός ή το κράτος (στρατός και κράτος είναι κάτι που στηρίζεται στην οργάνωση, έχει όργανα). 

 

2. Το παραμύθι.  Παραμύθι λέγεται το ευχάριστο λογοτέχνημα για παιδιά με εξαιρετικά ή απίθανα γεγονότα. Η σύντομη διήγηση με υπόθεση (ιστορία) που κάπως μοιάζει με αυτήν του μύθου και του μυθιστορήματος, απ’ όπου και παρα-μύθι. Στο παραμύθι η ιστορία είναι με  γεγονότα ζώων ή πραγμάτων σε συνδυασμό με ανθρώπινα, που ξεπερνούν τη λογική και την πραγματικότητα, με υπόθεση που δεν μπορεί να γίνει πιστευτή από ένα ενήλικο άνθρωπο παρά μόνο από παιδιά.

Στους μύθους έχουμε προσωποποιήσεις ζώων, στοιχείων κ.τ.λ., που οι πράξεις τους, όμως δεν ξεπερνούν τη λογική.

Το παραμύθι θέλει να διεγείρει και να ευχαριστήσει τη φαντασία, ενώ ο  μύθος  να διδάξει μια αλήθεια ή να επεξηγήσει κάτι.

Στο διήγημα τα γεγονότα είναι αληθινά ή πιθανά (θα μπορούσαν να είχαν συμβεί) και στο παραμύθι απίθανα υπερφυσικά (δε συμβαίνουν στην πραγματικότητα).

Το παραμύθι έχει ευχάριστο ή ευτυχισμένο  αποτέλεσμα, ενώ το μυθιστόρημα και το διήγημα άλλοτε ευχάριστο ή ευτυχισμένο  και άλλοτε όχι.

Τα παραμύθια αρχίζουν συνήθως με το «Μια φορά κι έναν καιρό ένας/ ή κάποια..» ....

 

3. Το μυθιστόρημα. Μυθιστόρημα λέγεται το εκτενές πεζό λογοτέχνημα, που αφηγείται με αλληλουχία γεγονότα που αφορούν την τύχη ή την εξέλιξη της ζωής ενός ή περισσοτέρων ατόμων, των ηρώων του μυθιστορήματος. Μια εκτενής ανθρώπινη ιστορία κάποιου, του μυθιστοριογράφου, που διηγείται τις περιπέτειες ενός άλλου ατόμου και των ανθρώπων που τον περιβάλλουν. Η εκτενής διήγηση όπου μια φανταστική ανθρώπινη ιστορία παρουσιάζεται ως πραγματική, όπως π.χ. τα μυθιστορήματα «Πόλεμος και Ειρήνη» του Τολστόι, «Δον Κιχώτης» του Θερβάντες κ.α.

Το μυθιστόρημα, όπως λέει και το όνομά του, είναι μια ιστορία μύθου, δηλ. μια  ιστορία πλασματική, φανταστική και περιπλεγματική. Η ιστορία του μυθιστορήματος είναι μεν με πρόσωπα και γεγονότα φανταστικά, υποθετικά, όμως πιθανά, εμπνευσμένα από την καθημερινή ζωή του ανθρώπου, και όχι  προσωποποιήσεις ζώων ή κοσμογονικών στοιχείων,  όπως αυτού τούτου του  μύθου.

Η ιστορία (τα γεγονότα και τα πρόσωπα) στο μυθιστόρημα λέγεται και υπόθεση, επειδή είναι υποθετική.

Το μυθιστόρημα είναι ένα από τα κυριότερα είδη του πεζού λόγου. Είναι νεότερο δημιούργημα και η μεγάλη ανάπτυξη  του στην Ευρώπη παρατηρείται τον 19ο αι., κυρίως στη γαλλία:    Ονορέ ντε Μπαλζάκ, Εμίλ Ζολά, Σταντά...

Μεγάλοι Έλληνες μυθιστοριογράφοι: Π. & Α. Σούτσος, Δ. Βικέλας, Η. Βενέζης, Σ. Μυριβήλης, Ν. Καζαντζάκης, Μ. Λουντέμης, Μ. Καραγάτσης.. και πάρα πολλοί άλλοι.

 

4.  Το διήγημα. Διήγημα  λέγεται  το σύντομο μυθιστόρημα, η σύντομη αφήγηση μιας πράξης ή ενός γεγονότος, πραγματικού ή υποθετικού (φανταστικού), για την ικανοποίηση του αναγνώστη. Μεγάλοι Έλληνες διηγηματογράφοι: Παπαδιαμάντης, Βιζυηνός, Καρκαβίτσας, Βενέζης..

Εξέχοντες διηγηματογράφοι: Ραγκαβής, Βιζυηνός, Παπαδιαμάντης, Ξενόπουλος, Καρκαβίτσας, Μυριβήλης κ.α.

 

Σημειώνεται ότι:

Α) Το μυθιστόρημα και το διήγημα διακρίνεται σε πάρα πολλά είδη ανάλογα με τη σκοπιά που εξετάζεται. Ανάλογα με το περιεχόμενό του, διακρίνεται σε: περιπετειώδες (Θερβάντες, Δον Κιχώτης), ταξιδιωτικό (Ροβινσώνας Κρούσος), αισθηματικό κ.α.

Β) Το μυθιστόρημα διαφέρει του διηγήματος στα εξής:

α) η υπόθεση του απλώνεται σε μεγαλύτερη χρονική και    τοπική έκταση.

β) αναφέρεται σε περισσότερα γεγονότα και πρόσωπα. 

γ) έχει μεγαλύτερο πλάτος σύνθεσης (ύλη, σελίδες), επειδή  εξιστορεί πολλές περιπέτειες πέρα από την κύρια υπόθεση, με     τις λεγόμενες παρεκβάσεις.

Γ) Όταν ο συγγραφέας στο έργο του απεικονίζει την απλοϊκή ζωή των ανθρώπων της υπαίθρου ή  της εργατιάς έχουμε το ηθογραφικό διήγημα ή μυθιστόρημα, ενώ όταν επιμένει στην ανάλυση των ψυχικών καταστάσεων έχουμε το ψυχογραφικό διήγημα ή μυθιστόρημα και όταν αναφέρεται στα κοινωνικά προβλήματα, έχουμε το κοινωνικό διήγημα ή  μυθιστόρημα.

Ιδεαλιστικό μυθιστόρημα λέγεται αυτό που οι ήρωες (τα πρόσωπα), οι πράξεις τους κ.τ.λ. παρουσιάζονται  με ιδανική μορφή

Ρεαλιστικό μυθιστόρημα λέγεται αυτό που οι ήρωες (τα πρόσωπα), οι πράξεις τους κ.τ.λ. παρουσιάζονται  με την πραγματική τους  μορφή, ως έχουν.

Υπερρεαλιστικό (ή σουρεαλιστικό) μυθιστόρημα λέγεται αυτό που οι ήρωες (τα πρόσωπα), οι πράξεις τους κ.τ.λ. παρουσιάζονται  με μορφή πιο πέρα από το πραγματικό.

 

5. Η νουβέλα.  Νουβέλα (από το γαλλικό Nuvelle που σημαίνει νέο, είδηση, αγγελία) λέγεται το σύντομο διήγημα για σύγχρονα γεγονότα, πραγματικά ή πλαστά. Η νουβέλα είναι ένα είδος που βρίσκεται ανάμεσα στο διήγημα και το μυθιστόρημα. 'Εχει δηλαδή έκταση μεγαλύτερη από το διήγημα  και μικρότερη από το μυθιστόρημα. Διαφέρει από τα άλλα είδη και    στο ότι:

α) διηγείται σύγχρονα γεγονότα, πραγματικά ή πλαστά (φανταστικά).

β) έχει αισθηματικό περιεχόμενο, με ψυχολογικές   εμβαθύνσεις και λεπτομερή ηθογράφηση.

Νουβέλες με τίτλο διηγήματος έχουν γράψει, οι: Παπαδιαμάντης, Δροσίνης, Κονδυλάκης, Βενέζης, κ.α.

6. Η περιγραφή.  Περιγραφή λέγεται η ζωντανή και ακριβή απεικόνιση με πεζό λόγο των υλικών και αισθητών αντικειμένων και των διαφόρων γεγονότων.Σε κάθε λογοτέχνημα συναντούμε το περιγραφικό στοιχείο. Υπάρχουν όμως και οι αυτοτελείς και ανεξάρτητες περιγραφές.

Ταξιδιωτικές εντυπώσεις λέγονται οι περιγραφές των χωρών που επισκεφθήκαμε σε ένα ταξίδι μας.

7.  Η  ιστορία. Ιστορία λέγεται η αφήγηση με τη ζωή και τις πράξεις των ανθρώπων που έζησαν πριν από μας. Η απλή και συνεχής διήγηση με περιγραφές αξιοπαρατήρητων και απολύτως εξακριβωμένων γεγονότων, τα οποία έχουν μεταξύ τους αλληλουχία και αποτελούν ενότητα. Η περιγραφή των γεγονότων, της ζωής, του έργου, της εξελικτικής πορείας κ.τ.λ.  ενός ανθρώπου ή ενός λαού ή μιας  πόλης κ.τ.λ.

Η ιστορία σημειώνει την ανθρώπινη γνώση, από τότε που ο άνθρωπος άρχισε να δημιουργεί πολιτισμό πάνω στη γη. Είναι ο αληθινός και ασφαλής οδηγός του ανθρώπου για τη γνώση του απώτερου παρελθόντος.

 Πατέρας της ιστορίας λέγεται ο Ηρόδοτος, όμως ο Θουκυδίδης είναι ο πατέρας της επιστημονικής ιστορίας.    

Η  ιστορία ανάλογα με το περιεχόμενό της διακρίνεται σε    πάρα πολλά είδη:  πολεμική, οικονομική,  πολιτική,  εθνολογική...... ελληνική, ιταλική...

Α ν τ ι κ ε ι μ ε ν ι κ ή  ιστορία λέγεται η αληθής. Αυτή   που βγαίνει από αξιόπιστες ή συγκριτικές πηγές ή αυτή  που είναι χωρίς παραποιήσεις από τον ιστορικό ή αφηγητή. 

Υ π ο κ ε ι μ ε ν ι κ ή ιστορία λέγεται αυτή που δεν είναι αποδεκτή από όλους ως έχουσα παραποιήσεις από τον ιστορικό ή αφηγητή.

'Όταν η ιστορία είναι υποθετική (πλασματική), τότε λέγεται μυθιστόρημα και όταν είναι μωρή (ανόητη) π α ρ α μ ύ θ ι. 

Εθνική ιστορία ( Πραγματεύεται πράγματα, θέματα και γεγονότα σχετικά με τη ζωή ενός έθνους.)

Θρησκευτική ή ιερά ιστορία (αναφέρεται στη ζωή και το έργο των αγίων προσώπων, των εκκλησιών κ.τ.λ. ή σε θέματα σχετικά με τη θρησκεία ενός έθνους.)

8.  Το χρονογράφημα. Χρονογράφημα λέγεται η διήγηση με επίκαιρο θέμα. Η αφήγηση  με θέμα της   εποχής, όπου καυτηριάζονται ή κριτικάρονται τα καλώς ή κακώς κείμενα. 

9. Η βιογραφία. Βιογραφία λέγεται η αφήγηση της ζωής (βίου) και του έργου κάποιου ανθρώπου. Η ιστορία, όταν αναφέρεται στη ζωή ενός ξεχωριστού για την προσωπικότητα και το έργο του ιστορικού προσώπου.

Μυθιστορηματική βιογραφία λέγεται η αφήγηση, όταν μαζί με τα πραγματικά στοιχεία μιας βιογραφίας αναμειγνύονται και φανταστικά, φήμες ή θρύλοι και παραδόσεις. Μεγάλοι Έλληνες μυθιστορικοί βιογράφοι: Μελάς, Περάνθης, Φωτιάδης....   Αυτοβιογραφία λέγεται η βιογραφία που κάνει κάποιος για τον εαυτό του. Δηλ. στην αυτογραφία το ίδιο το άτομο πραγματεύεται  τα της ζωής και του έργου του.

10. Τα απομνημονεύματα. Απομνημονεύματα λέγονται οι αφηγήσεις κάποιων σπουδαίων προσώπων για κάποια σημαντικά γεγονότα που έλαβαν μέρος ή έζησαν (Κολοκοτρώνη, Μακρυγιάννη κ.α.). Στα απομνημονεύματα ο συγγραφέας εκτός από τις αναμνήσεις του εκφράζει και τις προσωπικές του απόψεις, παρατηρήσεις και κρίσεις πάνω σ’ όσα αφηγείται.

11. Η επιστολογραφία. Επιστολή λέγεται  το μέσο με το οποίο επικοινωνούν δυο άνθρωποι μεταξύ τους όταν βρίσκονται μακριά, Η σελίδα με τα λόγια που γράφει κάποιος σε κάποιον άλλον που βρίσκεται μακριά και με τα οποία του γνωρίζει ή το ρωτά κάτι. Αυτός που στέλνει την επιστολή λέγεται «αποστολέας» και αυτός στον οποίον απευθύνεται η επιστολή «παραλήπτης». ΟΙ επιστολές ανάλογα  με τη φύση και το θέμα που πραγματεύονται διακρίνονται σε: ερωτικές, φιλικές, εμπορικές κ.τ.λ.

 

 

Β. Η ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

 

1. Το δοκίμιο. Δοκίμιο λέγεται μια μικρή και σύντομη μελέτη, η οποία από τη μέθοδο και την πορεία της δεν μπορεί να πάρει την ονομασία του συγγράμματος. Το δοκίμιο, όπως δηλώνει η ίδια η ονομασία του ( «δοκέω-ώ» = κρίνω, νομίζω, υποθέτω, φαντάζομαι....) είναι μια δοκιμή, μια προσπάθεια, στη διαπραγμάτευση ενός αντικειμένου, χωρίς να εξαντλείται το θέμα σ’ ολόκληρο το βάθος και το πλάτος του. Το δοκίμιο ανάλογα με το θέμα που διαπραγματεύεται διακρίνεται σε: θεολογικό, φιλοσοφικό, ιστορικό, φιλολογικό, τεχνοκριτικό, επιστημονικό.

2.   Η διατριβή – μελέτη. Διατριβή λέγεται η βραχεία  εργασία επάνω σ’ ένα επιστημονικό ζήτημα, το οποίο αναπτύσσει σε όλες του τις απόψεις και προσπαθεί να το εξαντλήσει σε όλη του την έκταση ( «δια-τρίβομαι» = καταπιάνομαι με κάτι, ασχολούμαι).Διδακτορικές διατριβές λέγονται οι διατριβές που υποβάλλουν οι διάφοροι επιστήμονες στις οικείες Πανεπιστημιακές Σχολές, για να ανακηρυχθούν διδάκτορες.

3. Η  πραγματεία. Πραγματεία λέγεται το έργο που έχει σκοπό να αποκαλύψει τα τεκμήρια ορισμένων ηθικών, επιστημονικών και λογοτεχνικών αληθειών και τα πλεονεκτήματα ή μειονεκτήματα από την άποψη του καλού των έργων του πνεύματος. Η πραγματεία εφαρμόζει τη διαίρεση και την απόδειξη κατά λογική, με συστηματική διατύπωση. Στην πραγματεία τα συμβάντα, τα επιχειρήματα  κ.τ.λ. εκθέτονται σαν αίτια και αποτελέσματα μαζί και όχι κατά χρονολογική σειρά.

4. Η  μονογραφία.  Μονογραφία  λέγεται η μελέτη πάνω σε μικρό  επιστημονικό ζήτημα, όμως σε βάθος ή μέχρι ελαχίστων λεπτομερειών, π.χ. «Η αλληγορία στη ρητορική», Η χρήση του απαρεμφάτου στην Κοινή» κ.τ.λ.. 

5. Η  συγγραφή. Συγγραφή λέγεται το έργο (βιβλίο) με τις σωστές επιστημονικές ή τεχνικές .. απόψεις. Η οικονομία, τα μαθηματικά, η ιατρική κ.τ.λ.

«Συγγράφω» = γράφω συν (ομού), με άλλους. Συγγραφέας = αυτός  που γράφει με άλλους (τους τελειοποιεί, συμπληρώνει, συγκεντρώνει,.. Μυθογράφος, διηγηματογράφος,  ιστοριογράφος,  μυθιστοριογράφος, λαογράφος  κ.τ.λ. = αυτός που δημιουργεί ή  κάνει  κάτι ( ανάλογα, μύθο, διήγημα, καταγραφή ιστορίας κ.τ.λ.) από μόνος του (όχι συν).    Ο αυτόνομος δημιουργός - γραφέας. Από  την άποψη αυτή δε θεωρούνται συγγραφείς αυτοί  που κάνουν έρευνα ή για πρώτη  φορά καταγραφή ιστορίας ή λαογραφίας...., αλλά ερευνητές, ιστορικοί ή ιστοριογράφοι, λαογράφοι, ...

Λέγεται:

-Λ α ο γ ρ α φ ί α = η καταγραφή των ηθογραφιών ενός λαού.

-Μ υ θ ο λ ο γ ί α = η καταγραφή των μύθων ενός λαού.

 

 

Γ. Η ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

Δημοσιογράφος λέγεται αυτός που γράφει στον τύπο τα  κοινού ενδιαφέροντος  ζητήματα και συμβάντα: ειδήσεις ή νέα, επιστημονικά ή τεχνικά θέματα (ζητήματα), γνώμες (κριτικές)... 

Τύπος  λέγεται το έντυπο (βιβλίο)    που εκδίδεται σε τακτά χρονικά διαστήματα: κάθε μέρα ή κάθε εβδομάδα ή κάθε μήνα..... και δημόσια

Ημερήσιος τύπος = οι ε φ η μ ε ρ ί δ ε ς (= επί ημέρας > επιμερίδες > εφημερίδες) = ο τύπος που εκδίδεται κάθε μέρα.  Διακρίνεται σε: πρωινό, μεσημεριανό και απογευματινό. Περιοδικός τύπος = ο μη ημερήσιος τύπος, αυτός  που εκδίδεται κάθε βδομάδα ή μήνα... Διακρίνεται σε: εβδομαδιαίο, δεκαπενθήμερο, μηνιαίο, ετήσιο..

Περιοδικό = το έντυπο με εξειδικευμένα θέματα και    ειδήσεις: καλλιτεχνικά, πολιτικά, γλωσσολογικά... 

 

Η ύλη της εφημερίδας περιλαμβάνει τα εξής είδη:

Το κύριο άρθρο.  Διαπραγματεύεται το σπουδαιότερο ζήτημα της ημέρας και σ' όλες του τις πτυχές. Γράφεται στην πρώτη σελίδα. 

Τα κοινά άρθρα (για θέματα λιγότερο σοβαρά).

Την ειδησεογραφία (= τα κοινωνικά νέα)

Την ανταπόκριση  = την παντός είδους  ειδησεογραφία από εκτός έδρας και από  απεσταλμένο ή μόνιμο κάτοικο εκεί. 

Την επιφυλλίδα = το εγκυκλοπαιδικό δημοσίευμα, την επιστημονική και τεχνική ενημέρωση.

Το χρονογράφημα ή ευθυμογράφημα κ.α.

Την κριτική & το λίβελο

Κριτική ( ή  σχόλιο) λέγεται η εμπεριστατωμένη μελέτη και αιτιολογημένη κρίση των πνευματικών και καλλιτεχνικών έργων. Η παρουσίαση των πνευματικών, ψυχικών και ηθικών χαρακτηριστικών κάποιου συγγραφέα ή λογοτέχνη κ.τ.λ. Η κριτική είναι μια εργασία με την οποία εκφράζουμε τις προσωπικές μας γνώμες, κρίσεις και αντιλήψεις για τις αρετές ή τα σφάλματα ενός επιστημονικού, λογοτεχνικού ή καλλιτεχνικού έργου. Τον κριτικό δεν τον απασχολεί το καλό ή το άσχημο, αλλά το αληθινό, το γνήσιο και το δοκίμιο.

Λίβελος ή λιβελογράφημα (από το λατινικό Libellus) λέγεται το δυσφημιστικό και υβριστικό δημοσίευμα για ένα πρόσωπο, μια αρχή, ή για μια κατάσταση με σκοπό τη γελοιοποίηση και τη δημιουργία σκανδάλου.

Ηλεκτρονικός τύπος λέγεται η τηλεόραση και το ραδιόφωνο. Η ύλη τους λέγεται πρόγραμμα( τηλεοπτικό ή ραδιοφωνικό)  και περιλαμβάνει τα ίδια περίπου θέματα με τις  εφημερίδες.

Αναμετάδοση ή περιγραφή λέγεται η απευθείας τηλεοπτική   ή ραδιοφωνική σύνδεση με ένα γεγονός (αθλητικό, πολιτικό..). 

Εκπομπή λέγεται  ένα τμήμα του προγράμματος, που επιμελείται  ένας ή περισσότεροι δημοσιογράφοι. Ο ηλεκτρονικός τύπος αναμεταδίδει και θεατρικά έργα,   αυτούσια (η τηλεόραση) ή μόνο ομιλητικώς (το ραδιόφωνο). Ως απ' αυτό έχει σχέση με το θέατρο και κινηματογράφο.

 

 

 

Η ποίηση ακούγεται σαν μουσική στο μυαλό

 

 

 

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο

ΕΜΜΕΤΡΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ (ΠΟΙΗΣΗ)

 

 

1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΠΟΙΗΣΗ

 

Ποίηση λέγεται ο έμμετρος λόγος και την οποία αποτελούν: τα τραγούδια, τα μοιρολόγια, οι μαντινάδες κ.τ.λ. Συνεπώς ποίηση είναι ο λόγος που έχει ρυθμό και αρμονία, με σκοπό να παρορμά τις ψυχές των αναγνωστών (στη γραφή) ή των ακροατών (στη ωδική).

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη «Ποίηση είναι μια τέχνη που μιμείται τις πράξεις και τους λόγους, όχι όπως υπάρχουν στην πραγματικότητα, αλλά όπως μπορεί και πρέπει να είναι και η οποία έχει σκοπό να διαθέσει τις ψυχές εκείνων που ακούνε προς την αρετή με αρμονία και ρυθμό».

Ποίημα λέγεται το έργο με έμμετρο λόγο. Ποιητής λέγεται  ο  δημιουργός του  ποιήματος. («Ποιέω-ώ» = κάνω, δημιουργώ, κατασκευάζω κάτι με «ποιόν», με ποιότητα,  άρα κάτι καλό, καλλιτεχνικό, αισθησιακό,… «Ποίημα» = το ποιούμενο.)

Τραγούδι λέγεται το ποίημα που εξωτερικεύει την πολύ δυσάρεστη κατάσταση κάποιου. Τραγ-ούδι =  τραγική -ωδή, η τραγωδία σε ποίηση.   Σήμερα με τη λέξη τραγούδι λέμε και κάθε άλλο ποίημα.

Tι χρώματα να βάλω στη φων-ή μου

που χαμηλώνει π-άντα

Τι χρώματα να βρω στη μουσικ-ή μου

τι νότες στη μπαλ-άντα.

 

Tι χρώματα να βάλω στη φων-ή μου

που χάνεται στο δρ-όμο

Τι χρώματα να βρω στην εποχ-ή μου

που με γεμίζει  τρ-όμο.  (Γ. Κλεφτογιώργης)

 

Τα ποιήματα άλλα είναι για να άδονται, δηλαδή είτε για να τραγουδιούνται με τη συνοδεία κάποιου μουσικού οργάνου και σύμφωνα με κάποιο σκοπό (= κάποιο πρότυπο τραγούδι) = λυρικά ποιήματα είτε για να ψέλνονται  = εκκλησιαστικά ποιήματα και άλλα για να εκφωνούνται με κάποια προσεγμένη πεζή προφορά (απαγγελία)  = οι ραψωδίες ή άλλως επική ποίηση

Όταν άδεται ο έμμετρος λόγος εκφωνείται με μακρές και βραχείες συλλαβές, δηλ. συλλαβές που εκφωνούνται με επιμήκυνση ή με επιβράδυνση προφοράς, σε συνάρτηση (συνδυασμό) με τις τονισμένες και άτονες.

  1      2     3    4         5      6    7     8  

Σέ...  γνω-ρί..-ζω'α-πό..  την κό..-ψη

τού.. σπα-θιού...την τρό..-με-ρή..,

σέ..  γνω-ρί..-ζω'α-πό.. την  ό..-ψη

πού.. με  βιά.. με-τράς.. τη γή                  (Δ. Σολωμός)

( Μακρές & τονισμένες συλλαβές οι 1 3 5 κάθε στίχου)

 

Ανάλογα με το περιεχόμενο και την τεχνοτροπία του ποιητή η ποίηση χωρίζεται στα εξής είδη:

Ρομαντική όπου δεν κυριαρχεί η λογική αλλά το συναίσθημα. Τέτοια ποιήματα έγραψε ο Παπαρρηγόπουλος, ο Βασιλειάδης κ.α.

Παρνασσιακή, όπου κυριαρχεί η προσπάθεια του ποιητή να πλάσει τέλειους στην εμφάνιση στίχους.

Συμβολική, όπου με τη μουσική επεξεργασία του στίχου (μουσικότητα, ρυθμός κλπ) σε συνδυασμό με το νόημα δημιουργείται συγκίνηση στον αναγνώστη.

Από τους μεγαλύτερους ποιητές του κόσμου είναι οι Αρχαίοι Έλληνες τραγικοί Αισχύλος, Σοφοκλής και Ευριπίδης, οι κωμικοί Αριστοφάνης και Μένανδρος, και οι λυρικοί Πίνδαρος,Αλκαίος και Σαπφώ. Κατά τη νεότερη εποχή ξεχωρίζει η ποιητική δημιουργία του Σαίξπηρ, του Δάντη, του Γκαίτε,του Σίλλερ, του Ουγκώ, του Χάινε.

Η νεοελληνική ποιητική μούσα μας χάρισε τα θαυμάσια δημοτικά τραγούδια και τα ποιήματα γνωστών ποιητών, όπως ο Διονύσιος Σολωμός, ο Ανδρέας Κάλβος, ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, ο Κωστής Παλαμάςκ.α.

Οι αρχαίοι Έλληνες ανέπτυξαν ιδιαίτερα την ποίηση και συγκεκριμένα το έπος, τη λυρική ποίηση και το δράμα ως ποιητικά είδη, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει πως δεν άνθισαν και άλλα είδη, όπως η βουκολική ποίηση.

Αξιοσημείωτο είναι ότι πέντε από τις εννέα Μούσες ήταν προστάτιδες των διαφόρων ειδών της ποίησης.

 

 

2. ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ:

 

1) Η ΕΠΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ, ΤΟ ΕΠΟΣ  Η ΡΑΨΩΔΙΑ. Η επική ποίηση είναι το αρχαιότερο είδος ποίησης. Τα έπη ασχολούνται με την περιγραφή και αφήγηση λόγων, πράξεων και κατορθωμάτων θεών (θρησκευτικό έπος) και ηρώων (ηρωικό έπος). Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια του Ομήρου είναι τα αρχαιότερα ελληνικά έπη. Από τα σύγχρονα ξεχωρίζει ο Διάκος του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Έπος ονομαζόταν  από τους αρχαίους η διηγηματική ποίηση (που αποδιδόταν  με απλή απαγγελία) για πράξεις ηρωικές και αξιοθαύμαστες και γραμμένη σε στίχους, σ’ αντίθεση προς την «αδόμενη» λυρική  και την «δρώμενη» δραματική. Η επική ποίηση δεν είναι ούτε λυρική ούτε χορευτική και γι αυτό δεν έχει σαφή ρυθμό και ίδιο σε όλους τους στίχους του ποιήματος. Ο σκοπός του έπους είναι να εκθειάσει κάποιο γεγονός, κάποια ηρωική ή ηθική πράξη και γι αυτό συντάσσεται σε έμμετρο λόγο αντί σε πεζό και διακρίνεται  σε:

α) ηρωική, όταν διηγείται μεγάλες και θαμαστές πράξεις, όπως η Ιλιάδα και η  Οδύσσεια του Ομήρου,

β) διδακτική, όταν έχει ηθικό και διδακτικό χαρακτήρα, όπως τα: «Έργα και Ημέραι  του Ησιόδου, Θεογονία Ησιόδου κ.α.

γ) θρησκευτική, όταν περιλαμβάνει θρησκευτικούς ύμνους, όπως οι διάφοροι Ομηρικοί και Ορφικοί Ύμνοι.

Νεότερα έπη: «Αργοναυτικά» του Απολλώνιου του  Ροδίου, «Άλωσης της Κρήτης» του διακόνου Θεοδοσίου, «Ερωτόκριτος» του Κορνάρου κ.α.

 

2) Η ΛΥΡΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ. Λυρική ποίηση λέγεται η ποίηση που  άδεται με συνοδεία μουσικού οργάνου, αρχικά της λύρας – απ’ όπου και λυρική ποίηση. Η λυρική ποίηση προσπαθεί να εκφράσει το συναισθηματικό κόσμο του ποιητή, τις χαρές, τις λύπες, τους πόθους, τις αγωνίες, τις αγάπες, τα μίση, τα ιδεώδη κ.τ.λ. Αρχαία λυρικά ποιήματα ήταν οι ωδές, οι ύμνοι (μελική ποίηση) και οι διθύραμβοι, τα εγκώμια, οι παιάνες (χορική ποίηση). Από τα σύγχρονα μας ποιήματα τα πιο πολλά είναι λυρικά.

Χορική ποίηση = το ποίημα που άδεται από πολλούς.

Ψαλμωδία  = το εκκλησιαστικό ωδικό ποίημα. Ο ψαλμός.

Αρχαία λυρικά ποιήματα ήταν οι ωδές, οι ύμνοι (μελική ποίηση) και οι διθύραμβοι, τα εγκώμια, οι παιάνες (χορική ποίηση). Από τα σύγχρονα μας ποιήματα τα πιο πολλά είναι λυρικά.

Είδη της αρχαίας λυρικής ποίησης είναι η ελεγεία, ο ίαμβος και το μέλος.

α) Η ελεγεία. Η ελεγειακή ποίηση εκφράζει έντονα συναισθήματα λύπης, πένθους (θρηνητικά, πένθιμα ποιήματα). Ειδικότερα ελεγεία λέγεται το ποίημα, συνήθως με λίγους στίχους, με λυπητερό (θρηνητικό), άλλοτε και με συγκινησιακό περιεχόμενο. Το ποίημα που εξωτερικεύει σφοδρά ψυχική διάθεση ή κατάσταση (Δε συγκινούμεθα μόνο από λύπη αλλά και από χαρά.). Η λέξη «ελεγεία» ετυμολογείται από το "έλεος + λέγω" > έλε(γ)ος", ελεόμαι...  =  συγκινούμαι, λυπούμαι. ", πρβλ: “ούτε τους λιμένας της πόλεως ελεών" (Λυκούργου, Κατά Λεωκράτους 16 - 18).  Η ελεγεία εψάλλετο και με συνοδεία αυλού (φλογέρα) ή λύρας. 

Σπουδαίοι ελεγειακοί ποιητές: Καλλίνος, Τυρταίος, Σόλων ο  Αθηναίος, Θεόγνης, Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος, Σιμωνίδης ο Κείος.. 

β) Ο ίαμβος. ‘Ιαμβος λεγόταν παλιά το σκώμμα, ο σκωπτικός (χλευαστικός) στίχος. Σκοπός των ποιημάτων αυτών είναι να περιορίσει και να διορθώσει τα ελαττώματα, κοινωνικά και ατομικά.

Σπουδαίοι ιαμβικοί ποιητές: Αρχίλοχος ο Πάριος (680 – 629 π.Χ.), Σημωνίδης ο Αμοργίνος, σύγχρονος του Αρχίλοχου, ο Ιππώναξ ο Εφέσιος κ.α.

γ) Το μέλος (μελωδία). Μέλος λέγεται το ποίημα που άδεται από χορωδία (όμιλον) μετά μουσικής και συνοδεύει χορό ή παρέλαση.  Αρχαίοι μελοποιοί: Ο Λεσβίος Τέρπανδρος (680 – 620 π.χ.), ο Αλκαίος ο Μυτιληναίος (630 – 560 π.Χ.), η Σαπφώ (627 – 527 π.Χ.), ο Γορτύνιος Θαλήτας (700 – 630 π.Χ.), Σιμωνίδης ο Κείος, ο θηβαίος Πίνδαρος (518 – 438 π.Χ.)  κ.α.

Το μέλος αποτελείται από  "μέρη > μέλη" (απ’ όπου και μέλος) = σκέλη (στροφές, στίχους, ημιστίχια & μέτρα...) που έχουν μέτρο και ρυθμό ή σκοπό.

Στα ποιήματα αυτά η στροφή έχει τόσες συλλαβές και διάρκεια  σε χρόνο προφοράς, όσα και τα βήματα και ο χρόνος που χρειάζεται  για να γίνουν μια ή δυο ή περισσότερες φορές τα βήματα του χορού στα χορευτικά ή της παρέλασης στα εμβατήρια. Για τον ίδιο λόγο οι στροφές στα ποιήματα του αυτού χορού έχουν ίδιο μέτρο και ρυθμό (σκοπό).  Απλά αλλάζουν τα λόγια, οι   λέξεις τους.

Σε αρμονική αντίθεση φορά ρυθμού είναι  η επωδή.

Οι στίχοι των χορευτικών στροφών τελειώνουν  πάντα με λέξη που  να είναι  ομοιοκατάληκτη  και ομοιότονη με την του επόμενου,   για να διακρίνεται ή για να καταλαβαίνει ο χορευτής που να κάνει το  "γύρισμα του χορού" (= αλλαγή βημάτων) και συνάμα για ευφωνία. 

Ο χρόνος προφοράς ή οι συλλαβές που απαιτούνται,  για να γίνουν όλα μια ή δυο φορές τα βήματα και φιγούρες του χορού, είναι  στους ελληνικούς χορούς κάπου από τριάντα- σαράντα. Αν δεν υπάρχουν γίνονται με παράταση συλλαβών. 

Να-σε-φι-λή-σω-θέ-λει-'γω-'πο-κά-τω-στο-πι-γού-νι

ε-κειά-που-παί-ζει-και-κτυ-πά-του-τρά-γου-το-κου-δού-νι

(Κρητικός πηδηκτός χορός)

Αν-πας-στην-Κα(α)-λα-μά(α)-τα(α)-και-'ρθείς-με-το(ο) καλό-ο

κρά-τα-μου-'να(α)- μα-ντυ(ή)-λι(ι)-να-δέ-σω-στο(ο) λαι-μό-ο   

(Καλαματιανός χορός)

 

3) Η ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ. Η δραματική ποίηση συνταιριάζει έπος και λυρισμό σε μορφή θεατρική. Τέτοια είναι η αρχαία τραγωδία, κωμωδία και σάτιρα, οι τραγωδίες του Σαίξπηρ κλπ και από τα νεότερα οι τραγωδίες του Σικελιανού και του Καζαντζάκη.  Στο έπος ο ποιητής διηγείται, στο δράμα αντίθετα εξαφανίζεται, για να αφήσει τα πρόσωπα να μιλήσουν και να δράσουν από μόνα τους.

 

4) Η ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ. Δημοτική ποίηση λέγεται το σύνολο των ανωνύμων ποιημάτων ενός λαού, δηλαδή τα ποιήματα που πολλές φορές φτιάχνονται όχι από ένα ποιητή, αλλά από πολλούς, στόμα με στόμα. Πολλά τραγούδια έχουν δημιουργηθεί από συγκεκριμένους ποιητές, όμως το όνομά τους ξεχάστηκε και έτσι και αυτά λέγονται δημοτικά.

Τα δημοτικά τραγούδια ακολουθούν την εξέλιξη της γλώσσας και  το ρυθμό που έχουν οι διάφοροι χοροί.  Διακρίνονται σε διηγηματικά και λυρικά.

 

ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΑΗ ΓΙΩΡΓΗ:

«Άγιε μου Γιώργη, αφέντη μου, ομορφοκαβαλλάρη,

που  'σαι ζωσμένος στο σπαθί, με το χρυσό κοντάρι,

τη χάρι και τη δόξα σου θέλω να αναθιβάλω

για το θεργιό που σκότωσες τση χώρας το μεγάλο.

Ένα θεργιό που ήτονε 'ς τση χώρας το πηγάδι

άθρωπο το ταΐζανε κάθε πρωί και βράδυ·

κι αν δεν του πηαίναν άθρωπο, άθδρωπο να δειπνήση,

σταλιά νερό δεν άφηνε να κατεβή στη βρύση».

 

ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΔΑΣΚΑΛΟΓΙΑΝΗ

Απού ‘χει νου και λοϊσμόν και γνώση εις το κεφάλι,

Ας κάτσει να συλλογιστεί το Δάσκαλο το Γιάννη.

Κάθε Λαμπρο-Χριστούγεννα έβανεν το καπέλο,

Κι ‘λεγεν του Πρωτόπαπα – Το Μοσκοωή θα φέρω

Και ο παπάς ως τα’ άκουσε πολλά του κακοφάνη

Σ’ το Κάστρο και στο Ρέθυμνο ευτύς χαμπέρι κάνει.

_Ελάτε να αρματώσετε τα τρία μπαϊράκια,

Να ‘πα τα δώσουμε φωτιά ‘ς τα τρία χωριουλάκια.

Κ’ ετοιμασίαν ‘κάμασι για τα Σφακιά κινούσι,

Κ’ η Κρήτ’ η γι αποδέλοιπη στέκουν και …

 

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΔΑΣΚΑΛΟΓΙΑΝΝΗ

 (Το πολύστιχο αυτό τραγούδι δεν είναι δημοτικό, αλλά

του Μπατζελιού, πολεμιστή του Δασκαλογιάννη,)

 

Θε μου, και δώσ’ μου φώτιση, καρδιά σαν το καζάνι,

να κάτσω να συλλογιαστώ το Δάσκαλο το Γιάννη,

Θε μου, και δώσ’ μου λογισμό και μπόρεση ν’ αρχίξω,

το Δάσκαλο τον ξακουστό πρικιά να τραγουδήξω,

Θε μου, και δώσ’ μ’ απομονή και νουν εις το κεφάλι,

ν’ αναθιβάλω και να πω και τω Σφακιώ τα βάλη.

Ο Μπέης απού τη Βλαχιά κι ο Μπέης ’πού τη Μάνη

κρυφοκουβέντες είχασι με το Δασκαλογιάννη,

οπού ’τονε ξεχωριστός σε πλούτη κι αξιοσύνη,

με την καρδιά ντου ήθελε την Κρήτη Ρωμιοσύνη…..

 

ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΤΣΟΥΛΗ

(Περιγράφει το  φόνο του περιβόητου γενίτσαρου Τσούλη το 1817)

 

«….Το τσουλάκι ξεφαντώνει

και τσι κοπελιές μαζώνει,

κι ήπαιζέ τως και τη λύρα

και στα μάτια τσι συντήρα,

κι ήδιδέν τως και παράδες

να του λένε μαντινάδες

ήδιδέν τως και ριαλάκια,

να του λένε τραγουδάκια…..

(Αλεξάκη Ιωάννου: «Ο Τσούλης και το τραγούδι του»)

53) Η ΒΟΥΚΟΛΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ

Η βουκολική ποίηση υμνεί τη ζωή της υπαίθρου και αντλεί θέματα από τη φύση.

 

ΟΡΟΛΟΓΙΕΣ ΠΟΙΗΣΗΣ:

'Υμνοι = τα ποιήματα έπαινοι για υπέρτατες δυνάμεις (το θεό), αλλά και για αξίες: ελευθερία, πατρίδα, ανθρώπους που θαυμάζουμε ή λατρεύουμε, όπως π.χ. ο «Ύμνος στην Ελευθερία», του Δ. Σολωμού

Θρήνοι ή επικήδειοι   = τα άσματα προ του νεκρού. 

Επιθαλάμια = τα γαμήλια άσματα προ του νυφικού θαλάμου,

Υμέναιοι = τα άσματα που άδονται όταν παίρνουν τη νύφη,

Ενόπλια ή εμβατήρια     = τα άσματα της παρέλασης

Επινίκια    = τα άσματα μετά τη νίκη

Διθύραμβος = άσμα προς χάρη του Διονύσου.

Θούριος =   το ποίημα που  εξωτερικεύει τη δυναμική μας διάθεση και ενθουσιασμό.   Το ποίημα που με λόγια και μουσική παρορμά τη ψυχή,  άρα κάτι ως και το μέλος.

Βαυκαλήματα  = τα νανουρίσματα

Μοιρολόγια =  τα λαϊκά δίστιχα που εκφράζουν την οδύνη για το χαμό κάποιου.

_Κλαίω και από τα κλάματα μού'ρχεται να πεθάνω

μού'ρχεται να τον απαρνηθώ τον κόσμο τον επάνω. 

- Κλαίω...

_Μισεύγεις κόπια στο καλό και στην καλή την ώρα

και να γεμίσει ο δρόμος σου βασιλικούς και ρόδα

_Μισεύγεις...

_'Αχι και που το κάτεχα οψές το μεσημέρι

να σου μαζέψω λούλουδα να τα κρατείς στο χέρι

_'Αχι και που το κάτεχα εχθές αργά το βράδυ

να σου μαζέψω λούλουδα να τα κρατείς στον 'Άδη

_'Αχι και που... .................................. (Μοιρολόγια Λασιθίου Κρήτης)

Τα σκωπτικά (χλευαστικά, αστεία ή πειρακτικά) ποιήματα

Σκωπτικό λέγεται το ποίημα   που εξωτερικεύει τη χλευαστική ή ειρωνική ή καυστική μας διάθεση.  Σκοπός του να προκαλέσει το γέλιο ή να καυτηριάσει και να επιπλήξει κάποιον για  την άσχημη  συμπεριφορά του και να διορθωθεί. 

_Μπόι δυο πήχες κόψη κακή

γένια με τρίχες εδώ και εκεί...  (Δούρης)

_ Πως το τρίβουν το πιπέρι του διαβόλου οι καλογέροι.. (Δημοτικό)

 

Προσόδιο =  το ποίημα που άδεται  κατά την είσοδο σε ναό.

Παιάνας = το ποίημα ικεσία, δέηση ή παράκληση.

_Πάτερ υμών ο εν τοις ουρανοίς, αγιασθήτω (άγιο) το όνομα σου......

_Δόσε υμείν σήμερον τον άρτον υμών...

Εγκώμιο =  το ποίημα που άδεται ομαδικώς ("εν-κόμω"). 

_Η ζωή εν τάφω κατετέθει Χριστέ και αγγέλων στρατηγέ

εξεπλήθοντο συγκατάβαση δοξάζουσιν...

_Αι γεναιαί αι πάσαι υμνούν την ταφή σου...

Διδακτικά ποιήματα = για συμβουλές ή οδηγίες: Το ούτσι ούτσι (= ο χοίρος) τέσσερις κι η καρκατούρα (= η αίγα) πέντε και το σκυλί και το γατί εξηνταπέντε μέρες (για τις ημέρες γέννας των ζώων)

ΕΠΙΓΡΑΜΜΑ: 'Ω ξειν, αγγέλειν Λακεδαιμονίοις, ότι τήδε κείμεθα τοις 'κείνων ρήμασι πειθόμενοι.

 

 

2. ΣΤΙΧΟΥΡΓΙΚΗ

 

Α. Η ΣΤΡΟΦΗ, Ο ΣΤΙΧΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΗΜΙΣΤΙΧΙΟ

 

Στροφή λέγεται το κάθε ένα από τα αυτοτελή νοηματικά και ρυθμικά τμήματα ενός ποιήματος. Μια ομάδα από δυο ή περισσότερους στίχους ενός ποιήματος που αποτελούν ρυθμική και μετρική ενότητα, όπως π.χ. η πιο κάτω στροφή από τον Εθνικό Ύμνο:

Σε γνωρίζω από την κόψη του σπαθιού την τρομερή = 1ος  στίχος

 σε γνωρίζω από την όψη που με βια μετράς τη γη   = 2ος στίχος

= Σε γνωρίζω από την κόψη

του σπαθιού την τρομερή,

σε γνωρίζω από την όψη

που με βια μετράς τη γη.

(Η πρώτη στροφή από τον Εθνικό Ύμνο του Δ. Σολωμού)

 

Ο έμμετρος λόγος ή άλλως ποίηση, όπως και ο πεζός  λόγος αποτελείται από προτάσεις,  που στην ποίηση λέγονται «στροφές» και που συνήθως όλες είναι του ίδιου μέτρου. Δηλαδή κάθε στροφή είναι και ένα ρυθμικό σύνολο και που το σύνολο των συλλαβών του, καθώς και οι τονισμένες και άτονες από αυτές είναι σε ποσότητα και θέσεις ανάλογα με το είδος του ποιήματος.

 Υπάρχουν ποιήματα που αποτελούνται από πολλές στροφές και ποιήματα που αποτελούνται από μια μόνο στροφή, όπως η μαντινάδα, η καντάδα κλπ και γενικά το κάθε δίστιχο. Η κάθε στροφή διαιρείται συνήθως από δύο ή τέσσερις στίχους, όμως υπάρχουν και ποιήματα με τρεις - οχτώ στίχους.

Κατακλείδα λέγεται η τελευταία στροφή του ποιήματος, που πολλές φορές δεν ακολουθεί στην ποσότητα στίχων των άλλων στροφών.

Ημιστίχιο λέγεται ο μισός στίχος.

Στίχος λέγεται το κάθε ένα από τα κομμάτια με τα οποία φτιάχνεται η κάθε στροφή του ποιήματος. Ειδικότερα το 1/2 ή το 1/3 ή το 1/4 κ.τ.λ.  της κάθε στροφής, π.χ.:

Τ'άκουσες 'Α.....ρετούσα μου τά θλιβερά μαντάτα,     = α' στίχος

ο κύρης σου.. με ξόρισε  στης ξενιτιάς τη στράτα.      = β' στίχος

(Ερωτόκριτος του Κορνάρου)

 

Και συ στέκεσαι ατάραχη και κρύα,     = α' στίχος

Αργυρόκουπα πλούσια στορισμένη,     = β' στίχος

με την περήφανη σου θεωρία.           = γ' στίχος

(Tρίστιχη στροφή από την Αργυρόκουπα του Μαβίλη)

Ο στίχος αποτελείται από ορισμένο αριθμό συλλαβών, πού έχουν μεταξύ τους μια ρυθμική και τονική τάξη. Ο αριθμός των συλλαβών που μπορεί να έχει ένας στίχος είναι ποικίλος. Στίχους με λίγες  συλλαβές σπάνια θα συναντήσουμε. Τέτοιοι στίχοι, λιγοστοί, έχουν γραφτεί μόνο στην καθαρεύουσα και ήσαν περισσότερο στιχουργικά και σατιρικά παιγνίδια παρά ποιήματα. Στη νεοελληνική ποίηση χρησιμοποιείται κυρίως ο 7 σύλλαβος, ο 11 σύλλαβος, ο 13 σύλλαβος και ο 15 σύλλαβος. Ο 15 σύλλαβος στίχος είναι ο πιο συνηθισμένος, αυτός που χρησιμοποιεί κατά κανόνα και ο λαός στα δημοτικά και χορευτικά τραγούδια, επειδή τα βήματα και οι κινήσεις του χορού είναι συνήθως τόσα όσες και οι συλλαβές του κάθε στίχου ή δύο ακέραιες φορές, όσα τα ημιστίχια. Εξάλλου  οι πολυσύλλαβοι στίχοι σαν άθροισμα αποτελούνται από μικρότερους στίχους.

Ανάλογα με το πόσους στίχους έχει μια στροφή ονομάζεται π.χ.: δίστιχο, τρίστιχο, τετράστιχο ….. και πολύστιχο.  

 

Σημειώνεται ότι:

α) Η στροφή είναι κάτι όπως η απλή και η σύνθετη πρόταση του πεζού λόγου. Απλώς τώρα, στην ποίηση, έχουμε επιπλέον μέτρα και ρυθμό.

β) Υπάρχει πάντοτε αντιστοιχία των συλλαβών με τα χορευτικά βήματα ή τα βήματα της παρέλασης. Στα χορευτικά ποιήματα και στα εμβατήρια όλες οι στροφές έχουν πάντοτε τον ίδιο αριθμό συλλαβών και τόσος όσα είναι και τα διαφορετικά βήματα του χορού ή  της παρέλασης (ή διπλάσιος, τριπλάσιος…),  επειδή τα βήματα του χορού μετά  από ένα  σημείο και εξής είναι ίδια (επανάληψη):  

Μες του Μαγιού τις μυρωδιές  (για επιτόπου  δεξιά και αριστερά, βήματα)

τα κόκκινα κεράσια.. (για όπισθεν και επαναφορά μπροστά βήματα)

για δέστε πώς χορεύουνε (για επιτόπου  δεξιά και αριστερά, βήματα

της Κρήτης τα κοράσια. (για όπισθεν και επαναφορά μπροστά βήματα)

(Πεντοζάλης Κρήτης,  2 φορές τα βήματα του χορού)

 

Τομή λέγεται, όταν σε ένα στίχο με πολλές συλλαβές βάλουμε δυο ολοκληρωμένα νοηματικά συντακτικά σύνολα, δυο λογικές ενότητες, οπότε ο στίχος χωρίζεται σε δυο ημιστίχια, π.χ.:

Αχός βαρύς ακούγεται,/ πολλά τουφέκια πέφτουν (Δημοτικό)

Τούτο το καλοκαίρι/ και την άνοιξη (Δημοτικό)

Διασκελισμός λέγεται, όταν ο στίχος δε δίδει ένα ολοκληρωμένο νόημα, δεν αποτελεί μια λογική ενότητα, αλλά επεκτείνεται και στον επόμενο (ή άλλον) στίχο. Ανάλογος διασκελισμός μπορεί να υπάρχει και στη στροφή, το νόημα δηλαδή μιας στροφής μπορεί να συνεχίζεται και στην επόμενη, π.χ.:

στον αιώνα το σόι μου θα φαντάζει

με της αντρειάς τα αμάραντα προνόμια (Μαβίλης)

 

Β. Η ΟΜΟΙΟΚΑΤΑΛΗΞΙΑ

 

Ομοιοκαταληξία λέγεται το να τελειώνει ο επόμενος στίχος με ίδια κατάληξη με αυτή που τέλειωσε ο προηγούμενος. Δηλαδή ο επόμενος στίχος να έχει ίδιο φωνητικά ληκτικό φωνήεν (λόγω του ότι η ομοιοκαταληξία είναι φωνητικό φαινόμενο, η ορθογραφία έχει μηδενική σημασία), καθώς και ίδιο τονισμό (να τονίζεται  σε ίδια θέση: λήγουσα, παραλήγουσα κλπ) με αυτά που είχε ο πρώτος στίχος. Η ομοιοκαταληξία στα ιταλικά λέγεται «rima”, απ’ όπου προέρχεται η ελληνική λέξη ρίμα και στα αγγλικά «rhyme”, ετυμολογία από το αρχαίο ελληνικό ρήμα (ε)ρύω > ρύμη = σύρω, τραβώ, τακτοποιώ κλπ , απ’ όπου και οι λέξεις: ρυμοτομία (πόλης), «εν τη ρύμη του λόγου»,  ρυτός, ρυ-(θ)μός (το θμ= επίθημα, όπως και αρι-θμός, κλαυ-θμός κ.α.).

Η ομοιοκαταληξία ονομάζεται οξύτονη, παροξύτονη ή προπαροξύτονη, ανάλογα με τον τόνο της λέξεως πού ομοιοκαταληκτεί :

Οξύτονη : καλό –λαιμό: Αμ πας στην Καλαμάτα και ‘ρθεις με το καλό, κράτα μου ένα μαντήλι να δένω στο λαιμό.

Παροξύτονη : κλάμα -γράμμα. π.χ. "Είναι λάθος, είναι λάθος που σ΄ αγάπησα με πάθος / την καρδιά μου κατακρίνω, μα στην αγκαλιά σου σβύνω". (από λαϊκό τραγούδι)

Προπαροξύτονη : Ηπειρώτισσα -ρώτησα, π.χ. "Δεν πάω απόψε μέγαρο / θα μείνω με τον παίδαρο" (από λαϊκό τραγούδι)

 

Άλλη διάκριση γίνεται σύμφωνα με τα ζεύγη ομοιοκαταληξίας των στίχων:

1) Ζευγαρωτή. Ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία έχουμε, όταν ομοιοκαταληκτεί ο α’  στίχος με το β’ και ο γ’ με το δ΄ στα τετράστιχα  (ή όταν ομοιοκαταληκτεί  το πρώτο με το  δεύτερο και το τρίτο με το τέταρτο ημιστίχιο στα δίστιχα), π.χ.: 

Πάπια του γι-α λ ο ύ

μην αγαπάς -α λ λ ο ύ

άστρο τη-ς α υ γ ή ς

πως άργησε-ς ν α  β γ ή ς  (Θρασ. Σταύρου)

 

Θα με φιλάς θα σε φιλ-ώ   Θα με κρατάς θα σε κρατ-ώ

για ν' ανέβουμε ψηλ-ά,      για να κτίσουμε φωλι-ά     (μαντινάδα)

 

Γεια σου χαρά σου, Βενετιά,

Βγήκα σε θάλασσα πλατιά

Και τραγουδώ στην κουπαστή

Σ’ όλο τον κόσμο ν’ ακουστεί.

 

Συ που κόσμους κυβερνάς

και ζωή παντού σκορπάς

Άκου τούτη τη στιγμή

των παιδιών σου τη φωνή

2) Πλεχτή. Πλεχτή ομοιοκαταληξία έχουμε,  όταν   ομοιοκαταληκτεί ο α’ στίχος με το γ’ και ο β’ με το δ’  στα τετράστιχα (ή όταν ομοιοκαταληκτεί το  πρώτο με το τρίτο και το δεύτερο με το τέταρτο ημιστίχιο στα δίστιχα). 

Απ' τα κόκαλα βγαλ-μ έ ν η

των ελλήνων τα ιερ-ά

και σαν πρώτα 'νδροιω-μ έ ν η

χαίρε ω χαίρε λευτερι-ά.   (Δ. Σολωμός) 

= Απ' τα κόκαλα βγαλ-μ έ ν η των ελλήνων τα ιερ-ά

   και σαν πρώτα 'νδροιω-μ έ ν η χαίρε ω χαίρε λευτερι-ά.   (Δ. Σολωμός) 

 

'Ήθελα και  να πέθαιν-α     κι'ο χάρος να κοιμ-ά τ α ι 

μά πάλι    νά'ναι ψέματ-α    να δω ποιος με θυμ-ά τ α ι.    (μαντινάδα)

 

Η Παναγιά το πέλαγο

κρατούσε στην ποδιά της

τη Σίκινο την Αμοργό

και τ’ άλλα τα παιδιά της.

3) Σταυρωτή. Σταυρωτή ομοιοκαταληξία έχουμε, όταν ομοιοκαταληκτεί o α’ στίχος με το δ’ και ο β με το γ’ στα τετράστιχα (ή όταν ομοιοκαταληκτεί το πρώτο με το τέταρτο  και το δεύτερο με τον τρίτο ημιστίχιο στα ημιστίχια), δηλαδή όταν ομοιοκαταληκτούν οι ακραίοι και οι μεσαίοι στίχοι, π.χ.:              

Στο περιγιάλι το κρ-υ φ ό

κι άσπρο σαν περιστ-έρι

διψάσαμε το μεσημ-έρι

μα το νερό γλ-υ φ ό

 

Του μυστηρίου ανασήκωσε την π-έ τ ρ α

και μη σκιαχτείς το δάγκωμα του αστρ-ί τ α

την αλήθεια ακατάπαυτα αναζ-ή τ α

και ιδές αν είναι, ως λεν, ψυχοπον-έ τ ρ α (Μαβίλης)

 

 Από φλόγες η Κρήτη ζωσμένη

τα βαριά της σίδερα σπα

και σαν πρώτα χτυπιέται χτυπά

 και γοργή κατεβαίνει.

 4) Ζευγαροπλεχτή . Ζευγαροπλεχτή ομοιοκαταληξία έχουμε (συνδυασμός ζευγαρωτής και πλεκτής), όταν ομοιοκαταληκτεί ο α’ στίχος με το β’, ο γ’ με το στ’ και ο δ’  με το ε’  στα πολύστιχα:

Συμμαζεμένο, ντροπ-α λ ό,

σαν καραβάκι στο γι-α λ ό,

κατάλευκο καλ-ύβι

μες σ' όλο πράσινα κλα-ρ ι ά

τη χιονισμένη του θω-ρ ι ά

μια δείχνει και μια κρ-ύβει.    (Δροσίνης)

Για σένα πίνω και μεθάω και ζαλίζομαι/και μπρος στην Παναγία το ορκίζομαι/το λέω με σεβασμό και με κατάνυξη,/Ότι με τούτο το μαχαίρι μου και μόνο,/στον τόπο θα τη κάρφωνα την άνοιξη,/για νάχεις τριαντάφυλλα όλο το χρόνο!... (Τίμος Μωραϊτίνης).

5) Ζευγαροσταυρωτή (συνδυασμός ζευγαρωτής και σταυρωτής), π.χ.:

Έρωτας νάναι ή συμφορά

με κάποιου αγγέλου τα φτερά

που έχει φορέσει,

κι έρχεται ακόμη μια φορά

με τέτοια δώρα τρυφερά

να με πλανέσει; (Μυρτιώτισσα).

6) Εσωτερική, όταν γίνεται  μέσα στον ίδιο στίχο ως παρήχηση, π.χ.:

Καράβια πρωτοτάξιδα

δίχως κατ-ά ρ τ ι α, ξ- ά ρ τ ι α, μες στα πλ-ά τ ι α

της θάλασσας, που δ έ ρ ν ε ι-τ α ακυβ έ ρ ν η - τ α (Μαλακάσης)

 

Πάρε φωτιά και κάψε-με

κι αντάμα με τη σ τ ά χ τ η-μου, τ' ά χ τ ι-μου

 

μες στα πελάγη να σκορπάς,

να μη σε βρει το κρίμα μ ο υ,

μαργιόλα μ ο υ Ηπειρ ώτ ι σ σ α,

ρ ώ τ η σ α, ...    (Εφταλιώτης)

 

Όλα γυμνά τριγύρω μας,

όλα γυμνά εδώ πέρα,

κάμποι, βουνά, ακροούρανα,

ακράταγ` είναι η μέρα.

διάφανη η πλάση, ολάνοιχτα

τα ολόβαθα παλάτια

το φως χορτάστε, μάτια

κιθάρες, το ρυθμό.  (Κωστής Παλαμάς)

 

 

ΣΕΡΕΝΑΔΑ ΣΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ ΤΟΥ ΣΟΦΟΥ

Ζαχ. Παπαντωνίου:

 

Σοφέ μου, το τετράσοφο

που σε φωτάει λυχνάρι

να ’τανε, λέει, φεγγάρι

κι συ είκοσι χρονώ ! 

Nά ’τανε τάχα η γνώση σου

με τον αγέρα αμάχη,

για δασωμένη ράχη

ξεκίνημα πρωινό… 

 

Nά ’τανε τάχα η σκέψη σου 

συρτού χορού τραγούδια,

μιαν αγκαλιά λουλούδια,

μιαν ιστορία τρελλή, 

τα μύρια που δε γνώρισες

νερό θα τα είχες μάθει, 

με δάσκαλο τα πάθη, 

μ’ ένα κλεφτό φιλί. 

 

Πολύ την καταφρόνεσες 

τη ζωή, π’ ανάθεμά τη… 

Και τώρα; Eίναι φευγάτη 

σαν όνειρο πρωινό. 

 

Xειλάκια ανθούν στη γειτονιά,

γαρούφαλα στη γλάστρα–

κιε συ διαβάζεις τ’ άστρα 

και το βαθύ ουρανό.

7) Αντίλαλος : Ο δεύτερος στίχος όχι μόνο ομοιοκαταληκτεί με τον πρώτο, αλλά περιέχεται κι ολόκληρος μέσα σ’ αυτόν, π.χ.

πάρε φωτιά και κάψε με

κι αντάμα με τη στάχτη μου τ’ άχτι μου (Εφταλιώτης)

8) Ελεύθερη ή ανάκατη ή ιδιάζουσα ή ελεύθερη, όταν δεν υπάρχει ακριβή ή ορισμένη σειρά, π.χ.:

Και παραπέρα ακ-όμα

στου δρόμου που περν-ο ύ σ α τ' αυλ-άκι

ψυχή μαυρομαλλ-ο ύ σ α

του θάνατου είχε πιει το φαρμ-άκι

θολόνερο είχε στρ-ώμα

και ταφή.                     (Παλαμάς)

 

Η ΧΑΣΜΩΔΙΑ  ΚΑΙ Η ΣΥΝΙΖΗΣΗ

Χασμωδία έχουμε όταν σε μία λέξη  ή ανάμεσα σε 2 λέξεις  βρίσκονται δίπλα - δίπλα 2 φωνήεντα και τα οποία διαβάζονται ξέχωρα, π.χ. πρό-οδος, μί- α, δύ-ο...

Συνίζηση έχουμε, όταν τα δύο συνεχόμενα φωνήεντα διαβάζονται σα μία συλλαβή: μί-α (= δυο συλλαβές = χασμωδία) και μιά (= μία συλλαβή = συνίζηση).

Σε γνωρίζ(ω'α)-πό την κόψη

του σπαθιού την τρομερή

σε γνωρίζ(ω'α)-πό την όψη

που με βιά μετράει τη γη       (Δ. Σολωμός)

Φθογγικά πάθη (έκθλιψη, συνίζηση, συναίρεση κ.τ.λ.), συμβαίνουν και στην ποίηση και στον πεζό λόγο. Στην ποίηση έχουν καλλιτεχνική αξία, όταν επαναλαμβάνεται στους στίχους με μέτρο ( σε συγκεκριμένες ή στις ίδιες θέσεις).

 

Η ΠΑΡΗΧΗΣΗ

Παρήχηση λέγεται η επανάληψη ίδιου φθόγγου  ή ίδιων  φθογγικών παθών (χασμωδίας, συνίζησης, έκθλιψης κ.α.)   σε γειτονικές λέξεις ή σε γειτονικούς στίχους, π.χ.:

είχε ο γ ι α λ ός της  γ λ ύκας γυρο γ ι ά λ ι. .....

ά χ α ρή μου χ α ρά, φτω χ ο ί μου στί χ ο ι....... 

ξ έ νης παρά ξ ε νο άνοι ξ ης αγούλι...  (Μαβίλης)

 

Είναι ανθ έ ων  εορτή, η πρώτη του Μ α ϊ ο υ

το άσμα της ν ε ότητος, η άνοιξη του β ί ο υ.

φεύ, την καρδ ί αν μου αυτή η εορτή ξεσχίζει

και άλλην πρώτην εις εμέ Μ α ϊ ο υ ενθυμίζει. (Α. Παράσχος

 

Παρήχηση δημιουργείται και όταν λέξεις ετυμολογικά συγγενικές, τοποθετούνται η μια δίπλα στην άλλη: Τραγούδι τραγουδήστε μου, χιλιο- τραγουδισμένο. Την παρήχηση την πρόσεχαν και οι αρχαίοι. Κλασσικό παράδειγμα είναι ο στίχος τού Σοφοκλή (όπου το τ (ταυ) συνδέεται με την οργή και τό μίσος): "Τυφλός, τα τ’ ώτα τον τε νουν τα τ’ ομματ’ει"

 

Σημειώνεται ότι:

Α) Τα φθογγικά πάθη (έκθλιψη, συνίζηση, συναίρεση κ.τ.λ.), συμβαίνουν και στην ποίηση και στον πεζό λόγο, πρβ: Νάμουν (=  να ήμουν) το Μάη μπιστικός, τον Αύγουστο δραγάτης (Δημοτικό),. Ωστόσο στην ποίηση έχουν καλλιτεχνική αξία, όταν επαναλαμβάνεται στους στίχους με μέτρο ( σε συγκεκριμένες ή στις ίδιες θέσεις), π.χ.:

Σε γνωρίζ(ω'α)-πό την κόψη

του σπαθιού την τρομερή

σε γνωρίζ(ω'α)-πό την όψη

που με βιά μετράει τη γη       (Δ. Σολωμός)

Β) Στις περιπτώσεις που μια στροφή έχει δυο μόνο στίχους, οι δυο στίχοι αυτοί ομοιοκαταληκτούν υποχρεωτικά. Στα ημιστίχια ομοιοκαταληκτεί υποχρεωτικά το δεύτερο με το τελευταίο και τα άλλα προαιρετικά.

Γ) Πλούσια ομοιοκαταληξία έχουμε, όταν ομοιοκαταληκτούν όλοι οι στίχοι στις στροφές στα πολύστιχα και όλα τα ημιστίχια στα δίστιχα.

Μ'ενα χαμόγελό της χρύ-σ ω ν έ τ α

και σαν πετράδια ατόφωτ-α, σ α ν  ά μ μ ο υ

χρυσού κλωνιά χαρές και β-ά σ α ν ά  μ ο υ

Θα γυαλίσουν μες στ' άτεχνα -σ ο ν έ τ α  (Μαβίλης)

Δ) Ανάλογα με τη φαντασία και την εκφραστικότητα του, ο ποιητής μπορεί να πετύχει ποικίλους συνδυασμούς ομοιοκαταληξιών. Πρώτος τέταρτος, δεύτερος τρίτος κ.τ.λ. Εκτός από την ομοιοκαταληξία στο τέλος τού στίχου, μπορεί να βάλει και ανάλογες ρίμες ενδιάμεσα, άλλα με πολλή προσοχή, ώστε να υπάρξει πραγματικό μουσικό αποτέλεσμα. Αυτές οι εσωτερικές ρίμες λέγονται συνηχήσεις. Π.χ. Κάποτε φτάνουν και χαρές, τόσο πικρές και θλιβερές".

 

Ο ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΣΤΙΧΟΣ

 

Τα ποιήματα που έχουν ομοιοκαταληξία ανήκουν στη λεγόμενη παραδοσιακή ποίηση. Η νεότερη ποίηση θεωρεί την ομοιοκαταληξία δεσμευτική για τον ποιητή και την έμπνευσή του, γι` αυτό εφαρμόζει περισσότερο το λεγόμενο ελεύθερο στίχο. Δηλαδή ο ποιητής κρατά τον εσωτερικό ρυθμό του ποιήματος, δεν υποτάσσεται όμως σε κανένα από τα είδη της ομοιοκαταληξίας. Ειδικότερα ποιήματα ελεύθερου στίχου λέγονται αυτά που αποτελούνται  από στροφές όπου ο αριθμός των στίχων τους είναι ελεύθερος, δηλ. με όσους στίχους θέλουμε (με 2, 3,..  10..)  και όχι σταθερός ή  ίδιος σε όλες τις στροφές όπως στο μέλος (= όλες με 2).  Με ελευθερία είναι και η ποσότητα των συλλαβών των στίχων, αφού κάθε στίχος είναι και στροφή. Στα εμβατήρια και χορευτικά ποιήματα,    ο ποιητής   δεσμεύεται  από τις κινήσεις και τα βήματα της παρέλασης ή του χορού, άρα πρέπει να κάνει τις στροφές με ίδιας ποσότητας στίχους και  συλλαβές, καθώς και ίδιου ρυθμού, αφού τα βήματα και οι κινήσεις   του χορού και της παρέλασης μετά από ένα σημείο και εξής είναι  επανάληψη.  Στα μη χορευτικά ποιήματα   αυτή η δέσμευση δεν υπάρχει, άρα ο ποιητής είναι ελεύθερος να συνθέσει στροφές με όσους στίχους και  συλλαβές    θέλει.  Συνάμα στα μη χορευτικά ποιήματα  δεν έχουμε τη γνωστή  ομοιοκαταληξία και ομοιοτονία (τονισμό στις ίδιες θέσεις-συλλαβές) του μέλους, όμως έχουμε τα άλλα συντακτικά σχήματα: υπερβατό, σχήμα ασύνδετο. 

Η λέξη και το ύφος εδώ παίζει σπουδαίο ρόλο, ώστε να   αποδίδονται  υψηλά νοήματα και θαυμαστές εικόνες.   Να παρορμάται η ακοή, η ψυχή,  από  την  αποδιδόμενη εικόνα   των εννοιών των λέξεων, ως να ήταν η όραση επιτόπου. 

Σιγά, μην τρέμεις, είμαστε των τραγουδιών οι Μοίρες.

Φτερά αρμονίας φέρνουμε στα ψυχομαχητά...  (Κ. Παλαμάς)

(Εδώ με λίγες λέξεις αποδίδονται   φανταστικές, κυριολεκτικώς και μεταφορικώς, εικόνες, υπέρτατα νοήματα) 

 

 

Δ. ΣΤΙΧΟΥΡΓΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ

 

Οι στιχουργικές μορφές είναι: το δίστιχο, το τρίστιχο, το τετράστιχο και το πολύστιχο, που ανάλογα με το μέτρο και το χαρακτήρα του ονομάζεται μαντινάδα, καντάδα,  ρίμα, μπαλάντα, οχτάβα, σονέτο κ.α., όπως θα δούμε πιο κάτω.

 

Δίστιχα λέγονται τα ποιήματα που αποτελούνται μόνο από δυο ισοσύλλαβους στίχους, συνήθως δεκαπεντασύλλαβους,  οι οποίοι διαιρούνται σε δυο άνισα μεταξύ τους ημιστίχια έκαστος. Όταν ομοιοκαταληκτούν όλα τα ημιστίχια έχουμε πλούσια ομοιοκαταληξία. Όταν ομοιοκαταληκτεί το πρώτο με τον τρίτο ημιστίχιο έχουμε πλεκτή ομοιοκαταληξία και  όταν ομοιοκαταληκτεί το πρώτο με το δεύτερο και επίσης το τρίτο με τον τέταρτο έχουμε  ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία. Δίστιχα ποιήματα είναι οι μαντινάδες, οι καντάδες, τα μοιρολόγια, τα λιανοτράγουδα, τα κοτσάκια κ.α. Τα ποιήματα αυτά είναι συνήθως με δεκαπεντασύλλαβο στίχο, εκφράζουν πλήρες και σαφές νόημα και διαφέρουν μεταξύ τους είτε στο μέτρο είτε στη μελωδία κλπ:

_Διαβάτης είμαι και περνώ,

 το δρόμο του σεβδά σου

και ζητιανεύω τη χαρά

 μα ‘ναι σκληρή η καρδιά σου. (Μαντινάδα Χ. Σιγανός)

 

_Σαν είναι ο τράγος δυνατός, δεν τον σταίνει η μάντρα

ο άνδρας κάνει τη γενιά κι όχι η γενιά τον άντρα (Μαντινάδα Ελ. Βενιζέλος)

 

_Μενεξέδες και ζουμπούλια 

και θαλασσινά πουλιά

αν τη δείτε την καλή μου

χαιρετίσματα πολλά. (Καντάδα)

_Τι ωραία πουν’ τα βράδια μια βαρκούλα με πανί

ένας νέος ν’ ακομπανιάρει  και μια νέα να τραγουδεί. (Καντάδα)

_Η κιθάρα μου να σπάσει και τα τέλια να κοπούν

και τα χέρια που την παίζουν μες στη μαύρη γη να μπουν. (Καντάδα)

 

_«Τρείς μοίρες πόθον έβαλαν,

ώστε να σε παντρέψουν,

σήμερ’ οπού τσι χαρές των

στεφάνια θα σου πλέξουν»   (Δημοτικό)

 

_«Πάλι μου ξίπασε τ’ αυτί

γλυκιάς φωνής αγέρας,

Κι έπλασε τ’ άστρο της νυχτός

και τ' άστρο της ημέρας ».  (Σολωμός}

 

Τρίστιχα (ή ξενικά τερτσίνες) λέγονται τα ποιήματα  των οποίων οι στροφές αποτελούνται από τρεις στίχους. Παρουσιάζονται όπως και τα δίστιχα, με ομοιοκαταληξία μεταξύ πρώτου και δεύτερου στίχου.  Το είδος του ποιήματος αυτού είναι εισαγωγής.  Οι στίχοι  μονού αριθμού (1, 3, 5, 7..) ομοιοκαταληκτούν μεταξύ τους, όπως και οι διπλοί (δηλ. οι 2, 4, 6..).  

α' στροφή

1. Τον ουρανό στολίζεις μια κι'εις άλλη

2. μέρα κι'όλη τη γην η πορπατηξιά σου

3. δίχως ποτέ τη στράτα τζη να σφάλει

β' στροφή

4. Κι'οντα μας εμακραίνεις τη θωριά σου

5. με χιόνια και βροχές τη γην ποτίζει,

6. για να μπορούν να ζιουν τα πλάσματά σου

γ' στροφή

7. ....                  (Ερωφίλη)

 

 «Γλυκυτάτη φωνή βγάν’ η κιθάρα

  και σε τούτη την άφταστη αρμονία

  της καρδιάς μου αποκρίνεται  η  λαχτάρα. (Σολωμός}

 

ΚΑΝΕ ΜΕ ΚΥΡΑ ΓΑΜΠΡΟ (ΚΡΗΤΙΚΟ)

Κά-νε με κυ-ρά γαμ-πρό, μα κα-λό παι-δί εί-μ’ ε-γώ

 τα παπούτσια που φορώ στου τσαγκάρη τα χρωστώ 

κι ο τσαγκάρης να `ν’ καλά, να τα πεδουλολογά        

 

Βάρκα θέλω ν' αρματώσω με σαρανταδυό κουπιά

Με σαράντα παλληκάρια να σε κλέψω μια βραδιά

το γιαλό γιαλό να πάμε μέσα στην αστροφεγγιά

 

Να σε πάρω να σε πάω στο ψηλότερο βουνό

να σου χτίσω κι ένα πύργο μαρμαροπελεκητό

και βελούδα να σου στρώνω, να ξαπλώνουμε τα δυο

(Δίσκος Κώστα Μουντάκη, 1920)

 

Τετράστιχα λέγονται τα ποιήματα που η κάθε στροφή τους αποτελείται από τέσσερεις ισοσύλλαβους στίχους, από τους οποίους ομοιοκαταληκτούν απαραίτητα ο πρώτος με τον τρίτο στίχο. Όταν ομοιοκαταληκτούν όλοι οι στίχοι έχουμε πλούσια ομοιοκαταληξία. Όταν ομοιοκαταληκτεί ο πρώτος με τον τρίτο στίχο έχουμε πλεκτή ομοιοκαταληξία,  όταν ομοιοκαταληκτεί ο πρώτος με το δεύτερο και ο τρίτος με τον τέταρτο έχουμε  ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία.

Σημειωτέον ότι το δίστιχο ποίημα, είναι ποίημα με δυο στίχους που διαιρούνται σε τέσσερα ημιστίχια, ενώ το τετράστιχο είναι ποίημα με 4 ισοσύλλαβους στίχους, που δε διαιρούνται σε ημιστίχια.

 

Είναι μεγάλος θησαυρός, 

μικρή μου, η καρδιά σου, 

χαρά σ' αυτό που η μοίρα 

τού γράφει να ζει κοντά σου.

(Δίστιχο με 30 συλλαβές, μαντινάδα, με 4 ημιστίχια)

 

Γύρισε δώσ’ μου μια ματιά

κι ας μη με πλήγωνες βαθιά

κι ας μη με πλήγωνες βαθιά

γύρισε δώσ’ μου μια ματιά

(Δίστιχο με 16 διαφορετικές συλλαβές, κοτσάκι με 4 ημιστίχια)

 

Πέρα στους πέρα κάμπους (3)

Που είναι οι ελιές.

Είν’ ένα μοναστήρι (3)

Που πάνε οι κοπελιές

 

Πήγα κιεγ’ ο καημένος( 3)

Για να λειτουργηθώ

Να κάνω το σταυρό μου (3)

Και να προσευχηθώ.

 

Στην εκκλησιά που μπαίνω(3)

Βλέπω μια κοπελιά

Να κάνει το σταυρό της(3)

Να λάμπ’ η εκκλησιά

 

Πολύστιχα λέγονται τα ποιήματα που αποτελούνται από πολλούς ισοσύλλαβους στίχους , δηλαδή με 5 - 16 συλλαβές, Τέτοια ποιήματα είναι η ρίμα, η οκτάβα, το σονέτο, η μπαλάντα κ.α. (ξενικοί όροι ποίησης).

Πολύστροφα λέγονται τα ποιήματα που αποτελούνται από πολλές στροφές, άρα στίχους, με εννοιολογική και  ρυθμική   συνάφεια.

_Κοιμήσου και σαν κοιμηθείς τρεις χώρες σου χαρίζω

τρεις χώρες και τρία χωριά και τρία μοναστήρια.

_Στα χωριά να γεύεσαι στις χώρες να κοιμάσαι

και στην Κωνσταντινούπολη να πας να λειτουργάσαι. 

,...............(Νανουριστικό Λασιθίου Κρήτης)

 

ΤΑ ΕΙΔΗ ΠΟΛΥΣΤΙΧΩΝ ΠΟΙΗΜΑΤΩΝ

1) Η ΜΠΑΛΑΝΤΑ. Μπαλάντα (ξενικός όρος) λέγεται το πολύστιχο ποίημα που εκφράζει μία ιστορία με τρυφερό, χαριτωμένο ή δραματικό τέλος.Το περιεχόμενο μπορεί να μην είναι και ερωτικό. Πρέπει όμως να έχει κάποια σχέση με παλιούς θρύλους και λαϊκές παραδόσεις.  Η μπαλάντα αποτελείται από τρεις οκτάστιχες και μια τετράστιχη στροφή.  Η τελευταία αυτή λέγεται επωδός. Ο τελευταίος στίχος όλων των στροφών είναι ίδιος και επαναλαμβάνεται σαν γύρισμα (refrain). Η μπαλάντα  είναι  τρεις  ισόστιχες στροφές και ένα "σπάσιμο", που έχει το μισό αριθμό των στίχων κάθε στροφής.    Η πρώτη στροφή μπορεί να έχει τις ίδιες δυο ομοιοκαταληξίες από την  αρχή    ως το τέλος ή να έχει άλλες από την αρχή ως τη μέση και άλλες    έπειτα.  Στη δεύτερη και στην τρίτη στροφή ξαναγυρίζουν αυστηρά οι ομοιοκαταληξίες της πρώτης, στο σπάσιμο οι ομοιοκαταληξίες  του  δεύτερου μισού κομματιού κάθε στροφής, που, όπως είπαμε,  μπορούν  να είναι οι ίδιες του πρώτου της κομματιού.   Παράβαλε τη "Μπαλάντα στους ένδοξους ποιητές των αιώνων" του Καρυωτάκη.   Παράδειγμα η μπαλάντα  «ΣΤΟΥΣ ΑΔΟΞΟΥΣ ΠΟΙΗΤΕΣ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ» τού Κ. Καρυωτάκη:         

Από θεούς κι  ανθρώπους μισημένοι,

σαν άρχοντες που εξέπεσαν πικροί,

μαραίνονται οι Βερλαιν. Τους απομένει

πλούτος ή ρίμα πλούσια κι αργυρή.

 Οι Ουγκώ με «τιμωρίες» την τρομερή

των Ολυμπίων εκδίκηση μεθούνε.

Μα εγώ θα γράψω μια λυπητερή

μπαλάντα στους ποιητές άδοξοι πού ‘ναι...

 

2) ΤΟ ΣΟΝΕΤΟ. Το σονέτο αποτελείται από 14 στίχους, γι’ αυτό λέγεται και δεκατετράστιχο. Το είδος χρησιμοποιήθηκε από το Δάντη και τον Πετράρχη. Το είδος του ποιήματος αυτού είναι εισαγωγής. Τα σονέτα αποτελούνται από από 4 στροφές, όπου οι δυο πρώτες είναι με 4 στίχους και οι δυο   τελευταίες με 3 στίχους. Η ποσότητα των συλλαβών των στροφών-στίχων  είναι ελεύθερη, όμως ίδια  ή  σταθερά σε κάθε στροφή και  στίχο-ημιστίχιο του αυτού ποιήματος. Ο Μαβίλης και ο Γρυπάρης χρησιμοποιούν σε άλλα ποιήματα  έντεκα και σε άλλα δεκαπέντε συλλαβές.  Ο Παλαμάς,  ο Πολυλάς κ.α. δεκατρείς.     Το σονέτο έχει πάντα στην κλασσική του μορφή ομοιοκαταληξία. Οι ομοιοκαταληξίες του πρώτου    τετράστιχου ξαναγυρίζουν και στο δεύτερο. Οι ομοιοκαταληξίες αυτές μπορεί να είναι πλεχτές ή  σταυρωτές, ποτέ όμως ζευγαρωτές. 

Στην ελληνική ποίηση συναντούμε σονέτα στο έμμετρο δράμα τού Κρητικού θεάτρου «Βασιλεύς Ο Pοδολίνος». Στη σύγχρονη εποχή τα καλύτερα σονέτα έγραψε ο Μαβίλης. Οι στίχοι τού σονέτου είναι κατά προτίμηση ιαμβικοί ενδεκασύλλαβοι και χωρίζονται σε δυο στροφές τετράστιχες και σε δυο τρίστιχες. Σημειωτέον ότι σονάτα λέγεται η ήχηση, δηλαδή η μουσική χωρίς τραγούδι.

 

 Η ΠΑΤΡΙΔΑ

(σονέτο  του Λορέντζου Μαβίλη με ομοιοκαταληξία τύπου ΑΒΒΑ ΑΒΒΑ ΓΔΕ ΓΔΕ):

Πάλε ξυπνάει της άνοιξης τ’ αγέρι

στην πλάση μυστικής αγάπης γλύκα,

σα νύφ’ η γη, πόχει άμετρα άνθη προίκα

λάμπει ενώ σβηέται της αυγής τ’ αστέρι.

Πεταλούδες πετούν ταίρι με ταίρι,

εδώ βουίζει μέλισσα, εκεί σφήκα.

Τη φύση στην καλή της ώρα εβρήκα,

λαχταρίζει η ζωή σ’ όλα τα μέρη.

Κάθε μοσκοβολιά και κάθε χρώμα,

κάθε πουλιού κελάηδημα ξυπνάει

πόθο στα φυλλοκάρδια μου κι ελπίδα

να σου ξαναφιλήσω τ’ άγιο χώμα,

να ξαναϊδώ και το δικό σου Μάη,

όμορφή μου, καλή, γλυκιά πατρίδα.

 

SONNET 116 (ΟΥΙΛΙΑΜ ΣΑΙΞΠΗΡ)

Let me not to the munhen of true minds

Admit impediments. Love is not love

Which alters when it alteration finds,

Or bends with the remover to remove.

O no, it is an ever fixed mark

That looks on tempests and is never shaken;

It is the star to every wand' ring barque,

Whose worth's unknown although his height be taken.

Love's not time's fool, though rosy lips and cheeks

Within his bending sickle's compass come;

Love alters not with his brief hours and weeks,

But bears it out even to the edge of doom.

If this be error and upon me proved,

I never writ, nor no man ever loved.

 

Η αφιέρωση, Μαβίλης

Πέτα, αγάπη, στα ουράνια και χαιρέτα

Τη μάνα μου και δείχτης τα φτωχά μου

Τούτα τα τραγούδια κι έπειτα εδώ χάμου

Βλογημένα απ' αυτήν ξανάφερέ-τα.  =  α' στροφή

Μ'ένα χαμόγελό της χρύσωνέ τα

Και σαν πετράδια αυτόφωτα, σαν άμμου

Χρυσού κλωνιά, χαρές και βάσανά μου

Θα γυαλίσουν μες στ' άτεχνα σονέτα.  = β' στροφή

Σαν αλκυόνα, αγάπη, με φτερούγες

Απλωμένες διαβαίνεις ιριδένια

Κατάστρωτες με φως ανάερες ρούγες.  = γ' στροφή

Στης ζωής τ' άγριο πέλα(γ)ο νεραϊδένια

Χαρίζεις καλοσύνη, όθε φωλιάζεις,

Και μ' όνειρα ουρανού το ασπρογαλιάζεις.= δ' στροφή                     

 

Η αργυρόκουπα, Μαβίλης

Κρουσταλλένιο, διάφανο, γεμάτο

Απ' άδολο κρασί που πορφυρίζει

Με κίνημα θερμό, μ' αίσθημα άκρατο

'Ενα φτωχό ποτήρι σ' αντικρίζει. = α' στροφή

Σε λαχταράει, σε 'γγίζει, μα τ' αφράτο

Πιοτό σαν αίμα χύνεται, σκορπίζει,

Και το ποτήρι μένει άδειο ως τον πάτο,

Γιατί το σκούντημά σου το τσακίζει.  = β' στροφή

Και συ στέκεσαι ατάραχη και κρύα,

Αργυρόκουπα, πλούσια ιστορισμένη,

Με την περήφανη σου θεωρία.  = γ' στροφή

Είσαι να σ' αγαπούν συνηθισμένη"

Στην πικρή της ζωής χαροκοπία

Δε δείχνεις με τι σ' έχουν γεμισμένη.  = δ' στροφή             

 

3) ΟΙ  ΟΚΤΑΒΕΣ. Το είδος του ποιήματος αυτού είναι εισαγωγής.  Τα ποιήματα  αυτά αποτελούνται από  οχτώ στίχους και γι αυτό λέγονται και έτσι («οκτάβες»). Η ποσότητα των συλλαβών των στίχων είναι ελεύθερη, όμως οι στίχοι του αυτού ποιήματος έχουν την ίδια ποσότητα ή με κάποια μαθηματική σχέση.  Η ομοιοκαταληξία γίνεται μεταξύ των στίχων με κάποια μαθηματική επαναλαμβανόμενη σχέση.

Ο παπάς για το γάμο όλα ετοιμάζει

κι είναι αναμμένα τα κεριά του γάμου

ο Λάμπρος τρομαγμένος τηνε κράζει:

 

"Σήκω, δυστυχισμένη, έλα κοντά μου".

Εις τη φωνή του Λάμπρου ανατριχιάζει

και παρευθύς σηκώνεται από χάμου

 

και τραγουδάει και τραγουδώντας κλαίει"

κι αυτός "Μην κλαις, μην τραγουδάς", της λέει.  ( Σολωμός)

( Εδώ βλέπουμε, να ομοιοκαταληκτούν οι ακραίοι στίχοι  των στροφών μεταξύ τους, καθώς και οι  δυο τελευταίοι με τον πρώτο της  α' στροφής.)

 

4) ΟΙ ΩΔΕΣ. Αποτελούνται από τρεις στροφές.  Η πρώτη λέγεται στροφή, η δεύτερη αντιστροφή και η τρίτη επωδή.  Η α' και β' στροφή πρέπει   να είναι ίσες σε ποσότητα   συλλαβών και ρυθμό.  Η γ' αλλάζει   ρυθμό και είναι μικρότερη των α' & β'. 

Επί τον Υμηττόν

εβλάστησε η δάφνη,

φύλλον ιερόν στολίζει

τα ηρειπωμένα λείψανα

του Παρθενώνος.  (Α. Κάλβος)

 

5) ΤΟ  ΡΟΝΤΕΛΟ (ή κυκλωτό κατά Ψυχάρη). Γίνεται από δεκατρείς στίχους, με δυο ομοιοκαταληξίες  και για τους δεκατρείς. Τη μια την έχουν οι στίχοι 1ος, 4ος, 5ος, 7ος,  9ος, 12ος  και 13ος, την άλλη οι άλλοι στίχοι (2ος, 3ος, 6ος,   1ος και 11ος).  Ο πρώτος στίχος ξαναγυρίζει, ίδιος, και ως έβδομος και ως δέκατος τρίτος. Ο δεύτερος και ως όγδοος. 

 

6) ΤΟ  ΤΡΙΟΛΕΤΟ. Είναι  οχτάστιχο  με δυο  ομοιοκαταληξίες,  που  ο πρώτος του στίχος ξαναγυρίζει και ως τέταρτος και ως έβδομος, ο δεύτερος και ως όγδοος. 

 

7) ΤΟ ΡΟΥΜΠΑΪ (ΠΛΗΘ. ΡΟΥΜΠΑΓΙΑΤ). Το είδος του ποιήματος αυτού είναι περσικής προέλευσης.  Τα ποιήματα  αυτά είναι φιλοσοφικού και συμβολικού περιεχομένου και αποτελούνται από  τετράστιχα που μόνο ο α’, ο β’ και ο δ’ στίχος ομοιοκαταληκτούν .

Χθες βράδυ σαν ξεκίναγε και ο τελευταίος μήνας

το κρύο στροβιλίζοντας στα μέρη της Αθήνας

φώτα που τόσο θάμπωναν, «παγώνια» που γελούσαν

με αγάπη δεν μιλήσανε για τα παιδιά της πείνας.

 

Καρδιά μου, τα Χριστούγεννα θα ‘ρθουν και θα τα ζήσεις

όμως κακία κι απονιά δε θα την ξεδιαλύσεις

Πάρε ποτήρι και κρασί, φτιάξε ουρανό δικό σου,

γιατί ουρανό αληθινό ίσως δε θα αντικρίσεις.

(Θανάσης Γιαμπιτζάκης)

 

8) ΤΟ ΠΑΝΤΟΥΜ. Το είδος του ποιήματος αυτού είναι περσικής προέλευσης.  Τα ποιήματα αυτά αποτελούνται από  8 τετράστιχα που το μέτρο είναι άτονη + άτονη + τονισμένη συλλαβή. Ο α’ στίχος του α’ τετράστιχου και ο τελευταίος (ο δ’) του όγδοου τετράστιχου είναι ίδιος και περιέχει την κεντρική ιδέα του ποιήματος. Ο β’ στίχος και ο δ’ στίχος του κάθε τετράστιχου στο αμέσως επόμενο τετράστιχο γίνεται α’ και γ’.

Ο άνεμος πνέει γλυκός στην πατρίδα

τα πλοία να φύγουν παλεύουν για μέρες

το φως σαν χαθεί θ΄ απομείνει η ελπίδα

για θρέψε τις σκέψεις και ας έρθουν οι ξέρες.

 

Τα πλοία να φύγουν παλεύουν για μέρες

φωτιά από το σκότος καπνίζουνε πέρα

για θρέψε τις σκέψεις και ας έρθουν οι ξέρες.

Θεέ μου βοήθα να κρύψω τη μέρα.

,........................... (Θανάσης Γιαμπιτζάκης)

9) ΤΟ ΧΑΙΚΑ. Το είδος του ποιήματος αυτού είναι ιαπωνικής προέλευσης.  Τα ποιήματα αυτά αποτελούνται από  3 στίχους που ο α’ στίχος είναι 5 συλλαβές, ο β’ = 6 και ο γ’ = 7.

Αδελφή πες μου,

τι είναι ο Θεός

κι μυγδαλιά άνθισε. (Ν. Καζαντζάκης )

 

Γ ΜΕΤΡΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ

 

Συλλαβές λέγονται τα μικρότερα τμήματα που μπορεί να κοπεί μια λέξη για άνετη προφορά ή εκφώνηση και ακουστική σύλληψη (συλλαβές λέξης =  οι λαβές σύλληψης της λέξης, συλλαβή, σύλληψη = από το συν-λαμβάνω)). Συλλαβή αποτελεί κάθε  φωνήεν της λέξης με το προ ή το μετά από αυτό  σύμφωνο ή  σύμφωνα, αν έχει, π.χ.: ο α-ε-τός, εκ κε-νός...., αφού τα σύμφωνα δεν μπορούν να προφερθούν μόνα τους, αλλά πάντα προφέρονται μαζί με ένα φωνήεν, απ’ όπου και σύμφωνα. ‘Οταν κάνουμε συλλαβισμό δε λαμβάνουμε υπόψη  την ορθογραφία, δηλαδή   τα γράμματα ω, η, υ, ει, οι, υι, αι, μμ, νν, σσ.. αφού  αυτά είναι  στη γραφή για λόγους ετυμολογίας (δηλ. για υπόδειξη του μέρους λόγου,  του τύπου και των φθογγικών παθών των λέξεων, άρα για διάκριση των τυχόν  ομοήχων και βοήθεια στην κατανόησή τους), πρβλ π.χ.: λύ-ρα & λί-ρα, κα-λή & κα-λοί...

τα ρήματα με -ω,ει: φοιτ-ώ, σήκ-ω, καλ-ώ, καλείς, καλεί, απορώ, .....

τα ονόματα με -ο,η,οι: φυτ-ό, σύκ-ο, καλ-ό, καλή, καλής, καλοί, άπορο.....

( Περισ. βλέπε "Ελλ. Σύστημα Γραφής, Α. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ.)

 

Μια στροφή (ή ένας στίχος) ονομάζεται π.χ.:

Ο κ τ α σ ύ λ λ α β ο ς/η                 = όταν έχει  8 συλλαβές

Δ ε κ α π ε ν τ α σ ύ λ λ α β ο ς/η     = όταν έχει 15 συλλαβές

Τ ρ ι α ν τ α σ ύ λ λ α β ο ς/η           = όταν έχει 30 συλλαβές

,.....................

Η πιο συνηθισμένη ποσότητα είναι ο δεκαπεντασύλλαβος:

_Τ'α-κου-σες-Α.-ρε-τού-σα-μου-τα-θλι-βε-ρά-μα-ντά-τα = ο α' 15σύλλαβος

 ο-κύ-ρης-σου-με-ξώ-ρι-σε-στης-ξε-νι-τιάς-τη-στρά-τα   = ο β' 15σύλλαβος

( Κορνάρος) 

 

Μια συλλαβή λέγεται: Φωνηεντική, όταν αποτελείται  μόνο από ένα φωνήεν: ο, η, α-έ-(ρας), α-ό-(ματος)..  Συμφωνική, όταν αποτελείται από σύμφωνο ή  σύμφωνα + φωνήεν: κα-λη-μέ-ρα, τά-κου-σες, πού-ναι...  Τονισμένη, όταν προφέρεται με δυνατότερη ισχύ φωνής (ένταση, τόνο) σε σχέση προς τις άλλες της λέξης: καλη-μέ-ρα    (τονισμένη συλλαβή η  μέ-). 'Άτονη, όταν προφέρεται κανονικά σε ένταση φωνής  ( τόνο), αυτή που  προφέρεται σε χαμηλότερη ένταση σε σχέση προς   την τονιζόμενη: κα-λη-μέ-ρα  (άτονες συλλαβές, οι : κα,λη,ρα). Μακρά, όταν προφέρεται, εκφωνείται με έκταση. Δηλ. με παράταση εξακολουθητική (συνεχή) των εξακολουθητικών φθόγγων της και κυρίως του φωνήεντος της Σημειώνεται   με το σύμβολο (-) που μπαίνει πάνω από τη συλλαβή.

_

λα = [λα....]

Βραχεία, όταν εκφωνείται χωρίς έκταση. Σημειώνεται με το σύμβολο (υ).

υ

λα = [λα]

 

Στον προφορικό πεζό λόγο οι συλλαβές και οι φθόγγοι τους προφέρονται πάντα  ισότιμα σε χρόνο, εκτός σε περιπτώσεις ψυχικού πάθους και σε ιδιώματα, κάτι που δε συμβαίνει στον έμμετρο λόγο (ποίηση).

Πεζός λόγος, φθογγικά: κίριε ελέισον τί μούπε! = ορθογραφικά: Κύριε ελέησον τι μου 'πε!

Έμμετρος λόγος, ψαλμωδία: Κύ..-ύ..ύ.. ρι-ίί..ίί..-ε.. έ..έ...-λέ.. έ...- ηησοοοονννν

Εξαλότητα: φύ..γε...

 

Στην ωδική οι συλλαβές δεν προφέρονται πάντα ισότιμα σε  χρόνο, όπως  συμβαίνει στον πεζό λόγο, αλλά με μακρές και βραχείες συλλαβές, όπου ο χρόνος (η διάρκεια) αυτών που παθαίνουν παράταση (δηλ. γίνονται μακρές) είναι άλλοτε μιας άλφα διάρκειας, άλλοτε βήτα   ή γάμα.., που κανονίζει το μέτρο, ο ρυθμός, ο σκοπός, ώστε να  σχηματισθούν μέσα στο στίχο τμήματα από στίφη φθόγγων, μέτρα,    που  συνάμα και με το ανεβοκατέβασμα της έντασης της φωνής και τη ρυθμική τους επανάληψη να μας προκαλέσουν ευφωνική πολυφωνία  και όχι τη μονοφωνία και μονοτονία του πεζού λόγου. 

Ωδικά:

-          υ  -        υ      -     υ   -    υ

Σέε....γνωρίί....ζωα'πόό...τηνκόό..ψη/

τούού..σπαθιούου.τηντρόό...μερήή.. /

σέέ....γνωρίί....ζωα'πόό...τηνόό.. ψη/

πούού..μεβιάά....μετράςς...τηνγήή..

μακρές συλλαβές   οι μονές: 1, 3, 5, 7.

βραχείες συλλαβές οι ζυγές: 2, 4, 6, 8

 

Στην ωδική υπάρχουν α ξ ί ε ς, δηλ.  πολλές σχέσεις μεταξύ οξείας και μακράς συλλαβής, που είναι ανάλογα με το ρυθμό ή κοινά  τον "σκοπό" του ποιήματος. 

υ    -          υ    -       υ  -      υ

Αν πάςς../στην κάα../λα μάα..τα/

και'ρθεί.ς/με τόο.../καλόό../

κρατά..../μου νάα../μα ντύύ..λι/

να δέέέ../νωστόό./ λαιμόό.         

μακρές συλλαβές   οι ζυγές: 2, 4, 6,

βραχείες συλλαβές οι μονές: 1, 3, 5,

 

ΤΟ ΜΕΤΡΟ Η ΠΟΔΙ

Αν προσέξουμε την εκφώνηση μιας στροφής ή ενός στίχου, θα δούμε ότι αυτή δεν εκφωνείται ανά λέξη, όπως ο πεζός λόγος, αλλά από διάφορες μικρές ενότητες που αποτελούνται από μια μόνο τονισμένη συλλαβή συν μια ή δυο ή και τρεις (σπάνια περισσότερες) άτονες, άλλοτε μακρές και άλλοτε βραχείες (ή και συνδυασμός, ανάλογα με το ποίημα),  που λέγονται πόδες ή μέτρα (αρχαία "πους").    Κατόπιν αυτού μέτρο λέγεται η μικρότερη μετρική ενότητα. Μια στροφή (ή ένας στίχος) λέγεται δίμετρη/ος,  αν περιέχει δυο  μέτρα, τρίμετρη/ος, αν περιέχει τρία μέτρα, εξάμετρη, αν περιέχει έξι ...

 1              2              3          4           5         6

Αν πάςς../στην κάα../λαμά...τα/ και'ρθείς./με τό../καλό../

(Εξάμετρος στίχος καλαματιανού χορού.)

Στην ωδική εκφώνηση ενός ποιήματος, πολλές φορές αναπτύσσουμε - παρατείνουμε  φωνήεντα ή κάνουμε φθογγικά πάθη (συνίζηση ή έκθλιψη ή συναίρεση κ.τ.λ. ) για να βγει το μέτρο, π.χ.:

Σεεέ.../ γνωρί..../ζ(ω)'από../ τηνκό..ψη/

τουυού../σπαθιού.../τηντρό.../μερή..

Η εναλλαγή κατά ορισμένο σύστημα τονισμένων και άτονων συλλαβών αποτελεί το μέτρο. Το μέτρο λέγεται επίσης και πόδας (πους). Ένας ή και περισσότεροι πόδες αποτελούν το στίχο. Όταν θέλουμε να συμβολίσουμε τους πόδες ή τα μέτρα χρησιμοποιούμε    το "_" για την τονισμένη συλλαβή και το "υ" για την άτονη. Σημειώνεται ότι παλιά με τα σύμβολα αυτά συμβόλιζαν η μακρά και η βραχεία προφορά συλλαβής, όπως  ειδαμε πιο πριν,   και η τονισμένη σημειωνόταν με το τονικό σημάδι πάνω από το – ή πάνω από το υ).

Κάθε πόδας μπορεί να περιλαμβάνει δύο ή τρεις συλλαβές. Τα μέτρα (μετρικοί πόδες) στη νεοελληνική ποίηση, βάσει του τόνου, όχι του σκοπού,  είναι πέντε : ο ίαμβος, ο τροχαίος, ο ανάπαιστος, ο δάκτυλος, και ο αμφίβραχυς.

Α. Ο ίαμβος. Ίαμβος  ονομάζεται ο συνδυασμός (η ενότητα) μιας βραχείας και μιας μακράς συλλαβής. Λέγεται ιαμβικός ρυθμός και συμβολίζεται με το σήμα υ-',  όταν τονίζονται  και επιμηκύνονται  οι διπλές θέσεις-συλλαβές 2   4  6... του ποιήματος, π.χ.:

Αν πάς../στην κά../λα μά../τα και'ρθείς../με τό.../καλό.. (Καλαματιανός χορός)

Με τού/ Μαγιού/τις μύ../ρωδιές/τα κό/ κκινά/ κερά-σια

για δέ/στε πώς/ χορέ/υουνέ/της Κρή/της τά /κορά..σια ......... (Μαντινάδα πεντοζάλη)

Σε ιαμβικό μέτρο είναι γραμμένη και η «Ξανθούλα» τού Σολωμού:

Την ει |  δα την | ξανθού | λα

υ_, υ_, υ_, υ

την ει  | δα ψες | αργά,

υ_, υ_, υ_,

που εμπή | κε στή | βαρκού | λα

υ_, υ_, υ_, υ

να πάει  | στην ξε  | νιτιά

υ_, υ_, υ_ .

(Τραγουδώντας το ρυθμικά ακούγεται κάπως έτσι: νανά - νανά - νανά )

Β. Τροχαίος. Τροχαίος ονομάζεται  ο συνδυασμός (η ενότητα) μιας μακράς και μιας   βραχείας συλλαβής, άρα ο τροχαίος = το αντίθετο του ιάμβου. Λέγεται  τροχαϊκός ρυθμός" και συμβολίζεται με το σήμα –υ, όταν τονίζονται  και επιμηκύνονται (λίγο ή πολύ) οι μονές  θέσεις-συλλαβές: 1, 3, 5.... του ποιήματος, π.χ.:

Σέε..γνω/ρί..ζω'α/πό..την/ κό..ψη/ τού..σπα/θιού..τη/ τρό..με/ρή..η

= Σε../γνωρί./.ζω'από../την κό../ψη τού./.σπαθιού../την τρό/..μερή.. (εθνικός ύμνος

Σε τροχαϊκό μέτρο είναι γραμμένος και ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Σολωμού.

«Σε γνω  | ρίζω α  |πό την |κόψη

_υ, _υ, _υ, _υ

του σπα  | θ|ού την | τρομε | ρή

_υ, _υ, _υ, _

σε γνω  | ρίζω α | πό την | όψη I

_υ, _υ, _υ, _υ

που με  | βιά με | τράει τη | γή.

_υ, _υ, _υ, _

(Τραγουδώντας το ρυθμικά ακούγεται κάπως έτσι: νάνα - νάνα - νάνα )

Γ. Ο ανάπαιστος. Ανάπαιστος ονομάζεται ο συνδυασμός (ενότητα) δυο άτονων  και μιας τονισμένης συλλαβής, όπου η τρίτη είναι μακρά και  τονισμένη.  Συμβολίζεται με το σήμα υυ-' Λέγεται αναπαιστικός ρυθμός όταν τονίζονται και επιμηκύνονται οι θέσεις-συλλαβές: 3, 6, 9... του ποιήματος:

Στων Ψαρών../την ολόμαυρη ράχη/

περπατώ../ντας η δό../ξα μονά..χη/

μελετά.../τα λαμπρά../παλικά..ρια/..

Θα πεθά/νω φαρμά/κι θα πιώ../

πικρο σά/βανο τώ/ρα φορεί..../......  (Δ.  Σολωμός)

Ψιχαρού/ δες πετούν/ μια την ά/λλην ζητούν../

έτσ'οί ρί/μες περνούν/ το νερό/ ροβολά../...   (Λ. Μαβίλης)

Σε αναπαιστικό μέτρο είναι γραμμένο το επίγραμμα του Σολωμού, « Η καταστροφή των Ψαρών» :

Στων Ψαρών | την ολό | μαυρη ρά | χη

υυ_, υυ_, υυ_, υ

περπατώ  | ντας η δό | ξα μονά | χη

υυ_, υυ_, υυ_, υ

μελετά | τα λαμπρά | παλληκά | ρια

υυ_, υυ_, υυ_, υ

και στην κό | μη στεφά  |  νι φορεί

υυ_, υυ_, υυ_,

γινωμέ  | νο απο λί  | γα χορτά | ρια

υυ_, υυ_, υυ_, υ

πού ειχαν μεί | νει στην έ  | ρημη γή.

υυ_, υυ_, υυ_,

(Τραγουδώντας το ρυθμικά ακούγεται κάπως έτσι: νανανά - νανανά - νανανά)

Δ. Ο δάκτυλος. Δάκτυλος ονομάζεται  ο συνδυασμός (ενότητα) μιας τονισμένης  με δυο άτονες βραχείες συλλαβές, άρα το αντίθετο του  ανάπαιστου.    Συμβολίζεται με το σήμα -'υυ. Λέγεται δακτυλικός ρυθμός όταν τονίζονται και  επιμηκύνονται οι θέσεις-συλλαβές: 1, 4, 7...  του ποιήματος.

Ξύ..πνα δρο/σιά.. της αυ/γή..ς και φε/γγάρι........

Ρί..ξτε δυο/ φύ..λλα κι/σσού.. σαν ιε/ρό ..φυλα/κτό.... ( Κ. Παλαμάς)

'Ηχησαν /άλλοτ' ε/ντός των δα/σών αι ω/δαί των αυ/λών...( Ραγκαβής)

Σε δακτυλικό μέτρο είναι γραμμένα και τα «Χαμένα Χρόνια» τού Πολέμη:

Αχ και να | γύριζαν, | να ‘ρχονταν | πίσω

_υυ,  _υυ, _υυ, _υ

τα χρόνια | που έζησα  |πριν σ’ αγα |   πήσω

_υυ, _υυ, _υυ, _υ

Χρόνια αμνη | μόνευτα, | σα να ‘ταν | ξένα,

_υυ, _υυ, _υυ, _υ

τα χρόνια | που έζησα | δίχως ε | σένα...

_υυ, _υυ, _υυ, _υ

(Τραγουδώντας το ρυθμικά ακούγεται κάπως έτσι: νάνανα - νάνανα - νάνανα )

Ε. Ο Αμφίβραχυς ή μεσοτονικός. Αμφίβραχυς ονομάζεται ο συνδυασμός (η ενότητα) που αποτελείται από μια βραχεία και μια μακρά τονισμένη συν μια άτονη βραχέα συλλαβή. Συμβολίζεται με το σήμα υ-υ. Στο μέτρο αυτό τονίζεται η 2 5 8 .... συλλαβή:

Τα πρώτα μου χρό/νια τ’αξέχαστα /

τά ’ζησα ... (Παλαμάς)

Τέτοιο μέτρο βρίσκομε και στο «Μια πίκρα» του Παλαμά:

Τα πρώτα | μου χρόνια | τ' αξέχα | στα τα ‘ζη  |  σα

υ_υ, υ_υ, υ_υ, υ_υ, υ

κοντά στ’ α | κρογιάλι, |

υ_υ, υ_υ,

στη θάλασ  |  σα εκεί τη | ρηχή και | την ήμε | ρη,

υ_υ, υ_υ, υ_υ, υ_υ,υ

στη θάλασ  | σα εκεί την|  πλατειά, τη | μεγάλη

υ_υ, υ_υ, υ_υ, υ_υ

(Τραγουδώντας το ρυθμικά ακούγεται κάπως έτσι: νανάνα - νανάνα - νανάνα)

 

ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ  ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

1) Τα μέτρα «δάκτυλος, ίαμβος».. επινοήθηκαν από τους Αλεξανδρινούς Γραμματικούς (Δ. Θράκα κ.α.) και μερικοί από αυτούς πίστευαν ότι τα ομόφωνα γράμματα ο & ω, η & ι & υ…. που υπάρχουν στην ελληνική γραφή είχαν να κάνουν με τα μέτρα προφοράς της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Πίστευαν δηλαδή ότι η αρχαία ελληνική γλώσσα ήταν μουσική και όπου η συλλαβή μιας λέξης ήταν στην προφορά μακρά έβαζαν οι αρχαίοι στη γραφή τα γράμματα ω, η, όπου αυτή ήταν βραχέα τα ο ε και όπου αυτή μπορούσε να προφερθεί είτε με μακρά είτε με βραχέα προφορά έβαζαν τα α, ι, υ , άλλως δεν μπορούσαν λέει να καταλάβουν γιατί να υπάρχουν στην ελληνική γραφή τα ομόφωνα γράμματα αυτά. Ωστόσο αυτό το συμπέρασμά τους είναι λάθος, γιατί αφενός μέτρα έχει μόνο ο έμμετρος λόγος, δηλαδή η ποίηση και αφετέρου τα ομόφωνα γράμματα που υπάρχουν στην ελληνική γραφή είναι όχι για να υποδείχνουν μέτρα, αλλά - βάσει κανόνων – την ετυμολογία (μέρος λόγου, ή τύπο κ.τ.λ.) των λέξεων και έτσι να έχουμε διάκριση των ομοήχων, παράβαλε  π.χ. ότι τα θηλυκά γράφονται με –η, τα ουδέτερα με  -ο, τα ρήματα με –ω,ει κ.τ.λ. και από την άλλη τις λέξεις: καλό και καλώ, καλή & καλεί, φιλί και φυλή, λίπη και λείπει και λύπη……

(Περισσότερα βλέπε στα βιβλία: Το ελληνικό σύστημα γραφής», Α. Κρασανάκη και Ψεύδη - αίσχη για την ελληνική γλώσσα και γραφή, Α. Κρασανάκη)

2)   Βεβαίως στην ωδική  υπάρχουν μέτρα και μάλιστα πάρα πολλών ειδών, όμως αυτά δεν σημειώνονται με τα ομόφωνα γράμματα του ελληνικού αλφάβητου, αλλά με τις νότες.

Τα μέτρα, οι  συνδυασμοί τονιζόμενων και άτονων συλλαβών με μακρά ή βραχεία διάρκεια (μακρές & βραχείες συλλαβές) του αυτού ποιήματος έχουν σχέση μεταξύ τους, όπου μάλιστα αυτή    η σχέση μετριέται σε χρόνο  (διάρκεια προφοράς) και ένταση  (ύψωμα) φωνής. 

Μια στροφή ποιήματος μπορεί να περιέχει  ίδια μέτρα (π.χ. όλα τα μέτρα της να είναι τροχαίος ή δάκτυλος.. ), όμως μπορεί και να αποτελείται από ανάμειξη μέτρων, όμως με αναλογία ή αρμονία μεταξύ τους. Δηλ. να έχει π.χ. ένα μέτρο     τροχαίο ανά δυο ίαμβους ή το αντίθετο ή με άλλους συνδυασμούς.... Άλλως τα μεν μέτρα να είναι π.χ. στις θέσεις 1-2 κάθε   στίχου και τα άλλα στις 4-6... ή άλλους συνδυασμούς. 

Τα ποιήματα του αυτού χορού έχουν και  τα αυτά  μέτρα στις στροφές τους. Απλώς αλλάζουν οι λέξεις.    Τα αυτά μέτρα έχουν και όλες οι στροφές των  ποιημάτων,  επειδή ο ρυθμός είναι παράλληλη  ακολουθία των χρόνων πορείας, των βημάτων και των κινήσεων των χορευτών στα χορευτικά, καθώς και αυτών που  παρελάσουν στα εμβατήρια ....., άρα μετά από ένα σημείο και εξής επανάληψη.     Παρέβαλε π.χ. τα κάτωθι δίστιχα του χορού Πεντοζάλη Κρήτης:

_Μα στήν/ ομπρός /μεριά/ κρατεί/ ο ρού/κουνάς/ της χώ/-ρας

κιαν δέν/ μου τό/ πιστέ / ψε'τέ/ ξανοί/ ξε'τέ/ το κιό/-λας

_Μα στήν/ ομπρός/ μεριά/ κρατεί/ χορέ/ υει μά/ χορέ/-υει

Αχ καί/ ν'αρχό/ ταν μιά/ βραδιά/να μού/τον ά/ ρμηνε/-ύει

_Μα στήν/ομπρός/...... 

Απλώς σε πολλά ποιήματα, ύστερα από κάθε δυο στροφές,  έχουμε μια στροφή που τα μέτρα της είναι  διαφορετικά, όμως αρμονικά, για σπάσιμο της μονοτονίας, που  λέγεται ε π ω δ ή ("ρεφρέν").  Αντίθετα στα μη χορευτικά ποιήματα (ελεύθερου στίχου: βυζαντινή μουσική, απαγγελίες κ.τ.λ.) τα μέτρα μπορεί να είναι μεικτά και με πολλούς και διάφορους συνδυασμούς. 

 

3.  Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ

 

Η δημιουργία  ενός ποιήματος, όπως μιας μαντινάδας ή μιας οκτάβας ή μιας   ρίμας κλπ, δεν είναι κάτι το έμφυτο, αλλά αφενός τέχνη, η οποία αποκτάται όπως και οι άλλες τέχνες και αφετέρου μεράκι.  Όποιος έχει μεράκι  το ψάχνει, αποστηθίζει πολλές από αυτές κλπ και έτσι αποκτά  και εμπειρία και ταλέντο, οι άλλοι όχι. Το λένε και οι μαντινάδες:

_Οι μαντινάδες θέλουνε μεράκι, για να βγούνε,

θέλουνε και καλούς τραγουδιστές, για να τσι τραγουδούνε

_Οι μαντινάδες θέλουνε άνθρωπο να κατέχει

και γλώσσα να τσι πελεκά μα και να τσι ξετρέχει

Η σύνθεση ενός ποιήματος, π.χ. μιας μα­ντινάδας ή καντάδας κλπ, συνδέεται με βασικούς κανόνες, που διέπουν τη μορφο­λογία του ποιήματος και αφορούν τη σχέση της μετρικής μορφής με το νοημα­τικό περιεχόμενο του στίχου. Ειδικότερα έχουμε υπόψη τα εξής:

1. Τα δίστιχα, όπως π.χ. η μαντινάδα, φτιάχνονται με δυο στίχους, οι οποίοι αποτελούνται  από  4 ημιστίχια από τα οποία το δεύτερο και το τέταρτο ομοιοκαταληκτούν απαραίτητα. Επομένως και π.χ. η μαντινάδα έχει απαραίτητα 30 φωνήεντα, αφού αποτελείται από δυο 15 σύλλαβους στίχους. Σημειωτέον ότι στο συλλαβισμό, μέτρημα συλλαβών, δε λαμβάνεται υπόψη η ορθογραφία παρά μόνο η φθογγική σύνθεση των λέξεων. Δηλαδή τα δίψηφα γράμματα αι = ε, ου = u οι = ει = ι …..  = ένας φθόγγος, ενώ τα αϊ, οϋ, εϊ, οϊ…. = δυο φθόγγοι. Στο συλλαβισμό μια συλλαβή θεωρείται και η συνίζηση = συμπροφορά δυο φωνηέντων, π.χ. μία = δυο συλλαβές και μια ή μιά = 1 συλλαβή.

2. Το μέτρο (= οι τονισμένες και άτονες συλλαβές των λέξεων των στίχων της μαντινάδας θα πρέπει να είναι ανάλογο με το σκοπό ή άλλως μέτρο της μουσικής του χορού που καλείται να συνοδεύσει. Δηλαδή φροντίζουμε, διαλέγουμε λέξεις κατά τη δημιουργία μιας μαντινάδας, ώστε οι τονισμένες συλλαβές τους να είναι π.χ. στις θέσεις 2-4-6…. είτε στις 1-3-5…. του κάθε στίχου.

 _Το σεί-σμα και το λύ-γι-σμα 

που κά-νεις του κο-ρμιού σου  = 15 συλλαβές =  ο 1ος στίχος

Σκλα-βώ-νου-νε τον άν-θρω-πο

 μα δέν το    βά-νειο- νού σου = 15 συλλαβές = ο  2ος στίχος

3. Η ομοιοκαταληξία μπορεί να είναι και: πλεκτή ή ζευγαροπλεκτή κλπ .

_Ένα πουλάκι κυνηγώ

κι αν τύχει και το πιάσω

Θα πάψω πια να κυνηγώ

και τον τσιφτέ θα σπάσω (Με πλούσια ομοιοκαταληξία)

_Να τη συ(μ)βάσω τάσσω τση

λαγούς με πετραχήλια

Να σμίξουνε τα χείλη τση

 με τα δικά μου χίλια (Ομοιοκαταληξία πλεκτή, ομοιοκαταληκτούν: 1-3, 2-4)

 4. Κατά το «κτίσιμο» (σύνταξη) της μαντινάδας διαλέγουμε να βάλουμε ωραίες, φανταχτερές κλπ λέξεις, κάτι όπως κάνει και ο κτίστης που στην οικοδομή σπιτιού, που διαλέγει καλές, ωραίες, στρωτές κλπ πέτρες Επίσης κατά τη σύνταξη της μαντινάδας βάζουμε ως θεμέλιο μια μικρή απλή πρόταση που εκφράζει το κύριο νόημα, π.χ.  «Εσύ μου κάνεις τη ζωή χαρούμενη κι ωραία»  και μετά τη συμπληρώνουμε  με μια άλλη απλή πρόταση και κάνουμε σύνθετη πρόταση, π.χ. «(και συνεπώς) εσένα θέλω, αγάπη μου, παντοτινή παρέα»  είτε με προσδιορισμούς.  Αν δε βγαίνει με το πρώτο η ομοιοκαταληξία, εναλλάσσουμε συνώνυμες λέξεις, ώστε να σχηματιστεί. Το ίδιο κάνουμε και για να πέσουν οι τόνοι των λέξεων στις θέσεις που απαιτεί ο σκοπός ή άλλως ο ρυθμός.

_«Μια μαντινιάδα θα σας πω κι εγώ με λίγα λόγια

με κόπους και με βάσανα κερδίζεται η τζόγια.

_Γιατί απάνω στσι κορφές, στα χιόνια και στσι πάχνες

φυτρώνουν και μαυρομαχούν των ποιητών οι δάφνες

και πρέπει να ‘χει νάκαρα και τα’ αγριμιού τη χάρη

όποιος τσι ρέγεται να βγει, να κόψει ένα κλωνάρι». (Κωστής Φραγκούλης)

 

Σημειώνεται ότι:

1) Για τη δημιουργία ενός ωραίου ποιήματος απαιτείται: α) Γνώση αφενός της γλώσσας και αφετέρου της ποιητικής τεχνικής (συντακτικοί κανόνες, στιχουργικές μορφές, ποιητικά συντακτικά, αλλά και εκφραστικά σχήματα κλπ), β)  Εμπειρία (εξάσκηση) και βέβαια δ) μεράκι.  Σαφώς η ποίηση είναι καλλιτεχνία και ο ποιητής πρέπει να εξωτερικεύσει αισθησιακά σημεία στο ποίημα του. Ωστόσο αυτό μπορεί να το κάνει ο καθένας, αφού όλοι οι άνθρωποι έχουν καλαισθησίας προκλήσεις (όλοι πονούν στο θάνατο, όλοι χαίρονται στο δώρο....), καλλιτεχνική εκτίμηση κ.τ.λ. Αν η ευαισθησία, η καλαισθησία και η καλλιτεχνία είναι προσόν μόνο των ποιητών τότε μόνο αυτοί θα διάβαζαν-άκουγαν και τα ποιήματα τους! Σαφώς η σύνταξη ενός ποιήματος παρέχει διαζευκτικές ευχέρειες,  άρα στην ποίηση υπάρχει και δεξιοτεχνία,  όμως αυτό είναι κάτι που επέρχεται με την εξάσκηση και όχι εκ των  προτέρων θεού φώτιση.

2) Στο πεζό λόγο η σύνταξη μιας πρότασης γίνεται όχι με τυχαίο αράδιασμα λέξεων, αλλά με ορισμένα οργανωμένα σύνολα λέξεων, συντακτικά κομμάτια,  που λέγονται όροι και ονομάζονται: υποκείμενο,  ρήμα, αντικείμενο ή ποιητικό αίτιο, .... (Περισ.  βλέπε "Συντακτικό  Ελλ. Γλώσσας", Α. ΚΡΑΣΑΝΑΚΗ). Οι ως άνω όροι λέγονται ο ένας κατόπιν του άλλου και με όποιον συνδυασμό θέλουμε (με όποιο όρο θέλουμε να βάλουμε πρώτο, δεύτερο...), αρκεί να μην χαλάσουμε τους όρους. Συνήθως βάζουμε πρώτο αυτόν με την κύρια σημασία και   οι άλλοι μπορεί και να παραλείπονται, πρβλ π.χ.: _[Ο Γιάννης Σπανάκης = υποκ.] + [έλυσε = ρήμα, η πράξη] + [την άσκηση = αντικ.] + [απόψε = ο χρόνος].     

= [Απόψε] + [έλυσε] + [την άσκηση] +  [ο Γιάννης Σπανάκης].    

= [Απόψε + [την άσκηση] +  [ο Γιάννης Σπανάκης] + [έλυσε].     

= Ο Γιάννης (εννοείται: έλυσε την άσκηση απόψε.)

Στη σύνταξη του ποιήματος συναρμολογούμε τις προτάσεις (= ποιητικά στροφές) όπως ακριβώς και στον πεζό λόγο, δηλ. με τους όρους  υποκείμενο, ρήμα, αντικείμενο..., όμως φροντίζουμε επιπλέον:

α) Στις τονιζόμενες θέσεις της στροφής ή του στίχου ( εκεί όπου πρέπει να ανασηκωθεί η φωνή) να πάνε (συμπέσουν) τονιζόμενες  συλλαβές και στις άτονες θέσεις άτονες συλλαβές.  Η στροφή είναι όλη μια φωνητική ενότητα με τόνο,    δηλ. άρσεις (ανέβασμα φωνής) και θέσεις (κατέβασμα ή σωστότερα επαναφορά)  φωνής, κάτι που το καταλαβαίνουμε αν ένα ποίημα το σφυρίξουμε   ή το εκφωνήσουμε μόνο με μια συλλαβή: ταα-τά/ταα.-τά.... που σε  πολλές οι συλλαβές στην ωδική προφέρονται με έκταση, διάρκεια: τάα.. τα.. 

β) Να έχουμε ίδιους φθόγγους (κυρίως φωνήεντα) ή συλλαβές σε ορισμένες θέσεις του  ποιήματος και κυρίως στις 15-16 & 31-32 (= το μέσον και το τέλος μιας 32σύλλαβης στροφής = οι δυο στίχοι) ή στις θέσεις 8 & 16 & 24 & 32 (= τα τέταρτα ή ημιστίχια μιας  32σύλλαβης στροφής). Δηλ. η ομοιοκαταληξία στίχων και ημιστιχίων. 

γ) Η ποσότητα των συλλαβών των στροφών, των στίχων και των ημιστιχίων στα χορευτικά και εμβατήρια να είναι ίσου και  συγκεκριμένου αριθμού, π.χ. 32, 16, 8....

 

Αν δε συμβεί αυτό αλλάζουμε: α) τη σειρά των όρων, βάζοντας άλλο πρώτο και άλλο δεύτερο.. π.χ.  εκεί που κάνουμε τη σειρά των όρων    "από την κόψη + σε γνωρίζω" την κάνουμε "σε γνωρίζω από + την κόψη"),... β) τις λέξεις των όρων, βάζοντας άλλες ταυτόσημες. π.χ.. εκεί που έχουμε τις λέξεις "ξέρω εσένα", βάζουμε τις   λέξεις "σε γνωρίζω"

 

Παρατήρηση:

α) Τόσο στον πεζό λόγο όσο και στον έμμετρο λόγο, οι κλιτές λέξεις κάθε συντακτικού όρου παίρνουν  μορφή, ανάλογα με  το τι είδους συντακτικό όρο έχουμε (το υποκείμενο συντάσσεται σε ονομαστική, το αντικείμενο σε αιτιατική..), καθώς και ανάλογα με το είδος σύνταξης:  

_Ο Γιάννης Κασαπάκης (= υποκ.) λύνει την άσκηση (αντικ.). = Η άσκηση (= υποκ.) λύθηκε από το Γιάννη Κασαπάκη (= ποιητικό αίτιο).

_[Είμαι] [γνώστης] [του θέματος]. = [Γνωρίζω] [το θέμα].

β) Περισσότερα βλέπε Συντακτικό Σύγχρονης Ελλ. Γλώσσας, Α. Κρασανάκη.

 

4. ΤΑ ΠΟΙΗΤΙΚΑ ΣΥΝΤΑΧΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ

 

1) Το σχήμα χ ι α σ τ ό. Στο σχήμα αυτό οι συντακτικοί όροι ( υποκείμενο, κατηγορούμενο κ.τ.λ.) που επαναλαμβάνονται σε σύνθετη πρόταση εκφέρονται με αντίστροφη σειρά (χιαστί): "μέρα-νύχτα & νύκτα-μέρα" ή   συντάσσουμε σύνθετη πρόταση με αντιθετικής συναισθηματικής εννοίας    όρους:  σε βλέπω - χαίρομαι & λυπούμαι σε - χάσω

* Μέρα και νύχτα περιπατεί, νύκτα και μέρα λέγει.

* 'Όταν σε βλέπω χαίρομαι, λυπούμαι, όταν σε χάσω.

2) Το σχήμα   κ ύ κ λ ο ς. Το σχήμα αυτό σχηματίζεται, όταν μια στροφή ή ένας στίχος αρχίζει και τελειώνει με την ίδια λέξη:

_Μοναχή το δρόμο επήρες.... εξανάρθες μοναχή. ( Δ. Σολωμός)

3) Το σχήμα υ π ε ρ β α τ ό. Το σχήμα αυτό δημιουργείται  με  την αντιμετάθεση  των λέξεων ή των προσδιορισμών (υποόρων) ενός συντακτικού όρου. 

* Οι των αγγέλων ουρανοί. αντί: Οι ουρανοί των αγγέλων.

* 'Ετσι πήρε η αλεπού το στάρι η πονηρή. αντί: 'Ετσι πήρε η πονηρή αλεπού το στάρι.

* Πίνω το ωριοστάλαχτο της πλάκας το φαρμάκι.

αντί: Πίνω το ωριοστάλαχτο φαρμάκι της πλάκας.

4) Το σχήμα π ρ ω θ ύ σ τ ε ρ ο. Το  σχήμα αυτό σχηματίζεται με την  τοποθέτηση  στη σειρά  του λόγου πρώτο εκείνου που χρονολογικά έχει συμβεί δεύτερο.

* Χτενίστηκε, ελούστηκε και στο σεργιάνι βγήκε. αντί: Ελούστηκε, χτενίστηκε...

* Ξεντύθη ο νιος, ξεζώστηκε και στο πηγάδι μπήκε. αντί: Ξεζώστηκε, ξεντύθηκε...

5) Το σχήμα της π ρ ό λ η ψ η ς. Το σχήμα αυτό σχηματίζεται με το να βάλουμε το υποκείμενο ως αντικείμενο. 

* Για δέστε τον αμάραντο, σε τι βουνό φυτρώνει.

αντί: Για δέστε σε τι βουνό φυτρώνει ο αμάραντος

6) Το σχήμα της υ π α λ λ α γ ής. Στο  σχήμα  αυτό ο επιθετικός προσδιορισμός  δε συμφωνεί στην πτώση με τη γενική κτητική στην οποία ανήκει, αλλά με το  ουσιαστικό που προσδιορίζει η γενική.

* Τ' ανδρειωμένα κόκαλα ξεθάψτε του γονιού σας

αντί: τα κόκαλα του αντρειωμένου γονιού σας

7) Το σχήμα της σ υ ν ε κ δ ο χ ή ς. Στο σχήμα αυτό χρησιμοποιείται:

α. Tο ένα αντί τα πολλά: